Eldik belesteri

*Qazaq handyǵy – 550

Memlekettilik dástúr sabaqtastyǵy

Ortalyq Azııany mekendegen kóshpeli turǵyn­dardyń erte zamannan memlekettik túzimde ómir súrgendigi arheologııalyq, antropologııalyq, lıngvıstıkalyq, tarıhı jáne basqa da materıal­darmen anyqtalyp otyr. Akademık K.M.Baıpaqov qazaq memlekettiligin Kóne túrik jáne Batys túrik qaǵandyǵynan bastap kelsek, endi Esik qor­ǵanyndaǵy jańalyqtan keıin b.d.d. IV-III ǵasyr­lardaǵy Jetisý saqtary memleketi jóninde aıta bastadyq deıdi. Jergilikti saq taıpalarynyń memlekettik deńgeıde ómir súrgendigine dálel retinde ǵalym S.Joldasbaıuly «Altyn kıimdi» adamǵa Jetisý jerindegi «Besshatyr» obasynan alynǵan materıaldardy qosady. Al akademık B.E.Kómekov Qazaqstan jerinde memlekettiliktiń qalyp­tasýyn munan da áriden, b.d.d. VII-II ǵasyr­lar shamasyndaǵy saq qaýymdastyǵymen baılanystyrady. Qalaı desek te, Qazaqstan jerinen tabylǵan tórt birdeı «altyn adamnyń» ushyrasýy ejelgi saq, sarmat taıpalary ózderiniń damý dárejesi turǵysynan kóptegen halyqtardan kósh ilgeri bolǵandyǵyn kórsetedi. Muny grek avtorlarynyń eńbekteri, parsylyq, assırııalyq derekkózderi, Qytaıdyń «Hanshý» jylnamasy rastaıdy. Olardan Aral, Kaspıı óńirlerinde, Syrdarııa ózeniniń basseıninde, Talasta jáne Qarataý mańynda, búgingi Qazaqstannyń ońtústik-shyǵy­synda ómir súrgen memleketter sóz bolady. Sońǵylary qytaı derekkózderinde «Shın-Go» («Kóshpeli memleket») dep ataldy. Saq memleketiniń óz patshasy, birtutas áskeri, memlekettik rámizderi, qoǵamdyq júıeni ret­teıtin zańdary bolǵan. Saq patshasyn ár taıpanyń tóbebasylary men basqaqtary, aqylgóı qarııalary (aqsaqaldar) saılaǵan. Soǵys jarııalaý, bitimge kelý máseleleri saqtardyń jalpy jınalysynda talqylanyp, tıisti sheshimder alynyp otyrǵan. Saq patshasynyń Aleksandr Makedonskıımen júrgizgen kelissóz kezindegi eskertýi halyq jınalysynyń erekshe ról atqarǵandyǵyn kórsetedi. Bul qurylym qazaqtarda óz táýelsizdiginen aıyrylǵanǵa deıin ómir súrdi. Saqtardy arıılyqtardyń (ırandyq) úrim-butaǵy deý tarıhı shyndyqqa sáıkes kelmeıdi. Olar shyǵysqa, ońtústik óńirlerge, búgingi Orta Azııanyń, Pákistannyń, Aýǵanstannyń, soltústik Úndistannyń jerindegi b.d.d I ǵasyrdyń ortasyna deıin jergilikti halyqtarmen sińisip ketti. Biraq bul saqtar Qazaqstan jerinen tutastaı aýyp ketti degendi bildirmeıdi, olardyń qalǵan bóligi jergilikti basqa taıpalar arasynda qalyp, assımılıasııaǵa tústi. Munyń ózi Qytaı professory Sý Beıhaıdyń «Búginde qazaq halqynyń quramynda baıyrǵy saqtardan qalǵan násildik tek bar» degen sózderiniń negizsiz emestigin bildiredi. Batys elderiniń biraz ǵalymdary Ortalyq Azııada tuńǵysh memlekettik qurylymǵa sıýnnýlar (hsiung-nu) qol jetkizdi dep esepteıdi. Belgili nemis shyǵystanýshysy Otto Prısaktyń pikirinshe, qýatty sıýnnýlar ımperııasynyń yqpaly tutas Eýrazııa keńistigine tarap, materıaldyq mádenıet pen qoǵamdyq normalardyń jańa formalarynyń qalyptasýyna ákeledi. T. Barfıld ortaazııalyq sıýnnýlar memleketin «samoderjavııalyq», «ishki isterinde memleketke uqsas ımperııalyq konfederasııa» dep esepteıdi (Barfield T. The Hsuing-nu Imperial confederation: origins and foreign policy // Journal of Asian Studies. 1981. No 31/1. P. 47). Sıýnnýlar Ortalyq Azııada ǵundar (hýnnýlar) ataýymen (hýnnýlar men ǵundar – etnıkalyq dıvergensııanyń úlgisi) belgili bolady. Ǵun problemasynyń fılologııalyq qyryn zerttegen aǵylshyn ǵalymy E. Dj. Pýllıblenk «Sıýnný tili» maqalasynda b.d.d. I ǵasyrdan jańa dáýirdiń I ǵasyryna deıingi qytaı derekkózderinde saqtalǵan ǵun glosstaryn rekonstrýksııalaý negizinde ǵun etnonımi qytaı transkrıpsııasynda «sıýnný» bolyp estiledi dep jazady. Batysqa qaraı jyljyǵan olardyń urpaqtary b.d.d. II ǵasyrda Tarbaǵataı taýlary men Kaspıı jaǵalaýy aralyǵynda qytaı derekterinde Iýeban degen atpen belgili ǵun ımperııasyn qurady. Al, Devıd Krıstıan ony «sıýnný ımperııasy» dep ataıdy (Christian D. State formation in the Eurasian Steppes // Silk Rood Studies. II. Worlds of the Silk Roads: ancient and modern / Ed. by David Christian and Craig-Benjamin. Proceding from the Second Conference of the Australasian Society for Inner Asian Studies. Brepols, 2000). Elbasymyzdyń: «Bizdiń eldigimiz, qazaq jur­ty­nyń arǵy túbi ǵundardan bastalady. Ǵundar­dan keıin kóktúrikterge jalǵasady. Odan keıin Altyn Orda ornyǵady. Sóıtip, handyq dáýirge ulasyp, keıin birtindep táýelsizdikke tireledi», degen Ulytaýda aıtylǵan sózderinde memlekettilik dástúr sabaqtastyǵynyń negizgi kezeńderi anyq kórsetilgen («Egemen Qazaqstan», 2014, 26 tamyz). Túrki halyqtarynyń tegi – ǵundardan bastala­tyndyǵyn Qaraqorymnan jıyrma tórt shaqyrym jerdegi (Noıan dańǵylynda) 1924 jyly P.K.Kozlov júrgizgen arheologııalyq qazba kezinde tabylǵan materıaldar dáleldeıdi. Nemis ǵalymy Frans Althaımnyń Rım, Vızan­tııa, Taıaý Shyǵys, ejelgi slavıan jáne ejel­gi german derekteri negizinde qurastyrylyp, 1959 – 1972 jyldary jaryq kórgen «Ǵundar tarıhy» degen bes tomdyq eńbeginde de ǵundardyń basym kópshiliginiń túrki tildes bolǵany jóninde qorytyndy jasalady. Orys ǵalymy A.N. Bernsh­tam da osyndaı pikirge keldi (Bernshtam A.N. Ocherk ıstorıı gýnnov. Lenıngrad, 1951. S. 166). V.V. Bartold ǵun tiliniń – eski túrki tili ekendigin moıyndaıdy. Ǵun memleketiniń basqarý júıesi, memlekettik keńesiniń sandyq jáne sapalyq quramy, quryly­my, negizgi fýnksııalary J. De Grot jáne basqa da ǵalymdar tarapynan zertteldi. II ǵasyrdyń 50-jyldary ǵundardyń bir bóligi Aral jaǵalaýyna, Elek ózeni mańyna baryp, sarmattarmen aralasyp ketedi. Ǵundarmen qatar shyǵystan batysqa qaraı Ile ózeninen Talas ózenine deıingi, soltústikten ońtústikke qaraı Balqash kólinen Esik kóline deıingi jerlerde kóne Úısin memleketi ómir súrdi. Sý Beıhaı ejelgi úısinder uly ıozıler jáne saqtardyń bir bóligimen qosylyp, «Batys óńirindegi eń qýatty memleketke aınaldy» dep jazady. Úısinderdiń túrki tegine jatatyndyǵyn Á.Mar­ǵulan, K.Aqyshev, K.Baıpaqov, A.Zýev, S.Suń­ǵataı, N.Myńjan, Z.Qınaıatuly, orys ǵalym­dary N.Arıstov, N.Iа.Bıchýrın (Iakııf), qytaı ǵal­ymdary Jan Chııan, Ýan Bın Hýa, mońǵol tarıhshysy A.Amar naqtylap jazdy. Olardyń kópshiligi Úısin memleketiniń kórshiles Qytaımen terezesi teń, dıplomatııalyq qarym-qatynasta bolǵandyǵyn moıyndaıdy. N.Myńjannyń eńbeginde úısinderdiń patshasy kúnbıden (kýnmo, kýnmı) bastap memleketti basqarýshy toǵyz laýazym atalsa, Úrimshide jaryq kórgen «Ejelgi Úısin eli» kitabynda júz alpysqa tarta laýazym qytaı transkrıpsııasymen kórsetilgen. Olardyń arasynda qazaqtarǵa ejelden tanys: abyz, sardar, atalyq, ýázir, dýanbasy, qaǵan, myńbasy, nóker, patsha, patshaıym, sultan, tóreshi, tutqaýyl, han, hansha, shabandoz sekildi laýazym ataýlary ushyrasady. Úısinder memleketiniń qurylymy ǵundardyń túzimimen uqsas bolyp keledi. Zertteýshiler ejelgi Úısin ulysyn qazaq mem­le­kettiliginiń bastaýy dep biledi (Sýngataı S. Ýlýs drevshıh ýsýneı – ıstokı kazah­skoı gosýdarstvennostı // Evolıýsııa gosý­dar­­stven­nostı Kazahstana. Materıaly mej­dýnarodnoı konferensıı. g.Almaty. 3-5 aprelıa, 1996. A., 1996.). Sonymen birge, olar úısinderdiń – saqtar­dyń murageri ekendigin jáne kóne túrki tilinde sóılegendigin moıyndaıdy (K. Aqyshev, Sıratorı Kýrakıtı, t.b.). Úısin ulysy b.d.d. II ǵasyrdan b.d. V ǵasyry­na deıin ómir súrip, Eýrazııa keńistigindegi memlekettilik dástúr sabaqtastyǵyn jalǵastyrdy. «Memlekettilik dástúr» degenimiz, V.V.Trepav­lov­tyń aıtýynsha, bir memleketten ekinshilerine aýysyp otyratyn memlekettik qurylymnyń qaǵıdattary men komponentteriniń, jalpy jáne mańyzdy belgileriniń tarıhı-genetıkalyq sabaqtastyǵy bolyp tabylady (Trepavlov V.V. Gosýdarstvennyı stroı Mongolskoı ımperıı HIII v. (Problemy ıstorıcheskoı preemstvennostı). M., 1993. S. 12). Al, «memlekettilik» («gosýdarstvennost») termınine: «Gosýdarstvennost – osobyı prıznak, kotorym otmecheno ıstorıcheskoe razvıtıe stran (nasıı, grýpp nasıonalnosteı, soıýza plemen ı t.p. obrazovanıı), sýmevshıh sozdat sobstvennoe gosýdarstvo ılı vosstanovshıh ýtrachennoe v sılý razlıchnyh prıchın (ýtrata nezavısımostı, obedınenıe s drýgoı stranoı) svoe gosýdarstvo» degen anyqtama berilipti (Polıtologııa. Ensıklopedıcheskıı slovar / Obsh. red. ı sost.: Iý.I. Averıanov. M., 1993. S. 64). Maqalanyń bul bóliminde negizinen Qazaqstan aýmaǵynda oryn alǵan memleketterdiń bir-birimen bılik ınstıtýttary men atrıbýttarynyń tildik, etnıkalyq sabaqtastyǵyna mán berildi. Úısindermen qatar, ne olardan keıin ómir súr­gen memlekettik birlestikter de osy turǵydan qaras­tyryldy. Olardyń biri úısinderdiń ońtús­tik-shyǵystaǵy – jeri Ertisten Shý men Sarysý ózenderine deıin sozylǵan Qańly memle­keti. Qytaı tarıhshysy He Sıýtao 1851 jyly jarııalaǵan eńbeginde Qańly memleketiniń (Kansıýıdiń) shyǵys shekarasy qazirgi qazaq jerinde ornalasty dep jazady. Qańlylar – qytaı tarıhnamasynda kóp zerttelgen etnostardyń biri bolyp tabylady. Tarıhshy Ýn Nýan: «Úsh ordaǵa bólingen qazaqtar – ejelgi qańlylar» dese, japon ǵalymy K. Sıratorı: «Qazaqtar – turmysy, ádet-ǵuryp jáne til jaǵynan ejelgi qańlylardyń jalǵasy», – dep jazady (Qınaıatuly Z. Tarıhı shyndyq nege burmalandy? // «Egemen Qazaqstan». 2001. 25 shilde). Qytaı derekkózderinde Qańly memleketinde Vań (patsha) fý van (orynbasar patsha), gúı ryn (memleket keńesshisi), únhý – ıabǵý (ulys bıleýshileri), vanhý (áskerı jáne ákimshilik bastyqtar), shao vań (kishi patsha), t.b. laýazymdar kórsetiledi. Eýrazııa keńistiginde ómir súrgen ǵundar men basqa da halyqtardyń shyǵystan batysqa qaraı qozǵalysy Qazaqstan aýmaǵyndaǵy saq, úısin, qańly taıpalarynyń antropologııalyq túr-sıpatyna, sonymen birge túrki tili arealynyń keńeıýine áser etedi. Ǵun ımperııasy ydyraǵannan keıin qazirgi Qazaqstan aýmaǵyndaǵy memlekettiliktiń damýy Túrik qaǵanatymen baılanysty (552-744). Qytaıdyń «Joýnama» atty jylnamasynda «túrikter – ǵundardyń bir tarmaǵy, ata-babasy – Ashına, olardyń arǵy atalary ǵundardyń teristigindegi saq (se) jurtynan shyqty» delinedi. Túrik jazýshysy Ahmet Tashaǵyl da kóktúrik­terdiń (Túrik qaǵanaty kezindegi túrki halyqtarynyń jıyntyq ataýy) ǵundardan shyqqandyǵyn qoldaıdy (Derektaný. Almaty, 2002. 148-b.). E.Dj.Pýllıblenk túrik ataýly halyq VI ǵasyrdyń orta kezinde Mońǵolııadan jýjandardy yǵystyryp, Eýrazııa keńistiginde óz ımperııa­syn qurǵan kezden belgili boldy, biraq olardyń shyqqan tegi jumbaq kúıinde qalyp otyr, bir qytaı qujatynda olar sıýnnýlardyń bir tarmaǵy dep jazylady deıdi (Pulleyblank E.G. Central Asia and Non-Chinese people of Ancient China. Brookfield, 2002. P. 21). Ǵylymda túrki halyqtarynyń shyqqan tegi birshama zerttelgen. Kóktúrikterdiń tarıh sahnasyna shyǵýyn kórsetetin naqty dálel retinde olardyń 542 jylǵa deıin Altaı taýlarynyń ońtústik baýraıynda ómir súrgendikterin jáne ǵundardyń soltústiginde ornalasqandyqtaryn aıtýǵa bolady. Arheologııalyq zertteýler nátıjesinde tabylǵan eskertkishter Altaı taýlarynyń ońtústik beti b.d. 450 jyldarynan bastap kóktúrikterdiń mekeni bolǵandyǵyn rastaıdy, dep jazady A. Tashaǵyl. 552 j. kóktúrikter qurǵan Túrik qaǵanaty, ishki, syrt­qy shıelenisterge baılanysty, eki bólik­ke: Shyǵys Túrik qaǵanaty (681-744) men Orta Azııa jáne Qazaqstan aýmaǵyndaǵy Batys Túrik qa­ǵanatyna (603-704 jj.) bólinip ketkeni belgili. Batys Túrik qaǵanaty – qazaq memlekettiliginiń bastaýy deýge tolyq negiz bar, sebebi ol keıin qazaq halqynyń quramyna engen kóptegen taıpa­lardyń basyn biriktirdi. N.Iа. Bıchýrın Batys Túrik qaǵanatynyń ómir súrgen ýaqytyn Úısin ulysyn jalǵastyrǵan memlekettilik damý sabaq­tastyǵynyń kelesi kezeńin qurady degen qory­tyndy jasaıdy (Bıchýrın N.Iа. Sobranıe svedenıı o narodah, obıtavshıh v Sredneı Azıı v drevnıe vremena. M.-L., 1950. T. 1. S. 279). O.Prısak, M.Dromp, V.Rybatskıı jáne bas­qa da avtorlardyń eńbekterindegi túrik qaǵa­nattaryndaǵy memlekettik basqarý júıesi, ondaǵy dýaldyq bılik, Kók pen Jerdiń araly­ǵyn­daǵy máńgilik odaq týraly ıdeologııalyq tujy­rymdamanyń zerttelýi memlekettilik dástúr sabaqtastyǵynyń úzilmeı kele jatqanyna kóz jetkizedi. R. Grýsseniń zertteý qorytyndylary boıynsha Túrik qaǵanatynda bıýrokratııalyq basqarý apparaty 28 bılik satysynan turǵan. Dj.Klosonnyń «Etımologııalyq sózdiginde» jabǵý, shad, tegin, ılteber, týdýn jáne t.b. laýazymdar kórsetiledi. Iýgrýsh degen laýazym Qarahan dáýiri kezeńindegi qujattarda iri chınovnıkterdiń birin bildirdi (Clauson G. An Ethymological dictionary of the pre-Thirteenth Century Turkish. Oxford, 1972. PP. 134, 453, 488, 866, 457, 905-906). Olardyń ishindegi shad, alypbı, kúshlikbı, bóribı sekildi laýazymdar úısin ulysynda da bolǵan. Ekinshi Túrik qaǵanaty kezinde qaǵanattyń shekarasyna jiberilgen áskerdiń basshylary «týtýn» (nemese «týtýk») atalǵan. Al, «týtýn býdýn» uǵymy shekaraǵa shyǵyp ketken, sóıtip úlken ordaǵa oppozısııada bolǵan kishi handardyń, teginderdiń kádýilgi isi bolǵan. Osy «týtýn býdýndy» keıin, IH-HII ǵasyrlar shamasynda, «qadaq býdýn» degen áskerı termın aýystyrady (Q. О́mirálıev). P. Goldenniń jazýynsha, Túrik qaǵanatynda ishki ister mınıstri bolǵan. Ol jaýlanyp alynǵan jerlerden salyq jınaýmen aınalysqan. Áskerı mindet atqarý («maıdan shebiniń aldynda júrý») «qanmen tóleý» salyǵy dep atalǵan. Osyǵan qaraǵanda keıbir avtorlardyń kóshpeliler qurǵan saıası uıymdastyrýlarynda májbúrleý apparaty men salyq júıesi bolmady, sol sebepti olar tolyqqandy memleket emes degen pikirleriniń negizsiz ekendigin kóremiz. Túrki kóshpelilerinde memlekettik atrıbýttar túgelge jýyq oryn aldy. Jalpy alǵanda, Túrik qaǵanattary basqarýdyń ózine tán ıerarhııalyq laýazymdarymen, qoǵamdyq turmysynyń jáne áleýmettik ınstıtýttarynyń kúrdeli formalarymen, áskerı tártibimen, dıplo­matııalyq praktıkasymen, kórshiles elder­diń ıdeologııalyq júıelerine qarsy qoıylǵan dúnıe­tanymymen Qazaqstandy mekendegen etnos­tyq qaýymdastyqtardyń memlekettik dástúrin baıy­typ, jańa beleske kóterdi. Túrik qaǵanatynyń parsy, qytaı, batys mem­leketterimen deńgeıles, óziniń damýy turǵy­synan bıik turmasa da, tómen bolmaǵandyǵy onyń dıplomatııalyq qyzmeti men hattama norma­larynan da aıqyn kórinedi. Qaǵanattyń halyqaralyq saıası qatynastardyń belsendi múshesi bolǵandyǵy týraly Menandr, Dınaverı, Sımokatta, keıingi E.Shavan, I.Markvart, G.Moravchık, t.b. ǵalymdar jazyp qaldyrdy. Bir derekterde Istemı qaǵannyń VI ǵasyrdyń 60-jyldary Orta Azııadaǵy eftalıtter memleke­tine qarsy júz myń qol bastaǵany jáne onyń qol astynda on taıpanyń qolbasshylary («on oq býdýn») bolǵandyǵy aıtylady. Osy «on oq býdýn» kelesi túrki memleketteriniń etnostyq negizin qalaıdy. Batys Túrik qaǵanatyn aýystyrǵan Túrkesh qaǵanaty (699-766) ózinen burynǵy saıası qurylym­dardyń memlekettik-ákimshilik, áskerı-áleýmettik dástúrin jalǵastyrdy. Túrkeshterdi, tarıhshy Á. Dáýlethan, Jetisý men Erenqabyrǵany mekendegen ejelgi úısin, dýlat taıpalary men basqa da túrki taıpalarynyń basyn biriktirgen bes dýlattyń beldi taıpasy dep esepteıdi. Dala ımperııasy qoǵamdyq-saıası qurylymnyń saqtalyp, jalǵasyn taýyp otyrýyn túrkilerdiń birtektilik týystyǵy men sol kezdegi olardyń tarıhı jáne birtutastyǵy qamtamasyz etip otyrdy. Túrkesh qaǵanaty Batys Túrik memleketiniń tikeleı murageri boldy jáne burynǵysha «on oq býdýn» («on taıpaly halyq») dep ataldy. Fransýz tarıhshysy E. Shavan ony «on oq eli» dep ataıdy. Túrkesh qaǵanatynyń qarluq­tardan jeńilisi jańa túrki mem­leketiniń ornyǵýyna jol ashady. Endi burynǵy Batys Túrik qaǵa­natynyń ornynda bir­neshe memleket paıda bolady: Soltús­tik Tıan-Shan men Jetisýda Qarluq­tar memleketi (766-940 j.j.), Syrdarııanyń tómengi saǵasynda, Aral jaǵa­laýynda – Oǵyzdar memleketi, Ertis jaǵa­laýyn­da, qazirgi Soltústik jáne Ortalyq Qazaq­s­tan dalalarynda – Qımaqtar (keıin qypshaq­tar) mem­leketi (H ǵ-dyń basy – HI ǵ.) jáne Edildiń tómen­gi saǵasy men Soltústik Kavkazda – Hazarlar memleketi. Qazaqstan aýmaǵynda ómir súrgen Qarluq qaǵanaty (766-940 j.j.) Batys Túrik qaǵan­dyǵy men Túrkesh qaǵanatyndaǵy bılik júıesi men laýazymdar ıerarhııasyn qaıtalady. Qarluqtardyń jabǵýy dala ámirshi­leri­niń zańdy murageri retinde eseptelip, qaǵan laýazymyn alady. Arab tilindegi derekterdi taldaý nátıjesinde O.Prısak alǵashqy qarahan qaǵany da, ózin qaǵan jarııalaǵan qarlyq jabǵýy da – bir adam, ıaǵnı Bilge Kúl Qadyrhan ekendigi, qarahan áýletiniń arǵy tegi qarlyqtardan shyqqandyǵy jóninde qorytyndy jasady. Avtordyń pikirinshe, Qarahan memleketi kóshpelilerdiń memlekettik qurylymy jáne kóshpeliler men otyryqshy halyqtyń ózara qatynastary sekildi ózindik qubylystardy tanyp-bilý úshin asa mańyzdy ról atqarady. Qarahan memleketi – túrki halyqtarynyń tarıhynda 940-1212 jyldary musylman áýleti bılik júrgizgen alǵashqy memleket. Batys ádebıetinde «qarahandar bir ortalyqqa baǵynǵan memleket qurdy» dep kórsetiledi (World of the Silk Roads: ancient and modern. Turnhout, 1998. P. 250). «Qarahandyqtar ózderin túrik jáne Afrasıab (Alyp Er Tońǵa) shańyraǵy dep sanaǵan», – deıdi V.V. Bartold. HII ǵasyrdyń ekinshi shıreginde qaraqy­taılar (qıdandar) Jetisýdy Balasaǵun qalasymen qosa jaýlap aldy. Biraq Qara­han memleketiniń qulaýymen túrkilik memlekettilik dástúr sabaqtastyǵy úzil­medi. Onyń ústine qıdandar qura­mynda manchjýrlar, tuńǵys, mońǵol taıpa­laryna qosa uıǵyrlar, qyrǵyzdar jáne basqa da túrki ulystary bolady. 1211 jyly Jetisýǵa kelgen naıman taıpalarynyń ústemdigin tanyǵan qıdandar jergilikti túrki taıpalaryna sińisip ketedi. Qazaqstan jerinde IH ǵasyrdyń aıaǵy men H ǵasyrdyń basynda ómir súrgen Oǵyz memleketi de qoǵamdyq qurylysy, basqarý júıesi turǵysynan ejelden kele jatqan túrkiler dástúri aıasynda qalyptasty. Memleketti ıabǵý (jabǵý) basqarǵan, onyń muragerleri ınal, orynbasarlary kúl-er­kin­der atanǵan. Memlekette turaqty salyq júıesi qol­danyldy. Memleket áskerı demokratııaǵa negizdeledi. Oǵyzdarda «halyq jınalysynyń» saqtalýy sol baıaǵy saqtar zamanynan kele jatqan memle­kettilik dástúr sabaqtastyǵynyń biri kórinisi edi. Keıin ol el basqarýdyń eń joǵarǵy organy bolyp esepteletin uly jáne kishi quryltaı jınalysyna aınalady. «Oǵyznamedegi» Oǵyz qaǵan «Uly quryltaı sha­qyrdy» degen jol osy ınstıtýttan habar beredi. Oǵyzdar qazaqtardyń etnıkalyq tarıhynda eleýli oryn alady. Tarıhı ańyzdarda olar qazaq halqynyń arǵy atalarynyń biri retinde atalady. Sonymen birge, olar ózbekterdiń, túrikmenderdiń, qaraqalpaqtardyń, ázerbaıjan, tatar, bashqurt, túrik halyqtarynyń qalyptasýyna úles qosty. M. Qashqarı oǵyzdar bastapqyda 24 rýly el boldy dep kórsetedi. Qypshaqtardan yǵysqan oǵyzdardyń bir bóligi Shyǵys Eýropa men Kishi Azııaǵa ótip ketedi de, qalǵandary HI ǵasyrdyń ortasynda Deshti Qypshaq taıpalarynyń arasyna tarady. Oǵyz rýlarynyń ataýlary qazaqtardyń Kishi júz, Orta júz taıpalary ataýlarynda saqtalyp qaldy. Túrki taıpalarymen Batys Túrik qaǵanaty kezinen beri qaraı etene aralasyp kele jatqan etnostardyń biri – qımaqtar bolatyn. IH ǵasyrdyń aıaǵy-HI ǵasyrdyń basynda Shyǵys jáne Ortalyq Qazaqstanda qımaqtardyń óz memleketin quryp, kóshpelilikpen qatar, otyryqshy ómir súrgendigi jóninde arab derekteri negizinde B.E.Kómekov dáleldep shyqty. Ǵalym eńbekteri álem zertteýshileri tarapynan tanyldy (qarańyz: Acta Orientalia Hungaricae. Budapest, 1976. T. XXX. Fasc. 2. P. 260 – 261; Al–fýrsan al-fıkrı va-s-sııası. Damask, 1976. № 3. 114-115-b.). Kóne túrkilerdiń memlekettik qurylymyndaǵy qanat júıesi Qımaq memleketiniń qurylymynan da kórinis tapty. Qımaqtarda kóne túrkilerden qabyldaǵan qaǵan, jabǵý, shad, tutyq sekildi joǵary laýazym­dary boldy. Qaǵan (nemese hakan) ıabǵý ataǵynan eki dáreje joǵary turdy. HI ǵasyrdyń basynda Qımaq qaǵanaty qulaǵan­nan keıin buryn qımaq, qypshaq jáne kýman taı­palary mekendegen aýmaqta áskerı-saıası basym­dyq qypshaqtarǵa aýysady. Qypshaq memle­kettik birlestiginiń halqy birtekti bolmady. «Qyp­shaq­tar» degen jalpy ataýmen atalǵanymen, bul qaýym­dastyqqa, qypshaqtardyń ózderinen basqa, túrki­tildes qımaqtar, kýmandar, oǵyz taıpalary, kóne bashqurttar, qańlylar, túrgeshter, ıran etnıkalyq tobynyń túriktendirilgen elementteri kirdi. P.B. Goldenniń ózi de qypshaqtar taıpalyq konfederasııaǵa ǵana birikti dep júrgenimen, «Kodeks Kýmannıkýs» eskertkishin zertteýge arnal­­ǵan eńbeginde qypshaq qoǵamynda memleket­tik ıns­tıtýttardyń bolǵandyǵyn joqqa shyǵara almaıdy. Qypshaq dáýiri kezeńiniń eń mańyzdy ereksheligi «qypshaq tildes túrkiler» degen jalpy ataýmen etnıkalyq shoǵyrlaný prosesi oryn alady. Qazaq halqynyń quramyna engen kereılerdiń, naımandar, qońyrattar, jalaıyrlar, merkitter, dýlattar jáne t.b. taıpalardyń da uzaq merzimdi memlekettik dástúri bolǵandyǵyn tarıhı qujat­tar rastaıdy. Rashıd ad-dın: «Naımandar men kereılerdiń árqaısysynyń óz memleketi boldy», – dep jazady (Rashıd ad-dın. Sbornık letopıseı. T. 1. Kn. 1. S. 75). Onyń pikiri boıynsha, kereıler – oǵyzdarmen týystas halyqtardyń biri bolǵan. Kereıler, basqalary sekildi, salt-sana, memle­ketti basqarý, qoǵamdyq qurylys salalarynda túrki dáýiriniń úlgilerin saqtady. Derekterde qun tóleý, ámeńgerlik, rý ishinde qyz alyspaý týraly málimetter ushyrasady. Osy ádet-ǵuryp normalary qazaq halqyna da jetip, qatań saqtaldy. Sebebi, kereılerdiń deni qazaq jerinde qalyp, Orta júzdiń bir taıpasyn qurady. Kereıler eldiń joǵarǵy bıleýshisin áýelde «býıýrýk» dep ataǵan, keıin ol han, gýrhan ataýymen aýysady. G. Dıorfer «býıýrýk» dep jalpy memlekettik bıliktiń eń joǵary satysynda turǵan adamdy aıtady, ol premer-mınıstr, uly ýázir, reıhskansler degen uǵymdy bildiredi deıdi. Bahadúr, tegin – korı degen laýazymdar boldy. Bitikshi han jarlyqtaryn jazý jáne jarııa­laý­men, qazynalyq kiris-shyǵystar men salyq jınaý sııaqty ákimshilik qyzmettermen aınalysty. Handyq áskerı-ákimshilik júıesi oń qanat, sol qanat jáne hannyń óz qosyndary bolyp úsh topqa bólindi. Qarý asynǵan jaýynger qaptaýyl dep ataldy. Tutqaýyl qala qaqpasyn, jol toraptaryn, shekaralyq beketterdi, ótkelderdi kúzetip, baqylaý mindetin atqardy. Uly túrki qaǵanattarynyń murasy Naıman handyǵynda da saqtaldy. Onyń bıleýshileri de: býıýrýk-qaǵan, kúshilik-qaǵan, ınanch bilge býký qaǵan atandy. Sonymen, Eýrazııa kóshpelilerinde memleket­tiliktiń bolmaǵandyǵy týraly tujyrymdar ǵalym­dardyń tarıhı sabaqtastyq máselesin jete zerdelemeýinde deýge tolyq negiz bar. Qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda ómir súrgen bir memlekettiń joıylyp, ekinshisiniń paıda bolyp otyrýy olardyń quramyna engen etnostardyń biriniń quryp, ekinshisiniń paıda bolýyn bildirmeıdi. Olaı bolsa, burynǵy kezdegi memlekettilik jóninde jınaqtalǵan tarıhı tájirıbe de urpaqtan urpaqqa aýysyp, jańaryp, tolyǵyp otyrady. San alýan memlekettik qurylymdardyń aýy­sýy­na qaramastan, Eýrazııa dalasy turǵyn­dary­nyń etnıkalyq, lıngvıstıkalyq, antropologııalyq, ádet-ǵurpy men ómir saltynyń biregeıligi, olar­dyń kópshiligine kóshpelilik pen otyryqshylyq sımbıozynyń tándigi tarıhı sabaqtastyqtyń úzdik­siz­digin qamtamasyz etedi. Ásirese, bul qubylystyń berik ornyǵýynda birneshe memlekettik qurylymdar men ulystar quramynda ómir súrip kele jatqan túrki taıpa­lary­nyń Shyńǵyshan ımperııasy quramynda biriktirilýin mańyzdy oqıǵa retinde ataýymyz kerek. D. Krıstıan «mońǵol ımperııasy – eń qýatty kóshpeli memleket boldy» dep jazady. Kóshim ESMAǴAMBETOV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor. (Jalǵasy bar).