Básekege qabiletti maı zaýyty

Búlingen búldirgi

2009 jyly dál osy jerden ashylǵan «Batys Kúnbaǵys» atty maı zaýyty jylyna 24 myń tonna maıly daqyl óńdep, 7,4 myń tonna ósimdik maıyn shyǵarmaqshy bolǵan. Biraq qaryzdary ýaqtyly ótelmeı, sharýashylyq jumysy toqyrap ketedi. Qıyn-qystaý kezde ja­ýapty mindet «BelesAgro» kompanııalar tobynyń jetekshisi Murat Jákibaevqa júkteledi.

– Bul qıyn sharýa edi. Dos­tarym «muny qalpyna keltir­genshe jańadan zaýyt ashqan ońaı bolady» dep eskertti. Biraq zaýyttyń burynǵy ujymyn, qarapaıym qyzmetkerlerdi, olardyń osy kezge deıin jasaǵan eńbegin aıadym. Bári de jergilikti azamattar ǵoı. Shynymdy aıtsam, áýel bastan qııýy kelispegen sharýaǵa kirisý – kádimgideı erlik bolatyn, – deıdi ol.

Maı zaýytynyń qazirgi dırektory Aqylbek Sarmalaevtyń aıtýynsha, zaýyt kúnbaǵystan 30 paıyz maı alyp otyrǵan eken. Iаǵnı kem degende 15 paıyz maı syǵyndyda qalyp qoıǵan. «Bul degenińiz sol kezden-aq shyǵyndy joba boldy degen sóz ǵoı. О́ıtkeni kúnbaǵys dáninen keminde 43-44 pa­ıyz maı alynsa ǵana paıdaǵa shyǵýǵa bolady» deıdi. Jańa komanda kelisimen burynǵy tórt ón­diristik seh jelisi jańa tórt seh­pen tolyqqan. Onyń ishinde shıki­zatty daıyndaıtyn, dándi syǵym­dap tazartatyn, ekstraksııa­laıtyn zamanaýı jeliler bar.

– Eń áýeli, kúnbaǵys dánin syǵar aldynda daıyndaý kerek. Eger ol durys daıyndalmasa, maıdyń shyǵýyna jáne qaldyq kúnjaranyń sapasyna áser etedi. Sondyqtan biz birneshe kúrdeli jańǵyrtý jasadyq, – deıdi Aqylbek Abzaluly.

Maı tolyq alynady

Zaýytty aralap kelemiz. Murat pen Aqylbek ár sehtyń qyzmetin, qandaı tehnologııalyq úderis júrip jatqanyn kezek-kezek túsindirip júr.

– Buryn myna seh bolmaǵan. Bul jer­de kúnbaǵys dáni qabyǵynan ajyratylyp, ekige bólinedi. Qabyǵy bólingen soń ony bý qazandyǵyna aıdaımyz, sol jerden jaǵyp jiberip, kerekti bý alamyz. Qal­dyq­syz tehnologııa degen osy. Biz osy arqy­ly gazdan, elektr qýa­tynan únem jasaımyz. Áıtpese, she­mish­­keniń qabyǵyn zalalsyz joıýdyń ózi bir másele bolar edi, – deıdi Murat Jáki­baev.

Bilikti stanokta dándi ýatyp jaryp, dánniń jasýshaaralyq qurylymyn buza­dy eken. Sol kezde syǵý apparatyna­ kúsh az túsedi ári maıdyń shyǵymy jaq­sa­rady. Áńgimeden túıgenim, jalpy kúnbaǵys dániniń boıynda 40-45 paıyz­ǵa deıin maı bolady. Dánnen maı alýdyń eki joly bar: biri – fızıkalyq, ıaǵnı syǵý ádisi, ekinshisi – hımııa­lyq ádis. Fızıkalyq ádistiń ózi ekige bó­linedi: salqyndaı syǵý jáne ystyq­taı syǵý.

– Salqyndaı syqsaq, 30 paıyz maı ǵana alamyz. 10-15 paıyzy qalyp qoıady. Ystyqtaı syqqan kezde 37-40 paıyzǵa deıin maı alynady. Sonyń ózinde 7-8 paıyzy qalyp qoıady. Odan qalǵan kúnjarany hımııalyq jolmen tazalap, qalǵan maıdy da alyp alamyz. Maı alynǵan ádisterine baılanysty túrli sortqa bólinedi, – deıdi Aqylbek.

Sarymsaq dámi qosylǵan

– Zaýyttan shyqqan maıdyń bótel­kesi ártúrli tústi ekenine nazar aýda­ryp kórdińiz be? – deıdi Murat Orynbaıuly – Mysaly, myna maı qońyr bótelkege quıylǵan. Jasyl tústi qutyǵa quıylǵany da bar. Mynaý tússiz, móldir ydysqa quıylǵan. Bul maıdyń alyný ádisine baılanysty. Biz qońyr tústi ydysqa salqyndaı syǵylǵan maıdy quıamyz. Bul maıdyń quramynda dárýmen kóp, barynsha tabıǵı qalpy saqtalǵan, son­dyqtan kún kózi ótpeıtin qońyr ydys­qa quıylady. Bul maı sol kúıinde paı­dalanýǵa jaramdy, kóbine salatqa aralastyrady, túrli taǵamǵa qosýǵa bolady. Al rafınasııadan, ıaǵnı tazartýdan tolyq ótken maı taǵamdy qýyrýǵa, termııalyq óńdeýge, birneshe márte paıdalanýǵa arnalǵan.

Jaqynda zaýyt ósimdik maıyn sarym­saq, pııaz, túrli hosh ıisti shóp­ter­diń dámimen shyǵara bastady. Bul eli­miz boıynsha alǵash qolǵa alynyp otyr­ǵan úrdis eken. Árıne, munyń bári talǵamy túrli tutynýshynyń kóńilin tabý, naryqtyń suranysyna laıyq bolý úshin qajet ekeni sózsiz. Budan bólek, kom­pa­n­ııa ókilderi halyq jıi jınalatyn saýda oryndarynda óz ónimderin tanys­tyryp, tutynýshynyń pikirin bilý úshin saýalnama júrgizip otyrady.

Hımııadan qaýip joq

Jaqynda áleýmettik jeliden «maı zaýyttarynda adam densaýlyǵyna asa qaýipti ýly zattar qoldanylady, son­dyqtan olardyń ónimderi de ýly» degen ma­ǵy­nadaǵy beınejazbaǵa tap bolǵanbyz. Kókeı­degi kúmándi saýaldy Muratqa qoıdyq.

– Maı zaýyttarynda, sonyń ishinde bizdiń óndiriste de hımııalyq ádis qoldanylady. Bul álemdik praktıkada bir ǵasyrdan beri bar tásil ǵoı. Hımııalyq ekstraksııa úderisi bolmasa, dánniń quramyndaǵy maıdy tolyq alý múmkin emes. О́ndiriste geksan, ­nefras sekildi hımııalyq qospalardy qoldanamyz. Biraq qazir tehnologııa sonshalyq jetilgen, rafınasııa, ıaǵnı maıdy tazartý kezinde álgi hımııalyq qospanyń izi de qalmaıdy. Bul maı bizdiń kúndelikti iship otyrǵan sýymyzdan, jutyp otyrǵan aýamyzdan tazaraq ekenine kepildik bere alamyz, – deıdi Murat Orynbaıuly.

Az jylda alǵa basý

Poıma aýylyndaǵy maı zaýyty buryn kúnine 60 tonna kúnbaǵys dánin qabyldaýǵa qabiletti bolǵan. Sonyń ózinde jarty qýatyna ǵana jumys istegen. Joǵaryda aıtqandaı, maıdyń jartysy qaldyqqa ketip otyrǵan. «BelesAgro» kom­­panııalar tobynyń quramyna engen soń zaýyt táýliktik qýatyn eki ese arttyryp, táýligine 150 tonnaǵa deıin kóteripti. Qazir zaýyt qyzmetkerleriniń sany da eki ese kóbeıip, 138 adam jumys istep jatyr. Zaýyttaǵy óndiristik qýattyń artýy óńirdegi maıly daqyl egýmen aınalysatyn dıqan sanyn da arttyrypty. Keıingi 7-8 jylda kúnbaǵys egýshiler kólemi eselep kóbeıgen. Buryn kúnbaǵys alqaby nebári 4 myń gektar shamasynda bolsa, qazir óńirde 100 myń gektardan asatyn kúnbaǵys egistigi bar.

Jańa jeli

Maqalamyzdyń basynda maı zaýyty óndiris qýatyn eselep arttyratyn jańa jelini iske qosqaly jatqanyn aıtyp, súıinshi suraǵanbyz. Ol ras.

– Zaýyt qýatyn áý bastaǵy qalpynan 10 esege deıin arttyrýǵa qol jetkizip otyrmyz. Maı óndirisinde álemdik lıder sanalatyn «Myande» kompanııasynyń rafınasııa sehyn iske qosyp jatyrmyz. 17 paıyzdyq nesıemizdiń 12 paıyz­yn memleket óteıdi. Jańa jelini iske qosý arqyly kúnine 350 tonnaǵa deıin kúnbaǵys dánin óńdeı alamyz. Konveıerden shyǵa­tyn taza ónim endi 100 tonnaǵa deıin jetedi, – deıdi Murat Orynbaıuly.

Eldegi maı zaýyttarynyń kóbi ónimdi aqyryna deıin óńdemeı, jartylaı shıkizat kúıinde satýmen aınalysatyny ótirik emes. Syǵyndydan shyqqan «qara maıdy» rafınasııa jasaýǵa elimizde endi-endi kóńil bólip jatyr. Zaýyt bul sala­da da aldyńǵy qatarda. Jańa qýatpen ju­mys istegen kezde batys oblystardyń bar­l­yǵyn ósimdik maıymen qamtamasyz etemiz deıdi basshylar.

Jetistikter tizbesi

Poıma maı zaýytynyń ónimderi búginde Reseı, Tájikstan, О́zbekstan, Aýǵanstan, Túrikmenstan elderine jóneltilip jatyr. 2020 jyly 23 myń tonnadan artyq shıkizat óńdep, 9 078 myń tonna ósimdik maıyn, 15 468 tonna syǵyndy jáne 10 340 myń tonna kúnjara óndiripti. 2021 jyly kásiporyn 10 509 tonna shıkizat óńdep, 4 065 tonna maı shyǵarǵan. О́nimniń 20 paıyzy eksportqa shyǵarylǵan. Kásiporyn memleket qazynasyna 2020 jyly – 69 651 000 teńge, 2021 jyly – 75 001 000 teńge, 2022 jyly 29 000 215 teńge salyq tólegen.

Zaýyt tek kúnbaǵys emes, maqsary, raps, zyǵyr maıly daqyldaryn da óń­deı­di.

Murat Jákibaevtyń aıtýynsha, qazir­­gideı kórshi el ónimderi sóremizdi jaý­la­ǵan qıyn kezeńde otandyq óndirý­shilerdi qoldaý óte mańyzdy.

– Kedendik odaq shartyna sáıkes reseılik taýarlarǵa baj salyǵy da, qosymsha qun salyǵy da salynbaıdy. Shekaradan zańsyz ótetin taýarlar da bar. Osynyń bári jergilikti kásipkerlerdiń ónimin ótkizýge qıyndyq týǵyzady. Bizde baj salyǵy degen bar, ol shıkizatqa salynady. Bul bizdiń óndirýshiler shıkizatty syrtqa satpaýy úshin engizilgen. Biraq osy salyqtyń kólemi naryqtaǵy baǵaǵa sáıkes ózgermeli bolsa deımiz. Mysaly, naryq baǵasy ósse, baj kóterilsin, baǵa tússe, salyq ta azaısyn, oınamaly bolsyn. О́ıtkeni qazir bizdiń qojalyqtar men zaýyttar arasyna syna túsip tur. Reseıden kelip jatqan arzan shıkizattyń kesirinen kúnbaǵysymyzdy tómen baǵamen satyp, shyǵynǵa batyp otyrmyz. Kásipkerler sheteldik saýdaǵa shyǵarǵan ónimi úshin qosymsha qun salyǵyn da qaıtaryp ala almaı otyr, – deıdi Murat Orynbaıuly.

Jastar ósip keledi

Sońǵy sehtardyń birinde hımııalyq ekstraksııadan keıin qalǵan kúnjarany qıyrshyqqa aınaldyratyn qondyrǵy ornatylǵan. Kúnjarany jergilikti qus fabrıkalary turaqty alyp turady. Endi ony qıyrshyq granýlǵa aınaldyrý arqyly halyqaralyq deńgeıdegi naryqqa shyǵarmaqshy.

Qarapaıym kıingen sheteldik ınje­nerdiń janynda Tımýr Sháıjanov esimdi qazaq jigiti aýdarmashy bolyp júr eken. Oralda týyp-ósken Tımýr 15 jasynda Qytaıǵa ketip, áýeli joǵary mektepti, keıin Hanjoý qalasyndaǵy ýnıversıtetti halyqaralyq saýda, ekonomıka maman­dyǵy boıynsha bitiripti. «Tımýr sekildi jastardy kórip, el bola­­shaǵyna senemin», deıdi Murat Oryn­baı­uly. О́zi de komandasyndaǵy alǵyr jastardy únemi qoldap, bilimin arttyryp otyrýdy jón kóredi. Kompa­nııanyń daıyn ónimder qoımasyn basqaratyn Konstantın Oleınık osydan on jyl buryn maı zaýytyna aýla sypyrýshy bolyp kirgen eken. Maı zaýytynyń qazirgi basshysy Aqylbek Sarmalaev ta qarapaıym ınjener-tehnolog bolǵan. «О́zim kásipke baýlyp júrgen on shaqty jas bar. Álemniń ár tarabyn sharlattym, ozyq kompanııalardy, úzdik óndiristerdi kórsettim. Bolashaq osy jastardiki ǵoı. Kórgeni, jańalyqty bilgeni durys», deıdi Murat Jákibaev.

Batys Qazaqstan oblysy