Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Bas prokýratýranyń basshylyq quramymen kezdeskende: «Aldaǵy reformalar kezinde prokýratýra organdarynyń orny erekshe bolady. Negizgi prosessýaldyq sheshimderdiń barlyǵy prokýrorlyq súzgiden ótýge tıis. Bul – óte mańyzdy másele. Bir de bir zań buzý deregi prokýror nazarynan tys qalmaýy qajet», dep prokýratýraǵa senim artyp ári zor mindet júktegen edi. О́ńirdegi prokýratýra organdary osynaý mańyzdy mindetterdi qalaı atqaryp júr?
Azamattardyń quqyn qorǵaý men bıznesti zańnamalyq turǵydan qorǵaýdaǵy oblys prokýratýrasynyń belsendiligi qandaı degen suraqtarǵa oblys prokýrorynyń aǵa kómekshisi Ǵalymjan Qazybekov jaýap bergen edi. О́z ókilettigi deńgeıinde jaýap bergen ol oblystaǵy bıznes qaýymdastyǵynyń isterine ara túsý jumystary jóninde aıtyp berdi. «Kásipkerlerdiń quqyn qorǵaý boıynsha turaqty túrde oblys prokýrory, onyń birinshi orynbasary nemese basqarma basshysynyń tóraǵalyǵymen árbir onkúndik, aı jáne toqsan saıyn keńester ótkizilip turady. Jyl basynan beri prokýratýra basshylyǵy kásipkerlik ókilderimen 7 kezdesý ótkizip, 45 máseleni qarady», dedi ol.
Kezdesýler nátıjesinde Mamlıýt aýdany kásipkerleriniń 84 sýbektisinen sýmen qamtylǵandyǵy úshin artyq aqy alynyp kelgendigi anyqtalǵan. Mundaıǵa jol bergen organdarǵa tarıfterdi qaıta qaraý, tutynýshylardyń artyq shyǵyndaryn qaıtarý boıynsha prokýrorlyq qadaǵalaý aktisi jasalǵan. Osyndaı zań buzýshylyqtar qazir basqa aýdandarda da bar ekeni anyqtalyp otyr. Sondaı-aq prokýratýranyń qoldaýymen 14 kásipker mektepterdiń ashanalaryn jańǵyrtý men paıdalaný úshin senimdi basqarýǵa alýdyń kelisimshartyn uzarta almaı otyrǵan máselesi sheshilgen.
Bıylǵy tasqyn sýdan kóptegen kásipker de zardap shegip, bıznesterine materıaldyq nuqsan keltirildi. Olardyń sany 200-den asyp otyr. Mine, osylardyń ótkir máselelerin sheship, tehnıkalyq zertteýdiń qorytyndysy ýaqtyly shyǵarylyp, ótemaqysyn anyqtaý men tóleýge prokýratýra organdary belsene aralasyp, máselelerin sheshýge atsalysyp keledi. Sonymen qatar kásipkerlerden túsken aryz-shaǵymdardy jedel sheshý boıynsha mobıldik toptar qurylǵan. Olar jyl basynan beri 66 dabyldy tekserip, onyń 23-i negizdi, al 1-i negizsiz ekenin anyqtap, 42-si týraly túsinikteme bergen.
Prokýratýranyń josparly tekserýleri barysynda 33 qadaǵalaý aktileri jasalyp, 20 adam jaýapkershilikke tartylǵan. 29 salyqtyq tekserister toqtatylǵan. Bızneske qatysty alty ákimshilik-quqyqtyq tártip buzýshylyq sharasy joıylǵan. Sondaı-aq 254 kásipkerlik boıynsha 1,1 mlrd teńge artyq alynǵan salyqtyq jáne aıyppul shyǵyndary qaıtarylǵan.
Keıbir memlekettik organdar, sonyń ishinde ásirese salyq organdary jospardan tys taqyryptyq tekserýler jasaıdy. 2023 jyldyń qyrkúıek aıynda ǵana salyq oryndary 9 shaǵyn kásipkerlik sýbektisin teksergen. Sonyń 4-inen eshqandaı tártip buzýshylyq tabylmaǵan, 4-ýin qalalyq qadaǵalaý organy toqtatqan. Mundaı tekserýler kásipkerliktiń jumystaryna kedergi jasap, artyq kidirister týdyrady. Mysaly, dúkenderdi birneshe saǵatqa jaýyp qoıýǵa týra kelip, bul ýaqyttaǵy túsimder azaıady. Osyndaı zańsyz tekserýlerdi prokýratýra Esil aýdanynda – 2, Qyzyljarda – 5, M.Jumabaevta – 5, Shal aqyn aýdanynda – 3 jáne Mamlıýt aýdanynda 5 ret anyqtaǵan. Osylardyń bárine qadaǵalaý aktileri salynyp, laýazymdy adamdar zańmen tıisti jazasyn alǵan, al barlyq 29 tekseris zańsyz dep tabylyp, nátıjeleri joıylǵan. Zańǵa sáıkes jaýapkershilikke tartylǵandardyń arasynda oblystyq salyq departamentiniń eki basqarma basshysy da bar. Bul máselege tipti elimizdiń Bas prokýratýrasy da nazar aýdaryp, osyndaı buzýshylyqtar elimizdiń basqa óńirlerinde de bolýy múmkin ekendigine kóńil bólýdi tapsyrǵan.
Bıyl jekemenshik 14 balabaqshanyń jumysyn tekserý boıynsha Petropavl qalasynyń bilim bólimi sheshim qabyldap, oǵan balabaqsha ıeleri qarsy shyǵyp, prokýratýraǵa shaǵym jasaǵan. Qadaǵalaýshy organ bul istiń de buzýshylyq ekenin anyqtap, aıyptylar tártiptik jaýapkershilikke tartty.
Sondaı-aq ákimshilik óndiris salasyna bıznestiń 5 sýbektisi tartylǵany týraly túsken dabyl boıynsha tekseris júrgizgen prokýratýra olardy ákimshilik-quqyq buzýshylyq boıynsha salynǵan 2,8 mln teńge aıyppuldardan bosatty. Al jarnama jasaǵany úshin aıyppul eseptelgen 10 kásipkerdi negizsiz aıyptan qutqardy. О́ıtkeni olar jarnamalyq quraldardy kóp ýaqyt paıdalanbaǵan, keıbiri tipti bólshektep tastaǵan. Al jergilikti atqarý organy olarǵa aqy tólemediń dep aıyppul esepteı bergen.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes qazir prokýratýra organdary ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýda zańnamalyq talaptardyń oryndalýyn qatty qadaǵalaýy qajet. «Qazir bizdiń oblysta 6,1 myń jumys ornyn ashýǵa tıis 619,5 mlrd teńgeniń 36 ınvestısııalyq jobalary iske asyrylyp keledi. Olar QHR, Túrkııa, Germanııa, Italııa, Reseı elderiniń ınvestorlary. Qazir olardyń bıznesine qarsy túrli memlekettik organdardyń ruqsat etpeý, shekteý sıpatyndaǵy 221 tekserýleriniń zańdylyǵy zerttelip, qadaǵalaýǵa alyndy», dedi Ǵalymjan Qazybekov.
Prokýratýralyq qadaǵalaýlar barysynda 8 fakti boıynsha zańsyz tekseriske jol berilgendigi anyqtalǵan. Mysaly, Taıynsha aýdanynyń mal dárigerlik baqylaý jáne qadaǵalaý ınspeksııasy máseleniń mánisine barmaı iri kásipkerliktiń sýbektisin ózderine aıtpaı mal satty dep ákimshilik jaýapkershilikke tartqan. Sondaı-aq ónerkásip qaýipsizdigi departamentiniń «Promgaz» JShS-na aıyppul salýǵa jınaǵan materıaldarynda seriktestiń kinásin naqtylaǵan eshqandaı qujat bolmaı shyqqan. Osy departament «Asyl Farms» JShS zańsyz tekserýge jol beretin táýekeli joǵarylardyń sanatyna negizsiz engizgen. Osylaısha, oblys prokýratýrasy el ekonomıkasyna 243,1 mlrd teńge ınvestısııa quıǵan jalpy sany 14 ınvestorǵa zańǵa sáıkes quqyqtyq qoldaý bildirgen.
Soltústik Qazaqstan oblysy