Sh.Murtazanyń «Aı men Aısha» romany men «Myltyqsyz maıdan» povesi jelisimen sahnaǵa laıyqtalǵan «Aı men Aısha» dramasy M.Áýezov atyndaǵy Qazaq ulttyq drama teatrynyń sahnasynda júrip jatyr. Qoıýshy rejısseri – Qazaqstannyń halyq ártisi Tuńǵyshbaı ál-Tarazı, sahnalyq nusqasyn jasaǵan – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Erkin Jýasbek, qoıýshy sýretshisi – Murat Saparov.
Jazýshy Sherhan Murtazanyń eki birdeı shyǵarmasyn biriktirip, bir pesa jazyp shyǵý arqyly ınssenırovka avtory qoıylymnyń aýqymyn keńeıtip, qazaq ultynyń boıyndaǵy nebir asyl qasıetterdi, dúnıetanymdyq erekshelikterdi aıshyqtaǵan. Baryshannyń avtordyń ózi ekeni túsinikti, bul – avtobıografııalyq týyndy. Spektakldiń qundy tustarynyń biri de osynda. Búkil qazaq úshin qasterli esim – Sherhan Murtazanyń óz anasyna, balalyq shaǵy men týǵan mekenine jasaǵan rýhanı taǵzymy ispetti bul týyndylar qazaq óneriniń qara shańyraǵy M.Áýezov teatrynda qaıta túlep, óziniń sahnalyq ǵumyryn bastady. Jazýshynyń kózi tirisinde sonaý Taraz qalasynan Almatyǵa arnaıy kelip tamashalaǵan, batasyn berip, rızashylyǵyn tanytqan nyshanaly dúnıe.
Qazaq basynan nebir náýbet ótti. Sonyń biri – Ekinshi dúnıejúzilik soǵys edi. Qazaqstannan maıdanǵa 1 mln 378 myń adam attanypty. Olardyń 600 myńnan astamy qaza bolǵan nemese habar-osharsyz ketken. Áskerge jaramdy er-azamat túgel soǵysta. Tylda qarttar, áıelder men jas balalar qaldy. «Barlyǵy maıdan úshin, barlyǵy jeńis úshin!» degen uranmen halyqtyń qolyndaǵy bar maly men astyǵy júıeli túrde alynyp otyrdy; ashtyq, aýrý jaılaǵan, jetim-jesir qan qaqsaǵan, qarııalar joqtaý aıtyp jer toqpaqtaǵan ýaqyt qaıta týdy. Spektakl bir úıdiń oqıǵasyn baıandaý arqyly búkil halyqtyń jaı-kúıin, sol zamannyń kartınasyn kóz aldyńyzǵa ákeledi. Bul jerde jalǵan patrıotızm, jalǵan keýdemsoqtyq kórmeısiz. Tipti jınaq beıne, jınaq taǵdyrlar da joqtyń qasy. Jaryq Aıǵa ǵana muńyn shaǵyp, jasyǵanyn kórsetetin Baryshannyń anasy Aısha (Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Dárııa Júsip, Jastar odaǵy syılyǵynyń laýreaty Baıan Qajynábıeva) – halyq jaýy retinde ustalǵan Murtazanyń (Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Jalǵas Tolǵanbaı) jary, ol – shıetteı úsh balasymen jalǵyz qalǵan sormańdaı jesir. Balalarymen qatar onyń qolyna qarap otyrǵan alys týys bolyp keletin qarııalar otbasy bar. Olar: kózi kórmeıtin kempir Qamqa (Qazaqstannyń halyq ártisi Gúlnár Jaqypova, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Aızada Satybaldıeva), qarııa Mamaı (Qazaqstannyń halyq ártisi Tuńǵyshbaı ál-Tarazı, Qazaqstannyń Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Aıdos Bektemir), olardyń soǵysta ólgen balasy Oraqtyń jesiri Totııa kelin (Araı О́mirova) jáne on bes jastaǵy uly Nurperzent (Ermek Bektasov, Mereı Muhtaruly). Nurperzent óziniń synyptasy Aıdaıdy (Saıajan Real Blanko, Ajarlym Baqytjanova) súıedi. Aıdaı da oǵan ǵashyq. Osylarmen birge spektaklde aýyldyń brıgadıri Tasbet («Qurmet» ordeniniń ıegeri Jandarbek Sadyrbaev) bar. Ol Aıshamen kóńil kótermek bolady, Aısha kónbeıdi. Sol úshin búkil otbasy sútin talǵajaý etip otyrǵan jalǵyz sıyrdy aýrý dep órtep jiberýge ókim etedi.
Qarap otyrsańyz, jan shoshıtyn aýyr jaǵdaı. Biraq olar ómirden jerimek emes. Kún sanap, tún sanap ómirlerin súre beredi. Kóktemde ushyp kelgen náýirzekke qýanady, úıden órmekshi shyqsa, soǵystan Oraq kelip qala ma dep úmittenedi. Birin-biri eger tez uıyqtap qalsań, qarnyńnyń ashqany bilinbeı qalady dep sendiredi.
Aısha bar bolǵany áıel ǵana. Ádette qazaq «áıel qyryq jandy» dep senim artady. Shyndyǵynda olaı emes qoı. Mysyqtyń toǵyz ómiri bolmaıtyny sııaqty, áıeldiń de qyryq jany joq. Biraq qazaq áıeliniń qasıeti de sonda: qyryq jandy ekenine barsha jurtty ılandyryp qoıǵan. «Aı men Aısha» spektaklin qazaq áıeline arnalǵan oda dese de bolady. Qoıylymda bir ańyz aıtylady: «Bir hannyń kóziniń qarashyǵyndaı qorıtyn eligin túnde qasqyr jep ketipti. Han ordasy jaý shapqandaı alasapyran bolypty. «Qasqyrdy tirideı ustap ákelińder! Munyń terisin tirideı sypyryńdar!», deıdi han qaharlanyp. Ol kezde neshe túrli qasapshy bar, tiri qasqyrǵa pyshaq salyp, terisin sypyrǵanda, álgi arlan bir qyńq etpepti. Tek shoq shashqan kózderinen birer tamshy jas shyqsa kerek. Arlan qany shyqqan jalańash etine shóp-shalam, qıyrshyqtas jabysyp, ornynan áreń turypty. Dymyn shyǵarmastan adam kózinen uzap ketken. Kózden tasa bolǵanda ǵana zarlana ulyǵan. Adamdar arasynan tasa bolǵansha shydap, kóktegi aıǵa qarap, Táńirge ǵana muńyn shaǵatyny sodan deıdi». Aıtýly qoıylymǵa bas keıipker bolyp otyrǵan Aısha da – osy. Onyń boıynan biz qazaq áıeline tán barlyq asyl qasıetti kóremiz. Murtaza ózin jendetter alyp bara jatqanda: «Aısha! Balalarǵa ıe bol. Atymdy óshirme!» dep ketedi. Bir ret emes, úsh márte qaıtalaıdy. Aıtýǵa ońaı. Kóp uzamaı soǵys bastalady, qolynda úsh bala, Mamaı men soqyr Qamqa. Olar balasy Oraqtan aıyrylyp, qylshyldaǵan jas Totııa kelinge ıe bola almaı otyr. Totııa ketemin dep julqynady. «Qaıda álgi qý jetim? Týmaı jatyp ákesin jalmaǵan jalmaýyz qaıda? Basyńdy jutqyr sheshek, bul sheshektiń shoqpyty qaıda, oıbaı? Ketem bul moladan, ketem, oıbaı!». Totııaǵa kim ne deı alady? Ol – jas. Jastyqqa sot bolýshy ma edi? Biraq ol ketse, besiktegi Áskerbekti qosa áketpek. Oraqtyń kózi – jer álemde qalǵan jalǵyz belgisi. «Ári-beriden keıin mysyǵyń joǵalyp ketse de, ishiń ashyp qalady. Myna meniń jaǵdaıymda mysyq emes, adam joǵalaıyn dep otyr ǵoı. Oraqtyń jalǵyz balasynan aıyrylǵaly otyrmyz. Masqara bolatyn boldyq. Men kózimniń tirisinde uryǵymdy áldeqaıda qańǵyrtyp, tiri jetim, jaýtań kóz etip jibere almaımyn», deıdi sorly Mamaı. Sodan soń on bestegi Nurperzentti eski salt boıynsha ámeńgerlik joralǵysymen Totııaǵa qosýǵa bel sheshedi. «Sasqan úırek artymen súńgıdi». Ol basqa eshbir amal kórmeıdi. Oǵan Aısha qarsy, Baryshan qarsy, Nurperzent qarsy, Totııa qarsy. Biraq Mamaı men Qamqa qara jerdiń ózindeı meńireý. Qoıylymda urpaq saqtaý máselesi taǵy da aldyńǵy planǵa shyǵady. Qazaq úshin urpaqsyz qalýdan artyq qasiret joq. Qalaıda urpaqty saqtap qalý kerek. Bizdiń búgingi tirshiligimiz – osy adamdardyń túsinik-paıymdarynyń arqasy, eńbekteriniń aqtalýy.
Zaman kóz ilespes jyldamdyqpen ózgeristerge ushyrap jatyr. Salt-dástúr men ulttyq dúnıetanym zamanaýı jańarý, jańǵyrý yqpalyna ushyramaı turmaıdy. Gıbrıdti mádenı damý ǵasyrynda ómir súrip jatyrmyz. О́z qundylyqtaryn túrli jolmen sanaǵa sińirýge tyrysqan (jáne sińirip úlgergen) jahandyq mádenıetke qarsy turar jalǵyz qasıet – osy kók bóriniń shydamy ekeni anyq. Biraq ol osynda, bizben birge me? Álde joq pa? Úreıli saýal.
Qazaq ózgergen álemnen tys, óz kapsýlasynda qaımaǵy buzylmaı buıyǵyp otyra almaıdy, bizge de jańa álemdik mádenıetke saı beıimdelýge týra keledi, oǵan qurbandyq bolyp ketpeı, ózimizdiń ulttyq mádenıetimizdiń, ádebıetimizdiń, ónerimizdiń shekarasyn keńeıtý arqyly qol jetkizsek, quba-qup bolar edi.
Qalaı degenmen de jańa mejeni, jańa soqpaqty jastar kórsetpese, kári qashanda óziniń qaýipsiz bilgeninen shyqpaq emes. Spektakl Baryshan, Nurperzent pen Totııa kelinniń qustarmen birge bıikke sharyqtap ushyp ketýimen aıaqtalady.
Káriler olar ushqan uıany kúzetip, shyraqshy bolyp otyra bermek. Olardyń zapyrany, olardyń zary jastardyń boıyna darymaıdy. Olardyń ımmýnıteti ony qabyldamaıdy, syrtqa tebedi. Sebebi ómir súrýge tıis, endi urpaq saqtaý amanaty solarǵa ótti.
«Baryshan, Nurperzent! Ushyńdar! Myna jeldi qanat qylyp ushyńdar! Men oshaqtaryńdy baǵyp otyramyn. Oshaqtaryń da senderdiń bir juldyzdaryń. Eshqashan umytpaısyńdar. Jaqqan ottaryń eshqashan sónbesin!», deıdi Aısha ana. Jańa zamannyń kók bórileri endi olar bolmaq kerek, qazaqtyń tuqymyn saqtap qalatyn endi solar.
Madına OMAROVA,jazýshy, dramatýrg