Búginde Astana jahanǵa beıbitshilik alańy, meımandos qala retinde tanyldy. Buǵan qosa shahar álemniń birinshi kóshbasshylary jınalatyn, memleketaralyq múddelerdi toǵystyrǵan, geosaıası turaqsyzdyqty retteýge shaqyratyn bitimgershilik mıssııasyn da abyroıly atqaryp otyr. Elorda óz bedelin batyl qadamdardyń arqasynda qalyptastyra bildi.
Eki apta buryn Ulybrıtanııanyń Lankaster ýnıversıtetinde Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» bastamasyna arnalǵan jyl saıynǵy halyqaralyq konferensııa ótti. Osy ýnıversıtettegi Konfýsıı ınstıtýty uıymdastyrǵan ǵylymı jıynǵa 20-ǵa jýyq elden ǵalymdar keldi. Eki kún boıy iri bastamanyń múmkindikteri men syn-qaterlerin talqylaǵan sarapshy, ǵalymdardyń baıandamalary «Qazaqstan, Astana» sózimen bastalǵan edi. Tipti Ońtústik Afrıka Respýblıkasynan kelgen ǵalym, Birikken Ulttar Uıymynyń Afrıka úshin Ekonomıkalyq komıssııasynyń qyzmetkeri Nensı Gıtaıga: «Bir beldeý, bir jol» jobasy Qazaqstannyń elordasy Astana qalasynda alǵash ret jarııalanǵany belgili. Astana – atalǵan eldiń bas qalasy, jas qala, tabıǵaty, kórki kelisken qala. Jańa zamanaýı ǵımarattar kózge erekshe áser beredi. Osyndaı ádemi jerden mega jobanyń tarıhy bastaldy. Bul da bastamanyń júzege asýyna oń áser etetini sózsiz. Árıne, Sı Szınpın de muny Qazaqstannyń kórikti qalasynda kezdeısoq jarııalaǵan joq dep esepteımin», dep Astana týraly oń pikirin bildirdi.
Astana – osyndaı álemdik deńgeıdegi jobalar jarııalanyp, bolashaǵy talqylanǵan jer. Kúni keshe Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń sammıtinde Qazaqstan óziniń tóraǵalyǵyna saı qyzmet kórsetip, on alty eldiń basshysyn qarsy aldy.
Uıymnyń XXIII sammıti byltyr 4 shildede Úndistanda ótti. Onlaın formatta uıymdastyrylǵan jıynda birqatar mańyzdy máseleni talqylaý keıinge qaldyryldy. Sondyqtan Uıymǵa múshe elderdiń basshylarymen qatar múddeli elderdiń de kóshbasshylary Astanaǵa asyqqany ras. Máselen, Nıý-Delıdegi sammıtte Uıymnyń 2030 jylǵa arnalǵan ekonomıkalyq damý týraly strategııalyq qujaty biraýyzdan maquldanbaı, qol qoıylmady. Bul is Astana sammıti kezinde júzege asty. Sonymen qatar osydan úsh jyl buryn Belarýs Respýblıkasy ShYU-ǵa qosylýǵa nıet bildirip, ótinish bergen edi. Bul bastama da bıylǵy Astana sammıtinde máresine jetip, atalǵan el uıymǵa múshe boldy. ShYU 2001 jyly quryldy. Búginge deıin Qazaqstan uıymǵa tórt ret (2004, 2010, 2016, 2023) tóraǵalyq etti. Astanadaǵy sammıtke Ázerbaıjan, Túrikmenstan, Túrkııa sekildi Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe emes elder de qatysty. Bul jerde Qazaqstan uıymǵa tóraǵalyq etýdegi mindetin atqara otyryp, Qytaı, Reseı, Túrkııa memleketteri men BUU-ǵa kelissóz júrgizýge múmkindik berdi. О́ıtkeni Túrkııa Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵannyń, BUU hatshysy Antonıý Gýterrıshtiń Máskeýge barmasy belgili. Osy sebepti Astana bitimgershilik mıssııanyń alańy bolyp otyr.
«2023 jyldyń shildesinen bastap ShYU-ǵa tóraǵalyq etý Qazaqstan Respýblıkasyna ótken kezde qazaqstandyq tarap túrli salada 140-tan astam is-shara uıymdastyrdy. Qazaqstandyq áriptester osy mıssııa barysynda 2024 jyly jarııalanǵan «Ekologııa jyly» aıasynda ekonomıkalyq, ınvestısııalyq, kóliktik, mádenı-gýmanıtarlyq taqyryptarǵa, sondaı-aq ekologııalyq aspektilerge erekshe nazar aýdardy», degen ShYU Bas hatshysy Chjan Mın Qazaqstannyń uıymǵa tóraǵalyq etý kezeńin joǵary baǵalady.
Bas hatshynyń málimetindegi 140-tan astam is-sharanyń barlyǵy derlik elordamyzda ótkeni belgili. Astana, sondaı-aq kórshiles memleketter Reseı men Qytaıdan bólek Batys elderimen de, bıyl AQSh-pen de jaqsy qarym-qatynas quryp, bıyl AQSh Memlekettik hatshysy Entonı Blınken, Ulybrıtanııa Syrtqy ister mınıstri Devıd Kemerondy qarsy aldy.
Eske salsaq, eldiń jańa astanasynyń halyqaralyq tusaýkeseri 1998 jyly 10 maýsymda ótti. Al bir jyldan soń, 1999 jyly Astana qalasy IýNESKO-nyń sheshimimen «Beıbitshilik qalasy» degen atqa ıe boldy. Bul mártebe osy qysqa merzimde Astana áleýmettik-ekonomıkalyq, etnıkaaralyq qatynastar salasynda mańyzdy jetistikterge jetkenin dáleldeıdi.
2011 jyly Sırııadaǵy oppozısııa men úkimet arasyndaǵy qaqtyǵys azamattyq soǵysqa ulasyp, halqy bosqynǵa aınaldy. Eldiń beıbit ómirin saqtap qalýǵa álem elderi atsalysýǵa tyrysty. Sóıtip, 2015 jyldyń qazan aıynda Vena kelissózderi bastaldy, keıin 2016 jyldyń qańtarynda BUU bastamasymen Sırııa boıynsha Jeneva beıbit kelissózderi ótti. Bul jıyndar saıası ahýaldy báseńdetti, bosqyndardyń máselesin birshama retke keltirdi. Biraq qaqtyǵysty tolyqtaı toqtatýǵa múmkindik bolmady. Osy kezde Astana Sırııadaǵy jaǵdaıdy retteý úshin kelissózder alańy bolýǵa daıyn ekenin málimdep, 2017 jyly Astana prosesi degen atpen álemdegi beıbitshilikti saqtaýǵa taǵy bir qadam jasady. Osylaısha, 2017 jyldyń 23-24 qańtarynda Astanada alǵashqy otyrys ótti. Osy jyldan bastap búgingi kúnge deıin kepilger elder – Iran, Reseı jáne Túrkııanyń mámilegerligimen, Birikken Ulttar Uıymynyń qoldaýymen Sırııa jónindegi halyqaralyq kezdesýdiń 20 raýndy uıymdastyrylyp, onyń 18-i Astanada ótkizildi. Syrtqy ister mınıstrliginiń málimeti boıynsha, Qazaqstanda ótken Sırııa jónindegi Astana formaty aıasyndaǵy kelissózderdiń deeskalasııa aımaqtaryn qurý, janjaldasýshy taraptar arasyndaǵy qantógisti toqtatý, adam shyǵyndaryn azaıtý sekildi josparlanǵan mindetter búgingi kúni tolyqtaı iske asqan. Astana prosesi kezindegi alty jyldyń ishinde Sırııa tóńiregindegi ahýal túbegeıli ózgergen. Onyń bir dáleli retinde arab memleketteriniń Damaskimen dıplomatııalyq baılanystaryn jandandyrýǵa umtylysy men Sırııanyń Arab memleketteri lıgasyna oralýyn aıtýǵa bolady.
«The Guardian» gazetiniń dıplomatııalyq máseleler jónindegi redaktory Patrık Vıntýrdyń pikirinshe, Jenevada ótken kelissózderge qaraǵanda, Astana alańynda ótken kelissózder birshama nátıjeli bolǵan.
«Astana prosesine Sırııadan tys turatyn, tipti Sırııaǵa baryp kórmegen saıası kóshbasshylardan góri qaqtyǵysty bastaǵan top ókilderiniń tikeleı qatysýy mámilege kelýge sebep boldy. Sırııa úkimeti men sodyrlar arasynda kelissózder asa mańyzdy. Bul jerde elıtalyq saıasatkerler tek qana aýyzsha beıbitshilikke shaqyrýy múmkin, al qaqtyǵys alańy – múldem bólek álem. Máskeý «Islam memleketi» men JFS-ti qospaǵanda, barlyq oppozısııalyq jaýyngerlik toptardy Astanadaǵy kelissózderge shaqyrdy. Birqatar sodyrlyq toptyń músheleri kelmedi, olar Jeneva kelissózderine qatysýdan da bas tartqan edi. Máskeý Astanadaǵy kelissózderdiń dıplomatııalyq fony Jenevadaǵy sátsiz kelissózderge qaraǵanda anaǵurlym qolaıly dep sanaıdy, óıtkeni ishinara oppozısııa álsiredi», dep atap kórsetti sarapshy.
Al ótken jyly Astana prosesiniń sońǵy raýndyna qatysqan dıplomat, Iran Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Alı Askar Hadjı jýrnalısterge bergen suhbatynda Astana prosesi aýqymdy jumys atqarǵanyn aıtqan edi.
«Sırııa men Túrkııa arasyndaǵy qarym-qatynasty qalypqa keltirý maqsatynda Sırııa, Túrkııa, Iran, Reseı Syrtqy ister mınıstrleriniń orynbasarlary deńgeıinde ekinshi kezdesý ótkizdik. Qazirgi tańda Sırııadaǵy turaqtylyq pen qaýipsizdik burynǵyǵa qaraǵanda jaqsarǵan. Syrtqy saıasatta eleýli ózgerister oryn aldy. Atalǵan memleket kóptegen arab elderimen dıplomatııalyq qarym-qatynastaryn qalpyna keltirdi, Arab lıgasyna qaıta oraldy. Osy ýaqyt ishinde Sırııa men Túrkııa arasyndaǵy qarym-qatynastardy qalypqa keltirý úshin áskerı, qaýipsizdik jáne syrtqy ister mınıstrleri deńgeıinde ártúrli deńgeıde kóptegen kezdesý ótti. Syrtqy ister mınıstrleriniń Sırııa men Túrkııa arasyndaǵy ekijaqty qarym-qatynastardy qalypqa keltirýge arnalǵan jol kartasynyń jobasyn ázirleýge ýaǵdalasýyn eskerip, bul kezdesý óte sátti ótti dep esepteımiz. Biz dıalogti qamtamasyz ettik, pikir almastyq. Ártúrli ıdeıalarmen tanystyq jáne Sırııa men Túrkııa arasyndaǵy qarym-qatynastardy qalypqa keltirý úshin jol kartasyn ázirleý úderisi bastaldy. Bul jumys jalǵasa beredi», dedi A.Hadjı.
Osylaısha, Astana Sırııa baǵytyndaǵy mıssııasyn abyroımen aıaqtady.
Qazir álemde din máselesi de órship tur. Túrli aǵymdaǵy toptar óz «dinin» dáriptep, adamdardy adastyryp, beıbit ómirdiń shyrqyn buzyp keledi. Osy oraıda Qazaqstan bul máseleden de tys qalmaı, 2003 jyldan bastap Astana Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezin uıymdastyrýdy qolǵa alyp, bastamashy boldy.
2003, 2006, 2009, 2012, 2015, 2018, 2022 jyldary Astana qalasynda Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń jeti sezi ótti. Alqaly jıynǵa ıslam, hrıstıan, ıýdaızm, býddızm, sıntoızm, daosızm, basqa da dástúrli dinderdiń basshylary men kórnekti ókilderi qatysty. Sezdiń dıalog alańdarynda dinı qaýymdastyqtar erkin áńgime qurdy, nátıjesinde birlesken deklarasııalar, qalyń buqara pen atqarýshy úkimetterge arnalǵan úndeýler qabyldandy.
Al 2011 jyly Astanada Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń (EQYU) kezekti sammıti uıymdastyryldy. Bul is-sharaǵa Eýropa elderiniń basshylary, halyqaralyq uıymdardyń ókilderi, álemdik BAQ uıymdary qatysty.
Elorda 2000 jyldan beri dúnıejúzindegi astanalar men iri qalalardyń halyqaralyq qaýymdastyǵyna múshe. Sóıtip, ózge aldyńǵy qatarly qalalarmen tyǵyz baılanys ornatyp, ekijaqty mádenı-ekonomıkalyq qatynasty órkendetýge úles qosyp otyr. 2007 jyldan bastap Astana ekonomıkalyq forýmyn da dástúrli túrde uıymdastyryp, Nobel syılyǵynyń laýreattaryn, álemniń eń tanymal ekonomısteri men saıasatkerleriniń basyn qosyp, jahandyq ekonomıkanyń máselelerin talqylaýǵa atsalysyp keledi. Osy jyldar aralyǵynda birqatar ekonomıkalyq máseleni sheshýge baǵyttalǵan mańyzdy qararlar qabyldady.
Sonymen qatar Astana qalasynda 2017 jyly EKSPO halyqaralyq kórmesi ótip, elorda eki mıllıonnan astam meımandy qonaq etti. Kórmege 115 memleket pen 22 halyqaralyq uıym qatysty.
Álemdik deńgeıdegi osyndaı keleli, bedeldi, yqpaldy jıyndardyń alańyna aınalǵan Astana aldaǵy ýaqytta da memleketaralyq múddelerdi toǵystyrǵan, barsha elder men ulttardy beıbitshilikke, yntymaqqa úndeıtin, ortaq kelisimge, ekijaqty paıdaly sheshimderge bastaıtyn aıdyndy, abat qala bolyp bermek. Beıbit ómir, qarqyndy qurylys pen úzdiksiz damýdyń jarqyn kórinisi bolyp, jasap, jaınaı ber, elorda!