Segiz sharshy metr. Úıdegi shaǵyn sheberhana. Uıadaı bólme. Otyz jyl boldy. Sheber Amanjan Sádýaqasov osy jerde úsh myńdaı dombyra shapty. Qoldaý kórsetilse shaǵyn sehty keńeıtip, qasterli ónerdi ózgelerge de úıreter edim deıdi. Alaıda ol alystaǵy arman-aý. О́ıtkeni muny ótinip júrgenine qansha jyl boldy, qaıyrylǵan adam joq. «Dombyra kúni bálenbaı dombyrashy kúı tartty degen sekildi sózder naýqandyq sıpat alyp barady», deıdi sheber.
Talaı sheshen dombyra shyqqan sheberhana. Arshadan dombyra shabatyn Arqadaǵy jalǵyz sheber kezekti tapsyrystyń qamynda. Áıgili kúıshi Seken Turysbek eki birdeı dombyraǵa tapsyrys beripti. Arsha jáne amerıkalyq jańǵaq aǵashynan. Dáýlesker kúıshi ekeýiniń de kúmbirin erekshe kórip qalypty.
– Jańa dombyra da júgen-quryq tımegen, ertoqym salynbaǵan asaýdaı bolady. Birtalaı ýaqyt bastyqtyrý kerek. Sony kútip otyrmyn. Dombyranyń qalyby daıyn degenmen, áli kóp sharýasy bar. Iresi, perneleri salynady. Moınyn jińishkertemin. Ysqylap tazalanady. Boıalady. Sosyn tıegi qoıylyp, ishegi taǵylady. Táýir dombyraǵa jarty aı ýaqyt jaı ketedi, – deıdi sheber.
Qadyr Myrza Áli aıtqan dombyranyń qadirin erteden túsingen Amanjan sheber toqsanynshy jyly jasaǵan eń alǵashqy dombyrasyn alyp keldi. Betine qonǵan shańdy bir qaqty da, kúmbirlete jóneldi. Qalaq dombyra men tumar dombyraǵa uqsatyp shapqan. «Qansha ýaqyt ótse de, jaqsy dombyranyń daýsy esh ózgermeıdi, eskirmeıdi», deıdi.
Osylaısha, sheberdiń eń birinshi tóltýyndysy tórinde tur. Odan keıingi bala dombyrasy da áli saqtaýly. Uly Rahatqa jasap bergen. Rahat ta kúıdi bala kezinen sheber shertedi. Qazir «Senim109» biryńǵaı baılanys ortalyǵynyń basshysy. Qaýyrt jumystan qajyp kelgende, arsha dombyrasyn qolyna alyp, kúıin kúmbirletedi, ánin shyrqaıdy. Al bala dombyra nemereleriniń qolynan túspeıdi. Tek bul ǵana emes, qalaq dombyra, tumar dombyra, úsh ishekti dombyra, qozyquıryq dombyra, keńshanaqty domalaq dombyra sheberhanasynda tur. Keıin murajaıdyń kádesine jarap qalar deıdi. Nesin jasyraıyq, sheber dombyra shabatyndar kórmelerge de, basqa da óner jármeńkelerine shaqyrýsyz, shetkeri qaldyq dep ókpeli.
Qatelespesek, 1998 jyly «Úkili dombyra sheberleriniń» baıqaýy ótip, arshadan jasalǵan áıdik dombyrasy Qurmanǵazy atyndaǵy júldeni áperipti. Birden álgi dombyrany Astrahandaǵy Qurmanǵazynyń mýzeıine áketipti. Taǵy bir dástúrli ánniń dúldúli Meıirhan Adambekovke arnap jasaǵan arsha dombyrasy Almatydaǵy mýltımedııalyq mýzeıdiń tórinde tur. Al qazir «sheberhanadan uzap shyqpaımyz», deıdi.
Aty alysqa taraǵan Amanjan sheberdiń arsha dombyrasy Nurǵısa Tilendıev, Maǵaýııa Hamzın, Qarshyǵa Ahmedııarovtardaı alyptardy tánti etti. Ǵalym Muhamedın, Serik Ospanov, Jaqsygeldi Kemalov, Amanjol Áltaev, Dáýrenbek Árkenovterdiń talǵamynan shyqqan týyndylarǵa, árıne, tapsyrys kóp túsedi. Biraq sheber aıyna eki dombyra ǵana shabady. Babymen jasalǵan dombyra sheshen bolady.
«Qazaqtyń qara dombyrasyn qorlamaýymyz kerek. Arzan aǵashtan jasalǵan dombyra naryqty jaýlady. Túrli seh bir aıda 150-200 dombyrany kólem kórmeıdi. О́ıtip óndiretindeı dombyra qurylys materıaly emes qoı. Sheber eń aldymen kúıshi ne ánshi bolý kerek. Qur aspapty jasaǵanǵa máz bolmaı, dombyranyń ár dybysyn tereńnen uǵynýy kerek», deıdi on saýsaǵynan óner tamǵan Amanjan aǵa.
Qashaý ustaǵan otyz jyl. Sonyń nátıjesi, mine, talaı márte teledıdardan sóıledi. Tilshiler ocherkiniń keıipkeri boldy. Sheber sonyń bárinde oıyn ashyq aıtty. Dombyra shabý ónerin ógeısitpeý keregin. Biraq amal ne, bári únsiz...
Sheberimiz – án men jyrdyń topyraǵy Aqtoǵaıdyń týmasy. Taldyqorǵandaǵy Jetisýǵa tanymal «Altyn dán» ansambliniń janynan qurylǵan sheberhanaǵa shaqyrylǵan kezden bastap dombyra jasaýǵa kirisken. Arada ýaqyt ótedi. I.Jansúgirov atyndaǵy Taldyqorǵan pedagogıkalyq ınstıtýty basshylyǵynyń qolqasymen oqý ornynyń ishinen sheberhana ashady. Shákirt baýlyp, aspaptary bir-eki jyldyń ishinde respýblıkalyq baıqaýlarda top jarady.
Kim bilsin, sheber Jetisýda qalar ma edi? Almatydaǵy kezekti bir dombyra jasaýshylardyń dodasynda qola júldeni qanaǵat etip turǵan Amanjan sheberdiń qasyna Maǵaýııa Hamzın keledi. Keledi de «elge qaıt» dep aqyl aıtady. О́ıtkeni Qaraǵandy, Balqash «orystanyp» ketken edi ol kezde.
Aǵanyń aıtqanyn amanat etip alǵan ol birden sheshim qabyldaıdy. Balqash ákimdigi ulttyq ortalyq ashyp jatqan kez edi. Ortalyqtyń sheberhanasyn beredi. Baspanasyn da tartý etedi. Bes jylǵa kelisimshart jasasady. Sol ýaqytta óner uıymdaryn qajetti aspappen qamtamasyz etedi. Sóıtip, ýaǵdalasqan ýaqytqa deıin eńbek etedi de, Qaraǵandyǵa qonys aýdarady.
Sodan beri toǵyzynshy qabattaǵy úıiniń segiz sharshy metr shaǵyn sheberhanasynda tirshilik keship keledi. Kúıbeń emes, kúmbirlegen kúı tirshilik. Arsha dombyrasyna aǵaıyn aılap-jyldap kezekke turady. Sondaı bedeli bar. Endi elge bereri bar. Shákirt tárbıelep, dombyra jasaý ónerin jastarǵa úıretip, bilgenimmen bólissem deıdi. Biraq oǵan ázirge múmkindik joq. Sheberhanaǵa jalǵyz ózi zorǵa sıyp júrgenin biz de kórdik.
Siz ben biz oılaǵandaı, sheberhanaǵa kóp qarjy da qajet emes. Eki-úsh stanok, basqa da kerek-jaraǵyn alýǵa 5 mln teńge jetedi.
Eger oıdaǵymyz oryndalsa, óńirdegi óner ujymdary alystan arbalamas edi, qý aǵash sabalamas edi.
Amanjan aǵanyń brend dombyrasyna qol jetkizetin edi.
– Qazir túgel orkestr, ansambl Almaty, Shymkentke táýeldi. Eger basshylyq qoldasa, sheberhana jaǵynan kómektesse, sol aspapty ózimiz-aq jasar edik. Maǵan ol jerden bir tıyn qajet emes. Úsh-tórt jigitti janyma alyp, baýlyp, úıreter edim. Olarǵa – óner úırengen paıda, qolónerimizge – nasıhat. Nan tabady. Alpystan astyq, endi qansha ómir qaldy, bir Alla biledi. Jastarǵa úıretip ketý kerek qoı, – deıdi sheber.
Áńgimemizdiń sońyna qaraı Amanjan sheber Dombyra kúniniń mańyzyn joǵaltyp jatqanyn aıtyp, taǵy bir kúrsindi. «Bálenbaı dombyrashy anaý alańda kúı tartty», degen sekildi naýqanǵa aınaldyryp bara jatqanymyzǵa.
– Qurmanǵazynyń kúılerine qazaqtyń qulaǵy qanyq. Táttimbetti shertpe kúıdiń atasy dep biledi. Salǵan áni alty qyrdan asqan Birjan sal, Aqan seri, Ámire syndy dúldúlderdiń murasy «Altyn qorda» saqtaýly. Alaıda solardyń jan serigi bolǵan dombyrany shapqan sheberlerden derek joq. Al qazirgi dombyra jasaýshylardy osy bir merekede bolsyn ulyqtaý kerek dep oılaımyn. Iа bolmasa sheberler kúnin belgileý kerek. Biz kóp dúnıe suramaımyz, – deıdi. Áńgime-dúkenimiz osylaı aıaqtaldy.
Sheber ózi shyǵarǵan «О́kinish» kúıin shertip berdi. Ustaǵan dombyrasy tipti sheshen eken. Biraq kúıshi nendeı ókinish ekenin jumbaq kúıinde qaldyrdy.
Sheberhananyń esiginen shyqqanymyz sol edi, sheber esiktiń shetin jedel shúberekpen qymtap jatty. Áıtpese ondaǵy shań úıge kiredi.
Qaraǵandy oblysy