Adamshylyq pen azamattyqtyń ónegesi

Sapekeń jaqsylyqqa jany qumar jan bolatyn. О́zine qatty áser etken jaqsy maqala, ocherk, kitap, táýir kınodan alǵan áseri týraly áńgimelep, balasha qýanatyn. Sapekeńniń osy qasıeti jaıynda akademık-jazýshy Zeınolla Qabdolov: «Men bireýdiń taby­syna, jaqsylyǵyna balasha qýa­natyn, qyzǵanysh degendi bil­meıtin bir ǵana adamdy bile­min, ol – Sapar bolatyn», dep aǵy­nan jarylǵan-dy. Kamaldyń sol kórkem ocherkin zor ásermen áń­gimelegen soń, men de oqyp shyqtym. Shynynda da, óte tartymdy jazylǵan ocherk eken. Jas ǵalym Tóregeldi Sharmanovtyń ǵylym jolyndaǵy izdenisi, qol jetkizgen tabystary, adamı qasıetteri ádemi baıandalǵan. Jas ǵalymnyń bolashaǵy zor ekendigi, áli talaı tabysqa qol jet­kizetinine senim týǵyzady. Osyndaı jaqsy maqalalarymen kózge túsken Kamal Smaıylov kóp uzamaı redaksııa apparatyna shaqyryldy. Júrdek jýrnalıst Almatyǵa kelgen soń bir-eki jyl ótpeı-aq Ortalyq komsomol komıtetine jaýapty qyzmetke alyndy. Tóregeldi Sharmanov ta Almatyǵa otbasymen kóship kelip, ǵylymı jumysyn jalǵastyryp júrip, 32 jasynda doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. Medısına ǵylymdarynyń doktory atandy. Tókeńmen Kamal arqyly tanystyq. Qazaqta «О́zi jaqsy adamǵa bir kisilik oryn bar» degen sózdiń jany bar. Tóregeldi barynsha qarapaıym, óte máde­nıetti, aqyl-parasaty zor, óte bilimdi adam ekenin tanytty. Ka­mal­dyń da jaqsy qasıetterin baǵalaıtyn Sapekeń Tókeńmen tez syılasyp, dostasyp ketti.

Teginde adam kez kelgen syı­lasqan kisimen dos bola bermeıdi ǵoı. Birin-biri jete túsinip, bilimi, óresi, adamı qasıetteri kóńilinen shyqqan soń aralaryndaǵy jaqsy qarym-qatynas dostyqqa aına­lady emes pe? Kamal, Tóre­geldi, Sapardyń dostyǵy dál osy­laı qalyptasqany bar. Dos­tar bir-birin qoldaıdy, qajet je­rinde qolushyn beredi, aqyl­dasyp, syrlasyp júredi. Mu­nyń ózi dos jandardyń kóńil kúıine, densaýlyǵyna, ómirge qul­shynysyna ájeptáýir demeý bolady. Sondyqtan da adamdar dostyqqa zárý keledi.

Bir ǵajaby, osy úsh dostyń úsheýine de ortaq qasıet – barynsha qarapaıymdylyǵy edi. Qandaı laýazymǵa, qandaı tabysqa jetse de, olar mańǵazdaný, kókirek kóterý, eski dostardan irgeni aý­laq salý degendi bilmeıtin. Me­nińshe, bul – óte qymbat qasıet. Tóregeldi Sharmanovtyń 12 jyl Densaýlyq mınıstri bol­ǵan kezinde qol jetken aıtýly, asa jaýapkershilikti isiniń biri – Almatyda Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń jı­ynyn joǵary deńgeıde ót­kizgeni. Irgeli is-sharany jaqsy ótkizgen soń, respýblıka basshysy Dinmuhammed Qonaev Den­saýlyq mınıstrin qabyldap, rızashylyǵyn bildirgen. Dúnıe júziniń 200 elinen 29 ǵana adam ıe bolǵan Leon Bernar syılyǵymen Tóregeldi Sharmanovtyń marapattalýy halqymyzǵa abyroı boldy. Sondaı-aq onyń Memlekettik syılyqqa da ıe bolyp, qarjysyn balalar úılerine bergeni úlken adamgershiliktiń, azamattyqtyń belgisi edi. О́z halqyn meılinshe janyndaı jaqsy kórgen Tókeń halyqtyń densaýlyǵy, amandyǵy úshin durys tamaqtanýdyń, qalaı tamaqtanýdyń durys joldaryn usyndy. Ásirese ulttyq taǵamdardyń paıdaly jaqtaryn dáleldep, aıtyp otyratyn.

Tókeńniń ǵylymdaǵy tabys­taryn ári qaraı uly Almas aby­roımen jalǵastyryp keledi. Almas anasy Gúlzııa dúnıeden ótkeli otyz jyldan artyq ýaqytta Dana ekeýi ákesin aıalap, alǵysyna bólenip, batasyn aldy. Sóz joq, olar óz balalaryna ata-anany syılap, qartaıǵanda eshnársege taryqtyrmaı kútýdiń ónegesin kórsetti. Almas pen Dananyń adamgershiligi talaıǵa úlgi. О́ıtkeni olar Tókeń men Gúlzııanyń óz ata-anasyn qalaı kútkenin kórip ósti. Bir jýrnalıst Gúlzııaǵa: «Tókeńniń ata-anasy sizderde tura ma?» dep su­­rasa kerek. Sonda Gúlzııa: «Keri­sinshe, biz ata-anamyzdyń qo­lynda turamyz», dep jaýap be­ripti. Osyndaı tekti tárbıe kór­gen balalardyń basqasha bolý­y múmkin de emes.

Tókeń dostary Sapar men Kamal dúnıe salǵannan keıin de olardyń otbasynan qol úzgen joq. Únemi hal surasyp, eki otba­synyń jaqsylyǵyna birge qýa­nyp, aýyrtpalyq túskende janynan tabyldy. Bıyl Naýryz merekesimen quttyqtaýǵa telefon soǵyp edim, trýbkany kótergen áıel daýsy: «Qazir qulaǵyna tosaıyn», dedi.

Buǵan sál tańdandym da, «shamasy aýrýhanada em alyp jatqan bolar» degen oı keldi. Tókeńniń daýsy tym báseń estildi. Amandyq-saýlyqtan soń, «Men Sapardy jaqsy kórýshi edim» degendi úsh ret qaı­talady da: «Kamal ekeýi esh­qashan esimnen shyqpaıdy», dedi. Sol kezde tamaǵyma bir óksik tyǵyl­ǵandaı, únsiz qaldym. Sál únsizdikten soń, telefon daýsy úzildi. Bul Tókeńmen sońǵy tildesýimiz eken...

Mamyrdyń tórtinde ótkizilgen asqa Almas ekeýine shaqyrý ji­bergen edim. Shaqyrýdy aly­sy­men Almas maǵan habarlasyp: «ákem qazir shyǵa almaıdy, buıyr­sa asqa ózim baramyn ǵoı», dedi. Tókeńniń naýqastanyp jatqanyn estigenmen, jaman­dyqqa qımap edim. Arada biraz kún ótken soń, Tókeńniń ja­ryq dúnıeden ót­keni jaıynda habar aldym. Oı, jalǵan dúnıe-aı deseńshi. Bizdiń dostarymyzdan qalǵany jalǵyz ózi edi. El úshin, biz úshin Tóregeldi Sharmanuly esimi bilikti maman, ja­ýap­ty tulǵa retinde júregimizde saqtalady. Bastaǵan isi júıeli jalǵasady dep senemiz. Urpaǵy Tókeń rýhyn rıza ete bersin.

Kúlásh BEISENBIEVA