Bási bıik bıologııa olımpıadasy

Al el tarıhynda alǵash ret ótip jatqan osy olımpıadanyń bıologııa ǵylymyn damytýda mańyzy zor. Sebebi olımpıada bıohımııa, molekýlalyq bıologııa, bıoınformatıka jáne janýarlar anatomııasy men fızıologııasy boıynsha teorııalyq jáne tórt praktıkalyq týrdan turady. Astana tórinde 83 elden 275 ǵalym men álemniń 305 myqty jas bıologi jınalyp, bilim básekesine túsip jatyr. Elimizdiń qurama komandasy sapynda tórt mektep oqýshysy óz bilimderin kórsetedi.

Beıbitshilik jáne kelisim saraıy. Jurt Astana kúnin toılap júr. Shildeniń jetisi. Biz ár eldiń orta mektep oqýshylary ara­syn­daǵy óte bedeldi ári bilim sala­syndaǵy eń iri is-shara­nyń birine keldik. Kelsek, olım­pıadanyń ashylý saltanaty bolyp jatyr. Oǵan Premer-mınıstrdiń orynbasary Tamara Dúısenova, Oqý-aǵartý mınıstri Ǵanı Beısembaev basqa da birqatar mınıstrlik pen elshilik ókilderi, sondaı-aq IBO halyqaralyq komıtetiniń tóraǵasy Lenka Lıbýsova qatysty.

Al bási bıik básekeniń ózi IBO-2024 oqý kabınetteri men zerthanalary bıologııadan halyqaralyq olımpıadanyń standarttary men talaptaryna tolyǵymen saı Nazarbaev ýnıversıtetinde ótpek. Jarystyń erejesine qanyqqannan keıin, olımpıada bıohımııa, molekýlalyq bıologııa, bıoınformatıka jáne janýarlar anatomııasy men fızıologııasy boıynsha teorııalyq jáne tórt praktıkalyq týrdan turatynyn túsindik. Barlyq tapsyrmany elimizdiń jas bıolog­teri ázirlegen. Olımpıadanyń praktıkalyq jáne teorııalyq týrlaryn ótkizýge qajetti barlyq zerthanalyq jabdyqtar men aspaptar, qajetti orgtehnıkany «Freedom Broker» kompanııasy qarjylandyrǵan.

Ashylý saltanatynda sóz sóı­legen Ǵanı Beısembaev halyq­ara­lyq olımpıadanyń elimizde ótkizilýi asa mańyz­dy ekenin aıtty. Bıolo­gııa­dan halyqaralyq olımpıada alǵash ret 34 jyl buryn ótkizildi, oǵan ol kezde tek 6 el qatysypty. Al búgin el astanasynda 83 mem­lekettiń komandasy jınaldy.

– Qazaqtyń uly aqyny, oıshyl Abaı Qunanbaıuly osydan bir jarym ǵasyr buryn «Adamnyń kúshi onyń oıy men biliminde jatyr» degen. Osy sózdiń búgingi kúni de ózekti ekenine kúmán joq. Sizderdiń kóbi­ńiz bolashaqta belgili bıolog atanyp, myńjyldyqtyń orasan zor jańalyqtaryn ashasyzdar dep senemin. Osy olımpıa­da árqaısyńyz úshin mamandyq tańdaýdyń, álemdik ǵylymnyń ıgiligi úshin eleýli jetistikterge jetýdiń mańyzdy kezeńine aınalatynyna senimdimin. Olımpıada sizderge bizdiń elmen tanysyp, salt-dástúrimiz, qonaqjaı­lyǵymyz ben dostyǵymyzdan umytylmas áser qaldyrady dep oılaımyn, – dedi Ǵ.Beısembaev.

Negizinen, «Bıologııadan Halyq­­ara­lyq olımpıada» álem­­degi eń úzdik 7 pándik olım­pıa­danyń birine jatady. Otandas­tary­myz – 28 jyl boıy onyń turaq­ty qatysýshylary. Osy jyldar ishinde olar ár­túrli atalymdaǵy 70-ten astam mara­patqa ıe boldy: 2 altyn, 20 kúmis, 54 qola medal. Osy kór­set­kishti eskere otyryp, halyq­aralyq uıymdastyrý komıteti olımpıadany bıyl Astanada ótkizý týraly sheshim qabyl­daǵan edi. Naqtyraq aıtar bolsaq, 2023-2024 oqý jylynyń qorytyndysyna súıensek, 1 218 oqýshy 12 halyqaralyq olımpıa­dalar men ǵylymı jarystarǵa (Majarstan, Sıngapýr, Grýzııa, Taıland, Ázerbaıjan, Qazaqstan, Qytaı, Bolgarııa, Túrikmenstan, Kıpr, AQSh) qatysty. Ulttyq qurama músheleri 603 medal jeńip aldy, ıaǵnı bizdiń elden qatysqan árbir ekinshi qatysýshy halyqaralyq jarys­tar­da júldeli oryndarǵa ıe boldy. Qazaqstan quramasynyń qor­jyny 118 altyn, 201 kúmis jáne 284 qola medalmen tolyqkan.

– Búgin Astanada bıologııa­dan 35-halyqaralyq olımpıada bastaldy. Men kelgen qatysý­shylardy qarsy alǵanyma qýanamyn. «Freedom Holding Corp» bul is-sharany qoldaıdy. О́ıtkeni bul bizdiń balalarymyz úshin asa mańyzdy ári ǵylymdy nasıhattaýǵa kómektesedi. Bizdiń bas­ty baılyǵymyz – beıbitshilik pen kelisimde ómir súretin, zor áleýeti men ósý keleshegi bar biregeı jáne serpindi ónimder men sheshimder jasaıtyn adamdar. Bizdiń halqymyzdyń 30 paıyzǵa jýyǵy – 14 jasqa deıingi bala­lar, 12 jyl ishinde olardyń úlesi 5 paıyzdan ósti. Menińshe, keremet san­dar. Biz olardy qoldaý, ósý men damýǵa yntalandyrý, áleýmet­tik lıftter qurý úshin qoldan kel­genniń bárin jasaýymyz kerek. Sondyqtan «Freedom Holding Corp» bilim berý jobalaryna ın­ves­tısııa salady, sport pen ǵylym­dy qoldaıdy, biz jas otan­das­tary­myzdyń barynsha keń aýqymyn qamtýǵa tyrysamyz. Elimizdiń atynan 4 oqýshy Ǵalymjan Baqtybaı, Amına Tynyrbaı, Nurtóre Tórehanuly, Dıas Súleımenov qatysady. Balalarymyzǵa sáttilik tileımin, sizderdi maqtan tutamyz, – dedi T.Týrlov.

Oqýshylar demekshi, bir qyzyq úrdiske kýá boldyq. Qatysýshy­lar oń qoldaryn júrek tusy­na qoıyp, barlyǵy bir ýaqytta «Olımpıadaǵa múshe bolamyz. Eń adal túrde qatysamyz. Ereje buzbaımyz» dep aǵylshynsha ant berdi. Qazylar alqasy da «Ádil bolamyz» dep sóz berdi. Oqýshy­lardyń qyzyl kilemnen ótip, erekshe iltıpatqa ıe bolǵany da erekshe aýan syılady. Bilim salasyndaǵy mundaı qurmetti alǵash kórip, tań-tamasha bolyp turǵanymyzda, taǵy bir erekshelik eleń etkizdi. Uıymdastyrýshylar akade­mııalyq adaldyqty saqtaý maq­satynda básekege túsetin bala­lar­dyń uıaly telefondaryn tú­geldeı jınap aldy. Qatysýshy­lar jarys bitkenshe eshqandaı baı­lanysqa shyqpaýy qajet. Osy qyzyq­ty tamshalap turǵanda, elimiz­diń namysyn qorǵaıtyn jas óren­derdi de kórip qaldyq. Ár­qaı­sysy jarysqa jaqsy da­ıyn­dyq­pen kelgen. Uǵysyp-bilistik.

Shetelden bilimge qushtar, elimizdiń mádenıetine qyzyǵatyn qanshama oqýshy, jetekshi, ǵalymdar, syıly qonaqtar keldi. Til tabysqanymyzsha sózge tartyp kórdik. Jańa Zelandııa komandasynyń jetekshisi Anjela Sharples óz áserin erekshe sezim­men jetkizdi.

– Qazaqstanda bolý keremet! Biz birinshi kelgen komanda bolǵa­nymyzǵa óte qýanyshtymyz. Jańa Zelandııadan uzaq ushtyq, biraq sizdiń elge kelýdi asyǵa kúttik. Bizdi qyzyqty ári qıyn emtıhandar, sondaı-aq Qazaq­stanmen tanysý múmkindigi kútip tur. Ártúrli ekskýrsııalar jos­par­lanyp otyr, onyń ishinde búr­kit pen saıatshylyq ta bar. Qazaq­stan bizdiń elden múldem bólek, erekshe. Bul da jaǵymdy áser beredi. Biz eski dostarymyzben kezdesýdi, jańa tanystar tabýdy ańsaımyz. Jarys bastalar aldynda Islandııa jáne Aýstralııa quramalarymen birneshe kún bolamyz, – dedi ol.

Al Norvegııadan kelgen Olav Djonsen de tolqynys ústinde turdy. Oǵan jarystyń bolarynan, bolatyny qyzyq eken. Sebebi ushaqtan túskenshe qobal­jyp keldim deıdi. О́ziniń aıtýy boıyn­sha, bizdiń eldiń topyraǵy tynysh­tyq syılapty. Muny estip, tańdanysymyzdy jasyra almadyq. «11 jyl boıy oqyǵan bilimizdiń synalar kezi keldi. Tájirıbege basymdyq beriledi. Osy olımpıadaǵa joldama alǵanymyzǵa qýanyshty­myz. Munyń ózi – biz úshin joǵary jetistik. Qazaqstandy tuńǵysh kórýim. Astana – ásem qala eken. Bul qalanyń erekshe energııa­sy bizge shabyt berdi», deıdi áserlene.

Sonymen órenderge sáttilik tiledik. Ǵımarattan shyǵyp bara jatyp, bul básekeni ótkizý úshin úlken daıyndyq júr­gizge­ni esimizge tústi. Eske sala­ıyq, byltyr qarasha aıyn­da Oqý-aǵartý mınıstri Ǵanı Beısembaev pen IBO Halyq­aralyq uıymdastyrý komı­te­tiniń tóraıymy Lenka Lıbýsova­nyń kezdesýi ótken. Taraptar zııat­kerlik saıysty uıymdas­tyrý máselelerin, sondaı-aq otandyq bilim berýdi damytý keleshegin talqy­laǵan bolatyn. Al elimizdiń jas ǵalymdary men ótken halyqara­lyq olımpıa­da­lardyń jeńimpaz­darynan tura­tyn IBO-2024 ǵylymı komıteti praktıkalyq jáne teorııalyq týrlarǵa tapsyrmalar ázirlep, osy jyldyń naýryz aıynda stress-test júrgiz­gen. Astanadaǵy «Park Inn» qo­naq­úıinde ár elden 13 sarap­shy jınalyp, Ǵylymı komıtet múshelerimen birge olar eksperımenttik jáne teorııalyq emtıhandardyń tapsyrmalaryn talqylaǵan. Ǵylymı komıtet tór­aǵasy Ilııas Saqımov bıologııa páninen Dúnıejúzilik olım­pıada tapsyrmalaryn ázir­leý úshin Ǵylymı komıtet quryl­ǵanyn, onyń ishinde elimizdiń jas bıolog-ǵalymdary men bıologııa olımpıadasynyń júldegerleri bar ekenin atap ótken-tuǵyn.

Osynyń bárin oıǵa alyp, kózimizben kórgendi kóńilimizge túıip qarasaq, bul – shynymen de elimizdiń tarıhyndaǵy eleýli oqıǵa. Biz qaıtadan bastapqy oıy­myzǵa oraldyq. Biraq Ybyraı ata­myzdyń basqa sózi kóńili­miz­di tolqytty. «El men jer – onyń kógildir armany men mól­dir kólderi, baıtaq dalasy men asqaq taýlary – bizdiń basty baılyǵy­myz. Jer, sý, aýa adam balasynyń urpaǵynan urpaǵyna mura bolyp kele jatqan mol qazyna. Mine, osy qazynany aǵa urpaq ókilderi biz de, keńes adamdarynyń jas urpaǵy – sender de, barlyǵymyz da kóz qarashyǵyndaı saqtap, el ıgili­gine jumsaýymyz qajet», degen sózdi tek biz ǵana emes, olım­pıadaǵa qatysyp jatqan ár ba­lanyń oılaǵanyna kúmánim joq.