Baǵyttar basymdyqtarynda – ilgerileý alǵysharttary

Elbasy Nursultan Ábishuly Nazar­baev «Nurly Jol – bolashaq­qa bastar jol» Joldaýyn halyq­qa jarııalaı otyryp, Jańa Ekono­mı­kalyq Saıasatty belgilep, óziniń strategııalyq kóregendigin taǵy da aıryqsha pash etti. Prezıdent aldymyzda álemdegi ahýaldy túbegeıli ózgertetin jahandyq synaqtar kú­tip turǵanyn aldyn ala seze bileti­nin kórsetti. Munyń aldyndaǵy álemdik qar­jy daǵdarysy kezinde Úkimet «Jol kartasyn» qabyldap, daǵ­da­rys­qa qarsy turyp qana qoı­maı, sonymen qatar, ekonomıka ósi­mine de qol jetkizgeni esimizde. Bul joly da keń aýqymdy ári maq­sat­ty baǵdarlama qabyldanyp otyr. «Nurly Jol» elimiz ınfra­qury­lymyn jaqsartýǵa arnalǵan jobalardy qamtıtyn bolady. Nege? О́ıtkeni, bul jobalar mýl­tıp­lı­katıvtik tıimdilik ákeledi. Mun­daı ınfraqurylymdyq jobalardy júzege asyrý barysynda shaǵyn jáne orta bıznes damıtyn bolady. Atalǵan qaýip-qaterlerdiń al­dyn alý maqsatynda Memleket bas­shysy qolda bar resýrstardy, tetikterdi jáne múmkindikterdi shu­ǵyl jasaqtaýǵa jaǵdaı týǵy­zatyn Jańa Ekonomıkalyq Saıasat­ty alǵa tartty. Bul sheshimdi men Amerıkany uly kúızelisten alyp shyǵýǵa múm­kindik bergen óziniń áıgili jańa baǵytyn usynǵan AQSh prezıdenti Franklın Delano Rýzvelttiń pragmatıkalyq saıa­satymen jáne belgili reforma­tor Den Sıaopınniń tereń bastama­lary­men túpki nátıjesinde eldi álem­niń ekinshi ekonomıkasy már­te­besine kótergen Qytaıdaǵy tereń ózgeristermen bir deńgeıde salystyrar edim. Joldaýda Prezıdentimiz: «Búgin­de búkil álem jańa syndarmen jáne qaterlermen betpe-bet kelip otyr. Álemdik ekonomıka áli de jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys saldarynan aıyǵa qoıǵan joq. Qalpyna kelý óte baıaý jáne senimsiz qadamdarmen júrýde, al keı­bir jerlerde áli quldyraý jal­ǵasýda. Geosaıası daǵdarys pen jetekshi derjavalardyń sank­sııalyq saıasaty álemdik ekono­mıkany qalpyna keltirýde qosym­sha kedergiler týyndatýda», dep qazirgi álemde jalǵasyp jat­qan jahandyq ekonomıkanyń daǵda­rystyq jaǵdaıynda elimiz ekonomıkasynyń mańyzdy degen máselelerin sheshetin aýqymdy baǵdaryn anyqtap berdi. Osyndaı qıyn ýaqytta Mem­leket basshysy halqymyz ben mem­­leketimizdiń tarıhyna, qaýip­siz­digine jáne bolashaǵyna beıjaı qaraı almaıdy. Naqty qaýipter men zamannyń syn-qaterlerin negizge ala otyryp, ekonomıkamyz ben qoǵamymyzdyń turaqty damýy, azamattarymyzdyń ál-aýqaty men ómirlik múddelerin qamtamasyz etý úshin Qazaqstannyń qorǵalýy men qaýipsizdiginiń álsireýine jol bermeý maqsatynda el Prezıdenti halyqqa «Nurly Jol» atty jańa ári tarıhı baǵdarlamany usyndy. Al tarıhı bolatyny, Elbasy geosaıası jaǵdaıdy dóp basyp baǵalady, memlekettiń jaqyn bo­la­shaqtaǵy damý baǵytyn aıqyn­dady jáne el basshylyǵynyń Qa­zaqstannyń taǵdyry úshin saıası jaýapkershilikti ózine alýǵa ázir ekendigin rastady. Elbasy óz sózinde, Halyqaralyq valıýta qory men Dúnıejúzilik bank tara­pynan 2014 jáne odan keıingi eki jylda álemdik ekonomıkanyń damýynda boljam tómendeý ja­ǵy­na qaraı qaıta qaralǵanyn, keıbir pozısııalardy jedel túrde qaıta qaraýdy, sondaı-aq, aldaǵy kezeńderdiń josparlaryna kezek kúttirmeıtin túzetýler engizý jáne bul sharalardy 2015 jyldyń 1 qań­tarynan bastap júzege asyrý qaje­ttiligine toqtaldy. Ulttyq qor­­da osyǵan deıin jınaqtalǵan qar­­jy kózderiniń bir bóligi ekono­mı­kanyń naqty máselelerin sheshý­ge jumsalatynyn, álemdik daǵ­da­rysqa qaramaı, Memleket bas­shy­sy Úkimetke Qazaqstan hal­qy al­dyn­d­aǵy áleýmettik mindet­teme­ler­di tolyq kólemde atqarýdy tapsyrdy. N.Á.Nazarbaev «Qazaqstan – ushqan qustyń qanaty talatyn ulan-ǵaıyr aýmaqtyń ıesi. Sondyqtan, atalǵan jospar orasan qarajat pen eńbekti, asa aýqymdy jumysty qajet etedi. «Eldiń órkenin bilgiń kelse, jolyna qara» degen qaǵıda qalyptasqan. Barys-kelis pen alys-beriste jol qatynasy aıryqsha mańyz­ǵa ıe. Kóne zamandarda iri qala­larymyzdyń kóbi Uly Jibek jolyn jaǵalaı qonys tepken. Qazir de qaınaǵan tirshilik kúrejoldardyń boıynda. Jol – shyn máninde ómir­­diń ózegi, baqýatty tirliktiń qaınar kózi. Barlyq aımaqtar temir­jolmen, tasjolmen, áýe jolymen ózara tyǵyz baılanysýy kerek. Astanada toǵysqan toǵyz joldyń tora­by elordanyń jasampazdyq rýhyn taratatyn ómir-tamyrǵa aınalýy tıis. Aımaqtardyń ózara baı­lanysyn jaqsartý eldiń ishki áleýe­tin arttyrady. Oblystardyń bir-birimen saýda-sattyǵyn, eko­no­mıkalyq baılanystaryn nyǵaı­tady. El ishinen tyń naryqtar ashady. Osylaı, alysty jaqyn etý – búgingi Joldaýdyń eń basty túıini bolmaq», – dep atap kórsetti. Jańa Ekonomıkalyq Saıasat­tyń ózegi – jeti baǵyt bo­ıyn­sha Infraqurylymdyq damý jospary usynyldy. Olar – kóliktik, ındýs­trııalyq, energetıkalyq, áleý­mettik jáne turǵyn úı ınfra­qurylymyn damytý, sondaı-aq, shaǵyn jáne orta bızneske qoldaý kórsetý ári turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqty sýmen jáne jylýmen jabdyqtaýdy jańǵyrtý. Birinshi – «Kóliktik-logıstı­kalyq ınfraqurylymdardy damytý. Ol makroóńirlerdi habtar qaǵıdaty boıynsha qalyptastyrý aıasynda júzege asyrylatyn bolady. Onyń ústine, ınfraqurylymdyq qańqa Astanamen jáne makroóńirlerdi magıstraldy avtomobıl, temir­jol jáne áýe joldarymen shuǵy­la qaǵıdaty boıynsha ózara baıla­nystyrady. Birinshi kezekte, negizgi avtojoldar jobasyn júzege asyrý qajet. Bular Batys Qytaı – Batys Eýropa; Astana – Almaty; Astana – О́skemen; Astana – Aqtóbe – Atyraý; Almaty – О́skemen; Qaraǵandy – Jezqazǵan – Qyzylorda; Atyraý – Astrahan. Sondaı-aq, eldiń shyǵysynda logıstıkalyq hab jáne batysynda teńiz ınfraqurylymyn qurýdy jalǵastyrý qajet. Batys baǵytta Kaspıı porty arqyly eksporttyq áleýetti arttyrýǵa Quryq portynan aýqymdy parom­dyq ótkel jáne Borjaqty – Ersaı temirjol jelisi yqpal etetin bola­dy. Úkimetke Qytaıdyń, Iran­nyń, Reseı men EO elderiniń «qur­ǵaq» jáne teńiz porttarynda ter­mı­naldyq qýattar salý nemese jalǵa alý máselesin oılastyrýdy tapsyramyn», – dedi. Onyń aıqyn mysaly byltyrǵy jyly jalpy uzyndyǵy 1250 shaqyrym bolatyn Jezqazǵan – Beıneý jáne Arqalyq – Shubarkól temirjol ýchaskeleri paıdalanýǵa berildi. Osy joldarda 3,5 myń jańa jumys oryndary ashyldy. О́tken jyl basynan beri elimizdiń áýe kompanııalary qazirgi zamanǵy 8 ushaq satyp aldy. 2020 jylǵa deıin Eýropada jasalǵan 61 áýe kemesin alý josparlanǵan. Sóıtip, 2020 jylǵa deıin jańadan taǵy da 75 halyqaralyq áýe qaty­nasy ashylady. Ekinshi – Indýstrııalyq ınfra­qurylymdardy damytý. In­f­ra­qurylymdyq jobalardy júzege asy­rý qurylys materıal­dary­na, kó­liktik-kommýnıkasııalyq, ener­getı­kalyq jáne turǵyn úı-kom­mý­naldyq salalar úshin ónimder men qyzmet kórsetýlerge úlken su­ra­nys týdyratynyn, osyǵan baı­la­ny­s­ty jumys istep turǵan ar­na­ıy ekonomıkalyq aımaqtarda ınf­­raqurylymdar qalyptastyrý ju­mystaryn aıaqtaý, óńirlerde qosym­­­sha ınvestısııalar tartýǵa ba­ǵyt­­talǵan jańa ındýstrııalyq aı­maq­tar salý máselesin oılas­tyrý­dy jáne týrızm úshin ınfra­qury­lym – je­ke baǵyt ekenine, onyń bas­ty ba­symdyǵy jumys oryndary sa­nyn kóptep qurý múmkindigi bar, bir ju­mys ornyn qurý ónerkásipke qara­ǵan­da 10 ese arzanǵa túsetinin aıtty. Úshinshi – energetıkalyq ınfra­­qurylymdardy damytý. О́tken 5 jylda energetıkada ındýst­­rııa­landyrý baǵdarlamasy sheńberinde úlken jumystar júrgizildi. Soǵan qaramastan, magıstraldyq jeli­lerdiń shekteýliligi eldiń ońtús­tik óńirlerinde elektr ener­gııasynyń, ortalyq jáne shyǵys oblystarynda tabıǵı gazdyń tapshylyǵyna baı­lanysty eki jobaǵa: Ekibastuz – Semeı – О́skemen jáne Semeı – Aq­toǵaı – Taldyqorǵan – Al­ma­ty baǵyttarynda joǵary voltty jeliler salý qajettigine jáne bul qazaq­standyq elektr stan­sala­ry­nyń eldiń barlyq óńirlerin teń­destirilgen energııamen qamta­masyz etýine múmkindik beretinin jetkizdi. Tórtinshi – TKSh men sý jáne jylýmen qamtamasyz etý jelileri ınfraqurylymdaryn jańǵyrtýdy tapsyrdy. Besinshi – «Turǵyn úı ınfra­qu­rylymdaryn nyǵaıtý. Aglo­merasııalar qalyptastyrý aıtar­lyq­taı turǵyndar aǵynymen qatar­lasa júredi. Búl eńbek naryǵy men qalalardyń ınfraqurylymyna, sonyń ishinde, turǵyn úı qoryna qysym týǵyzady. Sondyqtan jalǵa beriletin turǵyn úı qurylysyna kózqarasty qaıta qaraǵan jón. Memleket áleýmettik jaldamaly baspanany salyp, ony turǵyndarǵa satyp alý quqyn bere otyryp, uzaq merzimdi jalǵa usynady. Baspanany tikeleı, deldaldarsyz jáne nesıege barynsha tómen paıyzben usyný onyń satyp alý qunyn arzandatýǵa múmkindik beredi. Bastapqy jar­na­nyń bolmaýy men ıpoteka úshin tómen paıyzdar baspanany qazaqstandyqtardyń kóptegen jikteri úshin qoljetimdi ete túsedi. Prezıdent usynǵan sharalar tek ekonomıka, qarjy ınstıtýttary, kólik jáne óndiris oryndaryn ǵana emes, sondaı-aq, elimizdegi keń aý­qymdy áleýmettik salalardy, bilim berý jáne densaýlyq saq­taý salalaryn da qamtyǵan. Atap aıt­qanda, altynshy baǵyt –  áleýmettik ınfraqurylymdardy damytý. Elbasy óz sózinde: «Birin­shi kezekte, bul – apatty mek­tepter men úsh aýysymda oqytý problemalaryn sheshý.Úsh jyldyq bıýdjette qarastyrylǵan qarjy bul problemany 2017 jylǵa deıin sheshýge múmkindik bermeıdi. Sondyqtan Úkimetke qosymsha 70 mıllıard teńge baǵyttaýdy tapsyramyn. Balalar baqshasynyń jetispeýshiligi – basqa másele. Mektepke deıingi mekemelerde oryndar tapshylyǵyn túbegeıli qysqartý úshin 3 jyl boıy qosymsha 20 mıllıard teńge baǵyttaýdy tap­syramyn. Indýstrııalandyrý baǵdarlamalary sheńberinde baza­larynda ǵylymnyń ekonomıka salalarymen jáne mamandar daıyn­daýmen baılanysy qamt­amasyz eti­letin 10 JOO anyq­taldy. Osy maq­­sattarǵa 2017 jylǵa deıin 10 mıl­­lıard teńge baǵyttaı otyryp, osy joǵary oqý oryndarynyń mate­­rıaldyq-tehnıkalyq bazasyn qa­­lyp­­tastyrýdy tapsyramyn», – dedi. Árıne, ekonomıkany sheship almaı, áleýmettik máselelerdiń kúrmeýin tarqatý da múmkin emes. Sondyqtan Prezıdent belgilegen jetinshi baǵyt: Shaǵyn jáne orta bıznes pen iskerlik belsendilikti qoldaý boıynsha jumysty jalǵas­tyrý. Búginde Ult­tyq qordan ShOB-ty qoldaýǵa jáne nesıeleýge baǵyttalǵan 100 mıllıard teńge tolyqtaı ıgeril­genin, bul 4,5 myń jumys ornyn qurýǵa múmkindik berdi jáne sura­nys usynystan 23 mıllıard teń­gege asyp túskenin aıtty. Bız­nesti 10 jylǵa bar-joǵy 6 paıyzben nesıeleýdiń buryn-sońdy bolmaǵan sharty jasal­ǵanyn, ShOB-ty ekonomıkalyq ósim­niń draıveri retinde damytý jáne onyń úlesin 2050 jylǵa qaraı IJО́-niń 50 paıyzyna ulǵaıtý boıynsha jumysty jalǵastyrýdy jáne shaǵyn jáne orta bıznes úshin 2015-2017 jyldary jalpy somasy 155 mıllıard teńge nesıe jelilerin ADB, EQDB, Dúnıejúzilik bank esebinen tıimdi paıdalaný qajet ekenine erekshe mán berdi. Osy turǵydan kelgende, Elbasy eldiń turmys jaǵdaıyn kótere­tin jáne turǵyndardy jumys oryndarymen qamtamasyz etetin ekonomıka salalaryn qoldaý qajettigin alǵa tartty. Iаǵnı, ekono­mıkany damytý úshin joldardy salýǵa, halyqtyń jekelegen az qam­tylǵan toptaryna, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý úshin bıýdjetten, Ulttyq qordan, sheteldik ınves­tı­sııalardan 24 mlrd. AQSh dol­lary bólinetin boldy. Joldaýda el bolashaǵy úshin: birlik, eńbek, beıbitshilik, turaq­tylyq, jaýapkershilik syndy qun­dy­­lyqtardy qurmetteýge jáne etnos­aralyq kelisimdi saqtaýǵa erekshe mán berilgen. Sondyqtan, bizdiń ár­qaı­symyz Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń jańa saıası baǵytyn barynsha qoldap, azamat­tyǵy­myzdy tanyta bilýimiz kerek. Tek qana alǵa! Biz El­ba­synyń bar­lyq bastamalaryn qoldaımyz! Aqserik ÁITIMOV, Batys Qazaqstan oblystyq máslıhatynyń depýtaty, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty. Batys Qazaqstan oblysy.