ÚNEMShILDIKTEN UTARYMYZ MOL

Kóksaraı sý rettegishi týraly qoǵamda, ǵylymı ortada, maman­dar arasynda túrli pikirler, ártúrli áńgimeler bolǵany belgili. Ol túsinikti jaǵdaı. Sebebi osyndaı saıası, ekonomıkalyq, ekolo­gııalyq, áleýmettik mańyzy orasan zor gıdro­tehnıkalyq nysannyń ómirge kelýi bárimizdi oılan­dyratyny shyndyq. Mine, osyndaı jaǵdaıda Mem­leket basshysy barlyq másele­lerdi salmaqtaı kele Kóksaraıdy salý týraly sheshim qabyldady. Osy qabyldaǵan sheshim men onyń jú­zege asýy táýelsiz Otanymyzdyń bolashaqqa degen nyq qadam­darynyń biri dep bilemiz. Qyzylorda oblysynyń sýar­maly eginshiligi Syrdarııa ózeniniń sý qoryna baılanysty. So­ny­men birge sýdyń eń kóp paıdala­ny­latyn kezi maýsym-shilde aı­la­rynda ózendegi sý qorynyń azaıýynan sharýashylyqtar zardap shegip kelgen jáne egistik jerler­diń topyraq-melıoratıvtik, eko­logııalyq jaǵdaıy nasharlap, ınjenerlik daıyndalǵan jerler aýylsharýashylyq aınalymynan shyǵyp qalǵan. “Kóksaraı” sý rettegishiniń iske qosylýy, osy máselelerdiń oń sheshilýine tikeleı áser etetinine senimimiz mol. Qaı ýaqytta da Prezıdent nazarda ustap kele jatqan asa mańyzdy tabıǵı nysan – Aral teńiziniń birtindep qalpyna kelýine de Kóksaraıdyń yqpalyn tıgi­zetinin Syr jurtshylyǵy asa qanaǵattanǵandyq sezimmen jyly qabyldaýda. Endi osy baǵa jetpes baılyq – sýdy únemdep, tıimdi paıdalaný, basty máselelerdiń biri. Qyzylorda oblysyndaǵy negizgi daqyl­ – kúrish. Ol sýdy óte mol tutynady. 1 tonna kúrish óndirý úshin orta eseppen 6-8 myń tonna sý jumsalady. Osy baǵytta bizdiń ǵalymdar kúrish jáne aýyspaly kúrish egisi daqyldarynyń jańa sorttaryn shyǵaryp, olardy ósirýdiń ınnova­sııalyq tehnologııasyn ázirlep, óndiriske engizýdi júzege asyrýda­myz. Sońǵy jyldary kúrishtiń otandyq Arý, Aral-202, Túgisken-1 sorttary memlekettik synaqtan ótip, aýdandastyryldy. Bul sort­tardyń pisip-jetilý merzimi 95-115 kún aralyǵynda jáne áleýetti ónimdiligi gektaryna 70-90 sentr­den. Sonymen birge sheteldik (reseılik) joǵary ónimdi, sabaǵy nyǵyz sorttaryna balama retinde qyltyq­syz KazNIIR-5, Kaz-NIIR-6, KazNIIR-7 jańa perspektıvaly kúrish sorttary shyǵaryldy. Bul sorttar dániniń iri­li­gi­men, qorshaǵan ortaǵa beıim­del­gish­tigimen tuzǵa, sýyqqa, sý tap­shylyǵyna jáne tereń bastyrýǵa tózimdili­gimen reseılik sort­tarynan aıryqsha erekshelenedi. Kúrish sharýashylyǵynda alǵash ret mınımaldyq, nóldik jáne jalǵa egý tehnologııalary synaqtan ótip, ǵylymı-zertteý jumystary júrgizilýde. Kúrishtiń jańa sortta­ryn, ǵylymı negizdelgen tehno­lo­gııalardy óndiriske engizý arqyly sýdy 20-25% paıyzǵa únemdeýge qol jetedi. Ekologııalyq taza ónim alý álem qaýymdastyǵynyń aldyndaǵy kúrdeli mindetterdiń biri. Osy ba­ǵytta ınstıtýt ǵa­lym­dary mıne­raldy jáne or­ganıkalyq tyńaıtqyshtardy balansty jaǵdaıda qoldaný arqyly, ekologııalyq taza ónim óndirý tehnologııasyn jasap, óndiriske usyndy jáne túrli pes­tısıdterdi ekologııalyq synaq-tardan ótkizýdi júzege asyrýda. Qyzylorda oblysy ákimdigi men “QazAgroInnovasııa” AQ arasynda jasalǵan memorandým “QazNIIR” JShS jumysyn jańa deńgeıge kóterip, kúrishtiń otandyq jáne reseılik perspek­tı­valy sortta­rynyń biregeı jáne elıtalyq tuqym sharýa­shylyǵyn uıymdastyrýǵa jol ashty. Egin sharýashy­lyǵyn ártaraptandyrýdy júzege asyrý maqsatynda sýdy az tutyna­tyn raps, saflor, soıa, arpa sekildi daqyldardy kúrish aýyspaly egistigi jaǵdaıynda ósirýdiń tehnologııasy jasalýda. Bul jaǵdaı óz kezeginde sýdy únemdeý arqyly oblys aımaǵyndaǵy kólderdi, Aral teńizin toltyrýǵa múmkinshilik týdyryp, óńirdiń ekologııasynyń aıtar­lyqtaı qalpyna kelýine jol ashady. Aýdan, sharýashy­lyqaralyq magıs­traldi kanaldar men kollektorlardy taza­laý, ondaǵy gıdro-tehnıkalyq qurylym­d­ardy jóndeý jumys­tary respýblıkalyq, oblystyq bıýdjet ese­binen júzege asy­ry­lyp otyrsa, al sharýashy­lyq­ishi­lik sýarý, kollektorly-kárizdik júıeler jáne olardaǵy gıdro­teh­nıkalyq qondyrǵylardy jóndeý sharýashylyqtardyń qarjy tap­shylyǵyna baılanysty júzege asa bermeıdi. Bunyń ózi joǵa­ryda jasalǵan orasan zor ju­mys­tardyń tıimdiligin tómen­detip, sý ysyra­by­na jol beredi. Sondyqtan endigi kezekte osy jumystardy memleket esebinen sýbsıdııalaý nemese qarjy máse­lesin sheshý, Joldaýda kórse­til­gendeı, agroónerkásip salasyna qoıylǵan eńbek ónimdiligin 2 ese kóterý, azyq-túlik qaýipsizdigin qam­tamasyz etý, eksporttyq áleýetti kóterý sııaqty kúrdeli mindetterdi júzege asyrýǵa jol ashar edi. Serikbaı О́mirzaQov, “Qazaq kúrish sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty” JShS-niń bas dırektory.