Kez kelgen adamnyń quqyǵyn ádil qorǵaý – memlekettiń mindeti. Ony zań aıasynda oryndaý úshin shynaıy sot tóreligin júzege asyrýǵa erekshe nazar aýdarylady. Osy maqsatta sot isin alqabılerdiń qatysýymen júrgizý tájirıbege engizildi.
«Alqabıler týraly» zań qylmystyq sot isin júrgizýge alqabılerdiń qatysýyna baılanysty qoǵamdyq qatynastardy retteıtin, alqabılerdiń quqyqtyq mártebesin, táýelsizdiginiń kepildikterin, olardyń qyzmetin qamtamasyz etýdiń quqyqtyq, ekonomıkalyq jáne uıymdastyrýshylyq negizderin aıqyndaıdy.
Alqabılerge kandıdattardyń biryńǵaı tizimi sottyń suraý salýymen Qazaqstan Respýblıkasynyń aqparattandyrý týraly zańnamasyna sáıkes aqparattandyrý salasyndaǵy ýákiletti organnyń aqparattyq-taldaý júıesi jáne «Elektrondyq úkimettiń» aqparattandyrý obektileri arqyly elektrondyq nysanda qalyptastyrylady. Memlekettik organdar Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdaryna sáıkes alqabıge kandıdattardyń biryńǵaı tizimin qalyptastyrý úshin aqparattandyrý salasyndaǵy ýákiletti organnyń aqparattyq-taldaý júıesine málimetter usynady. Tizimde alqabıge kandıdattyń tegi, aty, ákesiniń aty, týǵan jyly, kúni men aıy jáne turǵylyqty jeri boıynsha tirkelýi kórsetiledi.
Alqabılerdiń tizimderin jasaý kezinde 25 jasqa tolmaǵan, ótelmegen ne alynbaǵan sottalǵandyǵy bar, sot áreketke qabiletsiz nemese áreket qabileti shekteýli dep tanyǵan adamdar jáne psıhıkalyq, minez-qulyqtyq, onyń ishinde psıhıkaǵa belsendi áser etetin zattardy tutynýǵa baılanysty buzylýshylyqtarynyń sebebi boıynsha densaýlyq saqtaý uıymdarynda esepte turǵan adamdar engizilmeıdi. Sondaı-aq sýdıalar, prokýrorlar, tergeýshiler, advokattar, memlekettik qyzmetshiler men áskerı qyzmetshiler, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri de ene almaıdy. Alqabıge kandıdattardyń tizimderine azamattardy engizýge shyǵý tegine, áleýmettik, laýazymdyq jáne múliktik jaǵdaıyna, jynysyna, násiline, ultyna, tiline, dinge kózqarasyna, nanymyna turǵylyqty jerine baılanysty nemese kez kelgen ózge mán-jaılar boıynsha qandaı da bir shek qoıýǵa jol berilmeıdi. Alqabıge kandıdattardyń tizimderinen qylmystyq is boıynsha sot isi júrgiziletin tildi bilmeıtin adamdar, ózderiniń dene kemistigi nemese psıhıkalyq kemistigi saldarynan alqabıdiń mindetterin atqarýǵa qabiletsiz adamdar, 65 jastan asqan adamdar, dinı qyzmetshiler ózderiniń jazbasha ótinishi boıynsha alyp tastalady.
Jalpy, alqabı degenimiz – sottyń qylmystyq isti zańda belgilengen tártippen qaraýyna qatysýǵa shaqyrylǵan jáne ant qabyldaǵan elimizdiń kez kelgen azamaty. Sondyqtan da alqabı sotyn sot tóreligin júzege asyrýǵa halyqtyń qatysýynyń bir túri deımiz. Alaıda bul jaı ǵana qylmystyq is júrgizý ınstıtýty emes, ol – erekshe áleýmettik ınstıtýt.
Alqabıdiń óz quqyǵy, mindeti jáne isti qaraýǵa baılanysty oǵan qoıylatyn shekteýler bar. Sot otyrysyndaǵy jalpyǵa ortaq talapqa baǵynýmen birge, alqabıler isti tyńdaý kezinde sot quramyna kirmeıtin adamdarmen tóraǵalyq etýshiniń ruqsatynsyz is boıynsha sóılesýge, isti qaraý barysynda málimetterdi sot otyrysynan tys jınaýǵa, jabyq sot otyrysyna qatysýyna baılanysty ózine belgili bolǵan mán-jaılar týraly málimetterdi jarııa etýge, sondaı-aq keńesý bólmesiniń qupııasyn buzýǵa quqyly emes. Alqabıdiń óz mindetin durys atqarmaýy, zańda kózdelgen shekteýlerdi saqtamaýy zańda belgilengen jaýaptylyqqa alyp keledi. Tóraǵalyq etýshiniń alqabıdi isti qaraýǵa odan ári qatysýdan shettetý múmkindigine ákep soǵady. Tóraǵalyq etýshi sýdıa sot otyrysy barysynda alqabılerge qoıylatyn shekteýlerdi saqtamaǵan alqabıdi sot prosesine odan ári qatysýdan shettetýi múmkin. Bul jaǵdaıda shettetilgen alqabıge aılyq eseptik kórsetkishtiń eki júzge deıingi mólsherinde aıyppul salynýy múmkin.
Búginde alqabıler sotyna azamattardy tańdaýdyń ońtaıly joly qarastyrylyp keledi. Bul ınstıtýt qyzmetiniń bir izge túsip, keń qoldanysqa ıe bolýynyń máni óte zor. Alqabıler sotynyń qoldanylý aıasynyń keńeıýi ádiletti sot júıesiniń bıik deńgeıge kóterilýine óz septigin tıgizeri de sózsiz.
Sotta alqabı retinde qatysý úshin iriktelgen adam «Alqabıdiń mindetterin atqarýǵa kirise otyryp, óz mindetterimdi adal jáne beıtarap atqarýǵa, sotta qaralǵan barlyq dáleldemeni, dálelderdi, istiń mán-jaıyn nazaryma alýǵa, erikti azamat jáne ádil adam retinde isti ózimniń ishki nanymym men ar-ojdanym boıynsha sheshýge saltanatty túrde ant etemin» degen mazmundaǵy ant qabyldaıdy.
Alqabı – qurmetti mindet bola turǵanmen, keıbir azamattary sotqa alqabıdiń mindetterin atqarý úshin shaqyrýlarǵa salǵyrt qarap, sotqa kelýden bas tartyp, keıde tipti sotqa dálelsiz sebeptermen kelmeı jatady.
Sot belgili bir azamatty sotqa alqabıge kandıdat retinde shaqyrý úshin oǵan sotqa kelý týraly habarlama joldaıdy. Bul habarlama sot otyrysy bastalǵansha 7 táýlik buryn alqabıge kandıdatqa poshta baılanysy arqyly nemese sot qyzmetkeri arqyly qolma qol tabys etiledi. Alqabıdiń sotqa kelýi týraly habarlamany alǵan azamat mindetti túrde sotqa kelýi shart, al sotqa kele almaıtyn erekshe jaǵdaılarda bul týraly sotqa sot otyrysy bastalǵansha aldyn ala habarlaýǵa tıis.
Sotqa alqabıge kandıdat retinde shaqyrylǵan keıbir azamattar qylmystyq is boıynsha sottalyp jatqan adamdardyń keıbireýleri buryn birneshe ret qylmys jasap, túrmeniń dámin tatqan adamdar bolǵandyqtan, óziniń jeke basynyń jáne otbasynyń, atap aıtqanda balalarynyń qaýipsizdigi úshin qorqyp, sotqa qatysýdan bas tartady. Bul, árıne, durys emes. Bul turǵyda eshqandaı qorqýdyń qajeti joq, óıtkeni «Alqabıler týraly» zańǵa sáıkes alqabı, onyń otbasy músheleri jáne olardyń múlikteri memlekettiń qorǵaýynda bolady. Eger alqabıden tıisti ótinish kelip tússe, sondaı-aq alqabıdiń qaýipsizdigine nemese onyń múlikteriniń saqtalýyna qaýip tónýdiń basqa da aıǵaqtary anyqtalsa, onda sot alqabıdiń, onyń otbasy músheleriniń qaýipsizdigin, olarǵa tıesili múlikterdiń saqtalýyn qamtamasyz etý boıynsha qajetti sharalardy qoldanady.
Alqabıge bıýdjet qarajaty esebinen is boıynsha tóraǵalyq etýshi sýdıanyń laýazymdyq jalaqysynyń jartysy mólsherinde, biraq alqabıdiń sotqa qatysý ýaqytyna barabar, onyń negizgi jumys orny boıynsha ortasha jalaqysynan kem emes mólsherde syıaqy tólenedi. Alqabıge kandıdatqa (alqabıge) issapar shyǵystary da respýblıkalyq bıýdjet qarajaty esebinen óteledi. Alqabıdiń sotta mindetterin atqarý ýaqyty eńbek ótilin eseptegen kezde esepke alynady. Alqabıdiń mindetterin atqarý kezinde onyń negizgi jumys orny saqtalady. Alqabıdiń sotta mindetterin atqarýy kezinde ony jumys berýshiniń bastamasymen jumystan shyǵarýǵa nemese aqysy tómen jumysqa aýystyrýǵa jol berilmeıdi. Laýazymdy adamnyń, ıaǵnı jumys berýshiniń azamatqa sotta alqabı mindetterin atqarýǵa kedergi keltirýi «Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly» kodekstiń talaptaryna sáıkes eskertý jasaýǵa nemese aılyq eseptik kórsetkishtiń jıyrmadan otyzǵa deıingi mólsherinde aıyppul salýǵa ákep soǵady.
Alqabılerdiń qatysýymen istiń qaralýy sottalýshynyń erkine baılanysty. Eger ol qalasa, alqabımen qaralady, eger qalamasa, onda sýdıa ózi qaraıdy.
Elimiz zań ústemdigi ornaǵan ádiletti qoǵam ornatýǵa batyl qadam basty. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes sot júıesinde ashyqtyqty qamtamasyz ete otyryp, ádildikti buljytpaı saqtaý baǵytynda reformalar júrip jatyr. Elimizdiń sotqa senimin arttyrýda qarapaıym halyqtyń ókilderi bolǵan alqabılerdiń orny bólek. Sondyqtan sot isine qatysý – alqabıler quramyna engen árbir adamnyń azamattyq mindeti.
Inııatýlla DOSETOV,
Mańǵystaý oblysynyń qylmystyq ister jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sotynyń tóraǵasy,
Meńdigúl JEBELHANOVA,
Aýdanaralyq sottyń sot ákimshisi basshysy