Ekinshi dúnıejúzilik soǵys adamzat tarıhyndaǵy eń joıqyn qaqtyǵystardyń biri boldy ári alǵash atom bombasynyń qoldanylýymen erekshelendi. Qazirgi tańda jappaı qyryp-joıatyn qarýǵa umtylýshy memleketterdiń qatary az emestigin eskersek, onyń tamyry sol kezge baryp tireledi.
Jalpy, birinshi dúnıejúzilik soǵys barysynda sheshimin tappaǵan aýmaqtyq máseleler ekinshisiniń bastalýyna sebepshi bolsa, úshinshisiniń bastalyp ketpeýin tilep otyrǵan adamzat úshin jaǵdaı kelesisinde qalaı órbýi múmkin degen alańdaýshylyq joq emes.
Negizinen, soǵys bir eldiń aýmaǵyn basyp alý úshin de jasalmaıtyny, onyń astarynda ımperıalıstik pıǵyldyń jatatyny tarıhtan belgili. Adam balasynyń ataqqumarlyǵy nemese menmendigi ózgelerge óz ustanymyn kúshtep tańýǵa ıtermeleıdi. Bir shetinen qarasańyz, ıa bútin bir eldi ýysynda ustap, solardyń ıgiligi úshin kúresip júrgen tulǵa keıpindegi jan ózgelerge adam erkindigi men bostandyǵyna nemese ómirine qol suǵýshy agressor.
1939 jyldyń 1 qyrkúıeginen 1945 jyldyń 2 qyrkúıegine deıin sozylǵan ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń bastalýyna túrtki bolǵan Germanııa, Italııa, Japonııa jáne onyń basynda bolǵandar tıisti jazalaryn tartty da. Gıtler jumbaq jaǵdaıda ólim qushsa, Mýssolınıdi alańda jazalady, al Japonııanyń eki qalasyna tastalǵan atom bombasynyń saldary áli kúnge deıin sezilip keledi. Endi mundaı álemdik aýqymdaǵy qaqtyǵystardy boldyrmaý maqsatynda soǵystan keıin Birikken Ulttar Uıymy qurylyp, onyń Jarǵysyna San-Fransısko qalasynda 50-ge tarta memleket (KSRO, AQSh, Ulybrıtanııa, Qytaı jáne ózgeleri) qol qoıdy. Qazir 200-den astam elmen tolyqqan bul álemdik beldi uıym nátıjeli derlik jumys istep keledi. Alaıda, keıbir máseleler boıynsha iri memleketter arasynda ustanymdyq jaǵynan qaıshylyqtar bar. Ásirese, ol Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy, Soltústik Koreıanyń ıadrolyq qarýǵa umtylýy, Sırııanyń saıası daǵdarysy sııaqty máselelerde anyq baıqalady.
Al adam shyǵynyna kelsek, ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qaza bolǵandar sany onyń aldyndaǵylarynan aıtarlyqtaı kóp. Soǵysqa 110 mıllıondaı adam tartylǵan 72 memlekettiń jumylýy, al qaza tapqandar sanynyń 65 mıllıon adamǵa (sonyń 27 mıllıony keńestik azamattar) jetýi kim-kimdi de oılantpaı qoımaıdy. KSRO Qorǵanys mınıstrligi Bas shtaby arnaıy komıssııasynyń jumysy men KSRO ǴA Tarıh bóliminiń derekteri keńes áskeriniń 1941-1945 jyldardaǵy demografııalyq ahýaly nasharlap, 8 688 400 adamdy quraǵandyǵyn keltirgen. Al vermahttyń jáne onyń odaqtastarynyń demografııalyq joǵaltýy 8 649 500 adam bolypty. Mundaı demografııalyq joǵaltý tizimine tutqynǵa túskender men iz-túzsiz joǵalyp ketkender de kirgen.
Keńestik tarıhshylardyń málimetterine qaraǵanda, jaýdyń qolyna túsken keńestik jaýyngerlerdiń sany 4 559 000 (nemis derekterinde 5 200 000-nan 5 700 000-ǵa deıin) bolsa, sonyń tek 1 836 000-y ǵana elge oralypty. Al keńesterdiń qolynda bolǵan 4 126 964 tutqynnyń 580 548-i ǵana ólim qushyp, qalǵany óz elderine qaıtarylǵan. Nemis lagerlerinde adamdardyń myńdap peshke jaǵylyp, búkil bir derevnıalardyń turǵyndarymen órtep jiberilgendigin bilemiz. Fashıster 628 belorýs derevnıasyn turǵyndarymen órtep jibergendigi belgili.
Jalpy, basyp alǵan keńestik aýmaqta 7,4 mıllıon adam óltirilse, sonyń 1,5 mıllıony belorýstar eken. Keńestik áskerler de kek alý úshin nemisterge nebir zulymdyqtar jasaǵany aıtylyp qalyp jatyr. Keńes áskerinen qashyp, «Vılgelm Gýslov» krýızdik kemesine mingen 7000 nemis azamatynyń, onyń ishinde jas balalar men áıelder jáne egde jastaǵy qarııalar da bar, taǵdyry jantúrshigerlik. Keńestik súńgýir keme kapıtany Aleksandr Marınesko álgi nemister mingen kemege torpedo jibergeni sol eken, ol bir jaǵyna jantaıyp baryp 70 mınýttan keıin sýǵa ketipti. Shyǵys Prýssııada kezdesken erkek kindikti nemis birden atylsa, qyz-kelinshekteri zorlanǵan.
Qalaı desek te, orasan adam shyǵynymen jetken jeńis jeńimpazdardyń keýdesinde saqtalǵan kekti qaıtarýǵa ıtermelese kerek. Turaqty mekenderinen qýylǵan nemisterdiń sany 18 mıllıon bolsa, olardyń 2,5 mıllıony qaza bolǵanyn da aıta ketý kerek. Jalpy, Keńester Odaǵy adam shyǵynymen qatar, eldiń ulttyq baılyǵynyń 30 paıyzyn joǵaltsa, Ulybrıtanııa – 0,8 paıyzyn, al AQSh 0,4 paıyzyn ǵana joǵaltypty.
Tarıhta bir tulǵa óz eliniń ǵana emes, álemniń ózgerýine de yqpal etip jatady. Osy turǵydan kelgende, Iranmen segiz jyl boıy soǵysqan, artynan atom bombasyn jasap jatyr degen jeleýmen dıktatorlyq rejimi úshin darǵa asylǵan Irak basshysy Saddam Hýseın týraly aıta ketpeske bolmas. Kýveıtke basyp kirip, óz yqpalyn kúsheıtpek bolǵan onyń bul áreketi osylaısha orta joldan qıyldy. Eger agressor der kezinde toqtatylmasa, onda kúsheıip alǵannan keıin Gıtlerdiń jolyn qýmasyna eshkim kepildik bere almaıdy. Bul rette, ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Iraktyń Germanııa jaǵynda bolǵandyǵyn da aıta ketken jón. Araǵa ondaǵan jyldar salyp, mıllıonnan astam adamy bar Irak áskeriniń tas-talqan etip jeńilýi batystyq áskerı tehnologııa men álemdik qoǵamdastyq qoldaýymen júzege asty. Al S.Hýseın bolsa, jappaı-qyryp joıatyn qarýǵa qol jetkize almady.
Germanııa da bir kezderi AQSh, Anglııa jáne Fransııamen Versal beıbit kelisimin jasasqannan keıin-aq aradaǵy úzilisti paıdalanyp, birden óziniń áskerı áleýetin kúsheıtýge kiristi. Ony ózge derjavalar bilse de, únsiz qaldy. Olardyń paıymynsha, Germanııa óziniń bar qaharyn Keńester Odaǵyna tógýi tıis-ti. Ol oılary júzege asty da, alaıda shoqtan tutanǵan jalyn olardyń ózderin de sharpı bastady. Tek sodan keıin ǵana ekinshi maıdan ashylǵany tarıhtan málim. Onyń nemen aıaqtalǵanyn jáne bilemiz. Sóz reti kelgende aıta keteıik, Germanııa ǵalymdary atom bombasyn jasap shyǵarýǵa shaq qaldy. Eger jasap úlgergende, onyń mindetti túrde qoldanylyp, qazirgi geosaıası jaǵdaı tipten túbirimen basqasha qalyptasar ma edi, kim bilsin?!
Soǵys jappaı qyryp-joıyp qana qoımaı, sonymen qatar, jańa izdenister men qadamdarǵa ıtermeleıtinin de bilemiz. Germanııamen soǵystyń áıteýir bir bolmaı qoımaıtynyn túısingen KSRO jabyq konstrýktorlyq bıýrolar ashyp, tártipti barynsha kúsheıtti. Jańa áskerı ýchılısheler men akademııalardyń jelisin qura bastady. Germanııaǵa qarsy soǵysta AQSh-tyń áskerı tehnıkalary KSRO-ǵa berilgeni qazir aıtylyp qalyp júr. Bir kezderi Sibir jerinde lager ashyp, baılyǵyn ıgermek bolǵan amerıkalyqtar men aǵylshyndar jergilikti turǵyndardyń qarsylyq kórsetýimen ketkendigin eskersek, árıne, AQSh mundaı kómekke tek Germanııany álsiretý úshin ǵana bardy. Qazir jaǵdaı kerisinshe qalyptasyp otyr. Batys Reseıdi barynsha qyspaqqa alyp, onyń ekonomıkasyn álsiretýge áreket etýde. Bul da baıaǵy bir mıssııanyń jalǵasy ispetti. Qalaı bolǵan kúnde de Reseı bul daǵdarysty eńserýge baryn salýda jáne de tıisti sharalar qabyldap jatyr.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys barysynda Batys Eýropa elderiniń ekonomıkasy shatqaıaqtap qaldy. Álemdik arenadaǵy yqpaly da barynsha tómendedi. Soǵystyń bel ortasynda júrmegen, tek 1941 jyldyń 7 jeltoqsanynda Japonııanyń Perl-Harborǵa shabýylynan bastap qana ishinara urysqa kirisken AQSh-tyń ekinshi dúnıejúzilik soǵystan qos búıiri bultıyp shyqqany belgili. Bul óz kezeginde dollardyń álemdik naryqtaǵy qunynyń joǵary ári turaqty bolýyna oń yqpalyn tıgizdi. Qazir AQSh álemde úlken aıyrmashylyqpen birinshi ekonomıka sanatynda tur. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys KSRO-nyń da álemdik qoǵamdastyqtaǵy yqpalyn arttyrsa, al Eýropa memleketterin belgili bir ýaqytqa keri ıterip tastady. Únemdilik pen qomaqty ınvestısııanyń jáne qajyrly eńbektiń arqasynda araǵa ondaǵan jyldar salyp, Eýropa eńse tikteı aldy.
Urys qımyldaryna paıdalanylyp kelgen áskerı tehnologııalardyń artynan beıbit maqsatqa baǵyttalyp otyrylatyny jáne anyq. Kóptegen jańasha shyǵarylǵan taýarlardyń áskerı tehnologııanyń jemisi ekenin bireý bilse, bireý bile bermeıdi. Deı turǵanmen, qazirgi kezde ınnovasııa men tehnologııa ómirimizdiń ajyraǵysyz bólshegine aınalyp úlgerdi. Germanııa jeńilgennen keıin onyń biraz tehnologııalary AQSh pen KSRO qaramaǵyna ótti. Soltústik Koreıa men Ońtústik Koreıa arasyndaǵy soǵysta alǵash ret qoldanylǵan reaktıvti ushaqtardyń uqsas bolýy germanııalyq tehnologııa degen de pikir bar. Sol kezdiń ózinde sonaý Londonǵa deıin ushyp barǵan Faý-1 jáne Faý-2 dep atalǵan nemis zymyrandarynyń tehnologııasy qazir barynsha damytylǵan. Qazir qurlyqaralyq zymyrandardan ózge, ǵaryshqa jóneltiletinderdiń de qatary tolyǵyp keledi. Eger keshegige kóz júgirtsek, ekinshi dúnıejúzilik soǵysta buryn belgili bolmaǵan 7 qarý túri qoldanylsa, koreı soǵysynda – 25, al arab-ızraıldiń tórt qaqtyǵysynda – 30 jáne de Parsy shyǵanaǵynda qarýdyń 100-ge tarta jańa túri paıdalanylypty.
Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».