Álemdegi baılyqtyń jartysy Jer turǵyndarynyń
1 paıyzynyń qolynda
Osy aptada Davosta ótetin Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmda bas qosatyn mıllıarderler men saıasatkerlerden adamdar arasyndaǵy teńsizdiktiń ósýin aýyzdyqtaý talap etiledi. Oxfam International qaıyrymdylyq uıymy júrgizgen sońǵy zertteýler nátıjesi kelesi jyly planeta turǵyndarynyń 1 paıyzdyq mólsheri qalǵan 99 paıyzdyq jurttan baı bolyp shyǵatynyn kórsetti. Muny jazǵan jýrnalıster Larrı Ellıott pen Ed Pılkıngton belgili qaıyrymdylyq uıymy óziniń aldaǵy forýmdaǵy aıtarlyqtaı joǵary bedelin paıdalana otyryp, jaǵdaıdyń bulaısha ýshyǵýynyń aldyn alýdyń shuǵyl sharalaryn qarastyrýdy talap etkeli turǵanyn baıandady. Osy oraıda gazet 2009 jylǵy zertteýdiń qorytyndysy planeta turǵyndarynyń 1 paıyzy qolynda álemdegi barlyq baılyqtyń 44 paıyzy shoǵyrlanǵanyn kórsetkenin jazady. Al 2014 jyly bul kórsetkish 48 paıyzǵa jetken. Sonymen birge, planeta jurtynyń 80 paıyzynyń múlik-múkámaly men kapıtaly álemdik baılyqtyń 5,5 paıyzyn quraıtyny da belgili bolyp otyr. Budan Oxfam «eger jaǵdaı dál osylaı bolyp kete berse, 2016 jyly 1 paıyzdyq mólsherdegi baı adamdar álem baılyǵynyń jartysynan kóbin ıemdenedi» degen qorytyndy shyǵardy. Qaıyrymdylyq uıymynyń atqarýshy dırektory jáne Davos forýmynyń bıylǵy alty teń tóraǵasynyń biri Ýınnı Bıanııma múlikter bólinisindegi tepe-teńdik buzylýynyń aqyry qatty qaýipti ekenin málimdedi. «Bul ósý úshin de jaman, memlekettik basqarý úshin de jaman. Biz shoǵyrlanǵan baılyqtyń bılikke de aýyz salatynyn kórip júrmiz. Al qarapaıym adamdar mundaıda ún qata almaıdy, olardyń múddeleri eshkimdi de qyzyqtyrmaıdy», – dedi Bıanııma gazetke bergen suhbatynda Oxfam ózi baıqaǵan taǵy mynadaı derekterdi jetkizedi: 2009 jyldan 2014 jylǵa deıin álemniń eń baı 80 adamy, barlyq múlikteri men aqsha qarajattaryn qosyp eseptegende, eki esege baıyp ketti. Endi baılyqtyń muragerlik joldaryn jasaý men olardyń eń baı adamdardyń múddeleri úshin paıdalaný dástúri ulǵaıyp keledi. «Aıryqsha teńsizdik – jaı ǵana kezdeısoqtyq nemese ekonomıkanyń tabıǵı zańdylyǵy emes. Ol saıasattyń yqpalymen qalyptasady, eger saıasatty ózgertsek, ony da ózgertýge bolady», – dedi sońynda Bıanııma.Altynnyń baǵasy qymbattap barady
Dúısenbi kúni altyn qunynyń álem rynogyndaǵy baǵasy óziniń ótken jyldyń qyrkúıeginen bergi eń bıik mánine kóterilip, trýıalyq ýnsııasy 1283 dollar shekteýine jetti. Munyń bári ınvestorlardyń osynaý qymbat altynǵa aıryqsha kóp kólemde aqsha quıyp jatqanynan bolyp otyr. О́ıtkeni, Eýropa ortalyq banki tarapynan odaq elderine sapalyq jumsartý baǵdarlamasy aýqymy keńeıtilip qalýy múmkin degen boljam bar. Olar sondaı-aq AQSh-taǵy stavkanyń ázirge búgingi tómengi deńgeıinde qala beretinine de úmit artady. Bloomberg agenttiginiń málimeti boıynsha, altynnyń quny qańtardyń 19-y kúni kóterilýiniń nátıjesinde onyń spot-rynoktaǵy baǵasy 0,3 paıyzǵa artyp, ýnsııasy 1283 dollarǵa barǵan. Jalpy, jyl basynan beri altynnyń baǵasy 8 paıyzǵa ósken. Ol tek sońǵy úsh kúnniń ishinde ǵana 3,3 paıyzdyq ósimdi quraǵan. Bıylǵy jyly osyndaı senimdi ósýdi basqa baǵaly metaldar da bastan keship jatyr. Aıtalyq, kúmis osy aralyqta 14,6 paıyzǵa qymbattap, ýnsııasy 18 dollarǵa jetken. Sol sııaqty platınanyń qymbattaýy 5,3 paıyzben qamtamasyz etilip, ýnsııasy 1271 dollarǵa baǵalanýda. Munda tek ózgere qoımaǵan palladıı sııaqty. Onyń quny kerisinshe 4,8 paıyzǵa tómendep, ýnsııasy 764 dollarǵa baryp toqtaǵan. Palladıı kóp jaǵdaıda óndiristik metall bolyp tabylady. Ol negizinen avtomobıl jasaýda paıdalanylady. Onyń baǵasy sondyqtan bul metaldar tobymen úılese ózgerip turmaıdy. Osylaısha ol ósimniń bıigine ótken jyly jetip, bıyl qaıtadan aqyryn túsip jatyr. Qymbat metaldar baǵalarynyń kúrt ósýleri ótken aptanyń beısenbisinde bastalǵan edi. Osydan keıin Shveısarııa ulttyq banki shveısar frankine qoıylyp kelgen joǵarǵy shekteýdi bosatyp qoıa berdi. Buryn franktiń baǵamy 1,20 CHF/€ deńgeıinde ustalyp kelgen. Budan bólek, retteýshi esepti stavkany jyldyq mınýs 0,75 paıyzdyq tabystyń mınýs 0,25 paıyzy mólsherine túsirdi. Sberbank Investment Research sarapshylarynyń aıtýlaryna qaraǵanda, Shveısarııa ortalyq banki joǵarydaǵydaı oılary bar ekenin bildirgesin arada birneshe kún ótkennen keıin jasaýy múldem kútpegen jaǵdaı bolǵan. «Biz muny Eýropa ortalyq bankiniń aldaǵy aptada sandyq jumsartý sharalaryn iske qosatyndyǵynyń taǵy bir aıǵaǵy retinde qabyldadyq», – dep atap ótti sarapshylar. Ekonomısterdiń boljamdary boıynsha, beısenbi kúni Eýropa ortalyq banki QE (sandyq jumsartý) baǵdarlamasyn €600 mlrd. eýroǵa ulǵaıtýy yqtımal. Mundaı jaǵdaıda ınvestorlar Eýropada tutynym baǵalarynyń kóterilip ketýleri múmkin ekenin joqqa shyǵarmaıdy. Al bul baǵalardy ádette altyn qory qorǵap turatyn bolady. Sberbank Investment Research analıtıkteriniń sózderine qaraǵanda, altyn baǵasynyń kóterilýi AQSh-taǵy bólshek saýdaǵa da aıtarlyqtaı áser etetin bolady. Amerıka saýda mınıstrliginiń baǵalaryna qaraǵanda, elde ótken jylǵy jeltoqsan aıynda bólshek saýda baǵalary 0,9 paıyzǵa qulap, 2014 jyldyń qańtar aıynan bergi eń tómengi deńgeıine jetken. Al Bloomberg agenttigi suraý salǵan sarapshylar baǵa tómendeýiniń mólsheri budan áldeqaıda az – 0,1 paıyz bolady dep kútkenderin de jasyrǵan joq. «Bul málimetter AQSh federaldy rezerv júıesiniń jaqyn keleshektegi stavkalary joǵary bolatynyna kúmán týdyrady», dep atap ótti sarapshylar sosyn. Eske sala keteıik, 2012 jyly tap osy AQSh aqsha-kredıt saıasatynyń qatqyl bola túsetinine degen qaýip altyn baǵasynyń yryq bermeı ketýine aparyp soqtyryp, aqyry 2013 jyly onyń baǵalarynyń odan ári tómendeı berýine jetkizip edi.AQSh-ta bir bank bıyl bankrotqa ushyrady
AQSh bıligi Florıda shtatyndaǵy First National Bank of Crestview bankiniń jumysyn toqtatty. Ol bıylǵy jyly elde jabylyp qalǵan birinshi kredıttik uıym bolyp otyr. Osyǵan baılanysty taratylǵan AQSh depozıtterdi saqtandyrý korporasııasynyń (FDIC) baspasóz paraǵynda bul banktiń aktıvteri men depozıtteriniń Lýızıanadaǵy First NBC Bank-ke ótetini aıtylǵan. Al First National Bank of Crestview depozıtteriniń ıeleri endi avtomatty túrde First NBC Bank-tiń tólemshilerine aınalady da, FDIC olardy saqtandyrýdy jalǵastyra beredi. Korporasııa baǵalaýy boıynsha, banktiń joıylýyna baılanysty endi depozıtterdi saqtandyrý qorynyń shyǵyndary 4,4 mln. dollardy quraıtyn bolady. «First National Bank of Crestview klıentteri men qyzmetkerlerin First NBC otbasyna shaqyramyz», – deıdi osy oraıda First NBC prezıdenti Eshton Raıan. О́tken jylǵy 30 qyrkúıekte First National Bank of Crestview-diń aktıvinde 79,7 mln. dollar qarjy bolyp, depozıtteriniń kólemi 78,6 mln. dollardy quraǵan eken. Sol sııaqty byltyr AQSh-ta bankrotqa ushyraǵan qarjy uıymdarynyń sany 2007 jylǵydan azaıyp, 2013 jylǵy 24-tiń ornyna 18 bolǵan. Al 2007 jyly barlyǵy úsh bank joıylypty. Sonymen birge, 2010 jyly 157 kredıt mekemesi bankrot bolyp jarııalanǵan. Grekter shyǵyp ketkennen eýroaımaq qaryq bola ma? Grekııa 2012 jyly ótken búkilhalyqtyq saılaýdan keıin de eýroaımaqtan shyǵyp kete alatyn edi. Biraq elladalyqtar eki týrdan turǵan naýqannyń qorytyndysynda aımaqta qala berýdi jón dep tapty. Al Grekııa Eýroodaqtan sol joly shyǵa qalǵanda (grexit) munyń tek bular úshin ǵana emes, barsha valıýta odaǵy úshin de ońaı soqpaıtyny qazir belgili bolyp otyr. Bıylǵy jyly sondaı saılaýdyń kezegi taǵy keldi. Aldaǵy 25 qańtarda elde parlament saılaýy ótedi. Endi munyń sońy da Grekııanyń eýroaımaq músheliginen shyǵyp qalý qaýpin týdyryp tur. Eger shynynda da «grekzıt» odan kimge paıda, kimge zııan? Jalpy, onyń qanshalyqty keregi bar? Bylaı qaraǵanda grexit mehanızmi eshqandaı da kúrdeli emes. Úkimet barlyq ishki aktıvter men qaryzdar mindettemelerin drahma baǵamyna laıyqtap kóshirgen boıda elde valıýtalardyń almasýlary jedel óte qalady. Munda, shamasy, baǵam birge bir etip alynatyn shyǵar. Iаǵnı, bir drahmanyń quny bir eýroǵa teń bolady. Grekııanyń ortalyq banki Frankfýrttegi Eýropa ortalyq bankinen bólinip shyǵady. Osydan keıin ulttyq retteýshi óziniń monetarlyq saıasatyn bankterde drahmamen operasııa jasaýdan bastaıdy. Osydan bastap bankter de ishki balanstyq esepteri drahmamen júrgizýge kóshedi. Biraq alǵashqy kezde eýro men drahmanyń arasynda tepe-teńdik, ıakı parıtet saqtalyp turǵanymen, kóp uzamaı grektiń jańa valıýtasynyń tez qunsyzdana bastaǵanyn baıqaıtyn bolamyz. Halyqaralyq valıýta qorynyń (HVQ) 2012 jylǵy boljamyna sáıkes, mundaǵy quldyraý eýronyń 50 paıyzdyq mólsherine keledi. Bulaısha quldyraý Grekııanyń ekonomıkalyq jaǵynan qalpyna kele bastaýyna negiz de bolýy múmkin. Afına osydan keıin básekege tózimdilikti birshama kóterip alady. 2002 jyly Argentına dál osylaı óz valıýtasyn on jyl ýaqyt AQSh dollaryna telip qoıýyn toqtatqannan keıin birden ekonomıkasyn kúrt qaýlatyp kótere bastap edi. Bul qaryshty qarqyn birneshe jylǵa sozyldy. Buǵan bir jaǵy sol kezde kóptegen shıkizat taýarlary baǵalarynyń qymbat bolýy da óziniń yqpalyn tıgizbeı qalǵan joq. Qazir birqatar sarapshylar Grekııany da sondaı taǵdyr kútip turǵandaı kóredi. «Grekııa osydan 13 jyl burynǵy Argentınanyń ssenarııin qaıtalap, básekege qabilettilikti kúsheıtýi, birinshi kezekte týrısterdi tartý kólemin arttyrýy múmkin», – dep jazady The Economist jýrnaly osy rette. Degenmen, munyń jaǵymsyz zardaptary bolatyny da haq. Grexit qysqa merzim ishinde eldiń ekonomıkasyna orasan zor dúmpýler ákelip úlgeredi. Jańa valıýtanyń aınalymǵa enip bitýine birneshe aı ketedi. Osy ýaqyttarda eseptesýlerdiń basym bóligi aqsha aýdarý jolymen júrgiziletinine qaramastan, qarjy almasýshylyq salasynda belgili bir berekesizdikter oryn alady. Budan basqa, Grekııanyń Eýroodaqtan ketýi eldi burynǵy birtutas rynoktan shyǵaryp tastaıdy. Odan bólek, aımaqtyq qarjy kómegi de endi bolmaıdy. Inflıasııa birden kúrt kóteriledi. Sebebi, ımporttyq taýarlar shamadan tys qymbat bolyp jetedi. Halyqaralyq valıýta qorynyń 2012 jylǵy taldaýyna qaraǵanda, osy kezde grektiń ishki baǵalarynyń ózi qatty qymbattap, ol 35 paıyzdyq deńgeıge barady. «Grekzıtke» baılanysty oryn alatyn belgisizdik ahýaly, sóz joq, tutynýshylardyń da, bıznestiń de erteńgi kúnge degen senimine syzat túsiredi. Munyń bári Ellada jerinde Argentına varıantynyń oınaı qoıatynyna qatty kúmán keltirtedi. Grekııanyń ekonomıkasy, shamasy, azdap qalpyna kele bastaǵannan keıin, qaıtadan keri qaraı ketip, resessııaǵa tap bolatyn shyǵar. HVQ sarapshylary qazir grexit bolǵan jaǵdaıda ulttyq ekonomıkanyń qazany 8 paıyzǵa tómen túsip ketetinin de aıtyp otyr. Biraq belgisizdik munymen aıaqtala qoımaıdy. Osy tusta grek úkimetin eń aldymen, shetel kredıtterin alý problemany kútip turady. Bul kezde Afına óziniń ishki qaryzdarynyń kólemin ózgerte alatyn shyǵar, biraq muny sheteldik kredıtterge kelgende jasaı almaıdy. Al osy aýyr júk drahmanyń devalvasııasyn jedeldete túsedi. О́z kezeginde bul jańa defoltqa alyp barady. Sondaı-aq, úkimetke 2012 jyly shyǵarylǵan jańa grek oblıgasııalaryn alǵan jeke tulǵalarmen zań júzinde soǵysty bastap ketýge de týra kelýi ábden múmkin. Belgili bir jaǵdaılarda Grekııanyń qazirgi ahýaly budan eki jyl burynǵy sıpatynan edáýir táýir. Eýropa komıssııasynyń málimetterine qaraǵanda, 2014 jyly Grekııanyń ádepki profıti, ıaǵnı bıýdjettegi tapshylyǵy jalpy ishki ónimniń 2,7 paıyzyna teń bolǵan. Al eki jyl buryn bul kórsetkish 3,6 sıfryn kórsetken eken. Grektiń aǵymdaǵy eseptegi tapshylyǵy qazir balansqa keltirildi. Bul grexit-tiń bıýdjettiń kúrt qulaýyna aparyp soqtyrmaıtynyn baıqatady. Eldiń tólem balansy da turaqty bolmaq. Áıtkenmen, Grekııanyń eýroaımaq ishinde de kúrt kóterilýge tolyq múmkindigi bar edi. Al birden shyǵyp ketý eldiń ekonomıkasyn qalpyna keltirý jónindegi úmitti joıyp ta jibergeli tur. Grekııanyń eýroaımaqtan shyǵýy Eýro odaǵyna da ońaı tımese kerek. Ol eń aldymen, eýroaımaqtyń ydyrýyn bastap berse, ekinshiden, odaqtyń onsyz da nashar ekonomıkasyna taǵy bir aýyr soqqy bolyp tıedi. Osydan kelip eýroaımaq elderiniń jalpy ishki óniminiń kólemi aldaǵy 18 aıdyń ishinde 1,5 paıyzdan da tómendep ketýi múmkin. «Grekzıt» sonymen birge, birtutas valıýta aımaǵyna máńgilik múshelik qaǵıdatyn da qaqyratyp ótedi. Daıyndaǵan .Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan».