Tanaýy qýsyrylǵan kári qurlyq

Ǵalamdaǵy ekonomıkalyq qıyndyqtardyń týyndaýyna tikeleı jáne janama áser etken túrli sebepter týraly az qaýzamadyq. Bul turǵyda áli tolassyz aıtyla beredi de. Desek te, endigi sózdiń aýany jer-jahandy anaý aıtty astań-kesteń etpese de, ári-sári kúı keshtirip, adamzattyń aldyna kúrdeli máselelerdi kóldeneń tartyp otyrǵan sansyz oqıǵalardyń myń qatparly saldarlaryna qaraı oıysa bastady. Bulaı bolmaýy múmkin de emes. О́ıtkeni, búlingendi retteý, jyrtylǵandy jamaý, jylaǵandy jubatý, ashyqqandy toıdyrý máselesi kún tártibine shyǵyp tursa, oǵan kóńil aýdarmaı otyra almaıtynyń belgili. Qazirgi tańda Eýroaımaqtaǵy qııýy qashqan kórinister, birqatar iri qurylymdary taqyrǵa otyryp, tanaýy qýsyrylǵan AQSh, Kanada syndy elderdegi keri ketýshilik, tarshylyqtyń taqymyna qysylǵan Brazılııa, Argentına, Venesýela tárizdi memleketter jónindegi jaısyz habarlardan kóz súrinip, kóńil jabyrqaıdy. Rasynda, álgilerdiń torǵa túsken torǵaıdyń kúıin keship otyrǵany talas týdyrmaıdy. Eger qalyptasqan ahýal kúrdelenip, odan ári ýshyǵa tússe, jaǵdaı qıyn. Osy arada «Nege sonshalyqty olardyń basyna túsken aýyrtpalyqtarǵa, týyndaǵan túrli áleýmettik túıtkilderge basa nazar aýdarylýy tıis?! Baıaǵydan beri kedeıshilikten kóz ashpaı, joqshylyq jonynan taspa tilgen elderden olardyń qaı jeri artyq?» degendeı mazmunda saý­al týyndaıdy. Shynynda nege bulaı? Endi osy suraqqa jaýap retinde birer sózge kezek berelik. Jalpy, joǵaryda atalǵan memleketterdiń kópshiligi, ásirese, AQSh, Kanada jáne eýroaımaq elderiniń halqy burynǵy dáýrenin, ıaǵnı «ıt basyna irkit tógilgen» kúnderin qatty saǵynyp júr. Bul saǵynysh olardy tynysh jatqyza qoımaıdy. Sodan kelip, jyly-jumsaqtyń dámin alyp qalǵan halyq óz úkimetteriniń múmkindikteri shekteýli ekenin, jaǵdaıdyń aýyrlyǵyn kórip, bile tura turmystyq talap-tilekterin qatań túrde alǵa tartyp, qıǵylyqqa salady. Al munyń sońy nege aparyp tireıtinin bir Alla ǵana biledi. Sáýegeı bolmasaq ta aıta keteıik, onyń zardaby búkil adamzat balasyna orasan zor shyǵyn alyp kelýi múmkin. Mine, keshe ǵana isinip-kúpinip júrgen elderdegi keleńsizdikterge jiti kóńil aýdarylýynyń máni osynda bolsa kerek. Endi biz álemdi tolǵandyrǵan qarjylyq qıynshylyqtardyń salqyny tıip, «tumaýratyp» otyrǵan keıbir elderdegi turmystyq jaǵdaıattarǵa az-kem toqtalýdy jón sanadyq.

Áleýmettik salalardan ál ketti

Ulybrıtanııa halqynyń kóńil kúıi túsińki. Eldegi qorda­lanǵan máselelerdi sheshýde úkimet dármensizdik tanytyp otyr. Ásirese, mundaǵy densaýlyq saqtaý salasynyń hali nashar. Búginde koroldiktegi kóptegen aýrýhanalar men emhanalardaǵy maman tapshylyǵy, dárigerlerdiń kásibı biliktiliginiń tómendigi salanyń basty máselesi bolyp tur. Sondaı-aq, emdeý mekemeleriniń aldynda dárigerdiń qabyldaýyn kútip sharshaǵan naýqastarda esep joq. Mundaı uzyn-sonar kezek kútý el ishinde úırenshikti jaǵdaıǵa aınalǵan. Qazirgi tańda dertine daýa izdep sabylǵan 2 mln.-ǵa jýyq adam memlekettik aýrýhanalardyń esigin kúzetýde. Al Birikken koroldiktiń aýmaǵyna túrli sebeptermen ýaqytsha kelgenderge medısınalyq qyzmet kórsetý isi syn kótermeıdi. Alda-jalda bul elge bara qalyp, kenetten densaýlyǵyńyz syr berer bolsa, dárigerlik kómek alýyńyz ońaıǵa túspeıdi. Syrttyń adamdary aýyra qalsa tek jedel járdem qyzmetine ǵana júginýge ruqsat bar. Munyń ózi de qoljetimdi bola qoıýy ekitalaı. Sebebi, dárigerlik jedel kómek berý qyzmetiniń ahýaly aýyr. Dáliregi, halyqtyń suranysyna laıyqty jaýap bere almaıtyn halde. Bul keleńsizdikter ulttyq densaýlyq saqtaý salasyna qaralatyn qarajattyń kóp mólsherde qysqarýyna baılanysty árbir besinshi jedel járdem qyzmetiniń jabylýynan týyndaǵan. Osy turǵyda jergilikti gospıtaldyń basshysy Ien Stenlı degen azamat: «Em izdep júrgen adamdardyń qatary qalyń. Olarǵa aýrýhanalar der kezinde qyzmet kórsete almaıdy. Naýqastardy alyp kelgen kólikter dalada qańtarylyp tur. Jatyn oryndar tapshy», deıdi. Brıtanııa úkimeti ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin kóp ótpeı Eýropa memleketteri arasynda eń birinshi bolyp medısınada tegin qyzmet kórsetý júıesin engizgen-di. Arada jarty ǵasyrdan astam ýaqyt ótse de, bul júıe damı qoımaǵan. Mamandardyń osy máselege qatysty talaı jyldardan beri aıtyp kele jatqan syn-eskertpelerine bılik tarapy qulaq asar emes. Taǵy bir toqtala keter mańyzdy jaıt, eldegi dárigerlerdiń 60 paıyzyn sheteldikter quraıdy. Bulardyń basym bóligi aǵylshyn tilin jóndi meńgermegen. Osynyń kesirinen dıagnozdardyń qate jazylýy, dárigerlik keńesterdiń naýqastarǵa durys túsindirilmeýi emdeý mekemelerinde túrli urys-keris pen daý-damaılardy jıiletip jibergen. Osylaısha, Ulybrıtanııadaǵy densaýlyq saqtaý júıesin meńdegen «kesel» halyqtyń kóńil kúıin buzyp tur. Sarapshylardyń aıtýynsha, elde tek bul sala ǵana emes, mektep, balabaqsha tapshylyǵy da kún tártibinen túspeı turǵan kórinedi. Jalpy, keıingi jyldary atalǵan memlekette súreńsiz jaǵdaılar jıi kórinis beretin bolyp barady. Oǵan halyq turmysynyń tómendeýi tikeleı áser etýde. Máselen, qoǵamda qylmys, urlyq-qarlyq deńgeıi de ósip barady. Sózimizdiń dáleli retinde aıtaıyq, eldegi dúkenderde urlyq kóbeıip ketken. Sońǵy derekterge qaraǵanda, mundaǵy bólshek saýda salasy keıingi eki jylda 603 mıllıon fýnt (909 mln. dollarǵa jýyq) shyǵynǵa ushyraǵan. Mamandar memlekette dúkendegi kıberqylmys pen alaıaqtyq, urlyq búginde qatty beleń alyp turǵanyn aıtady. Qoryta aıtqanda, qarjy qıyndyǵynyń qursaýynda qalǵan Ulybrıtanııada qordalanǵan máseleler óte kóp. Munyń barlyǵy úkimettiń qaýqarsyz halin aıǵaqtaıdy.

Áýe kompanııasy bankrotqa ushyrady

Álemdik áýe qatynasynda ózindik orny bar Kıprdiń Cyprus Airways áýe kompanııasy qarjylyq aýyrtpalyqqa tótep bere almady. Sondyqtan, qurylym áýe reısterin toqtatyp, ushý bıletterin aldyn ala satyp alǵan azamattardyń aldynda yńǵaısyz kúı keship otyr. Endi onyń qyzmetin atqarý el úkimetiniń sheshimimen Top Kinisis Travel áýe kompanııasyna júkteldi. Negizinen, mamandar Cyprus Airways kompanııasyna kiná taǵyp otyrǵan joq. Olar bar kiltı­pandy Eýrokomıssııanyń tótennen qabyldaǵan sheshimine baılanystyryp qarastyrǵan jón dep esepteıdi. Naqtylaı aıtqanda, bul áýe kompanııasy 2012-2013 jyldary memleketten 100 mln. eýro kóleminde qarjylaı kómek alǵan. Muny Eýrokomıssııa zańsyz dep tanyp otyr. Dáliregi, álgi qarjynyń kómek retinde berilýi Eýropalyq odaq elderiniń ishki ere­jelerine sáıkes kelmeıtin kóri­­nedi, ıaǵnı básekelestikti qor­­ǵaý zańdylyqtaryna qaıshy eken. Osydan kelip, atalǵan áýe kom­panııasynyń lısenzııasy jaramsyz dep tanylǵan. Sondaı-aq, odan járdem retinde alǵan qaryzyn qaıtarý talap etilgen. Qarjy daǵ­darysy jaǵdaıynda bul áreke­t­ter qurylymǵa aýyr soqqy bolyp tıip, ony múlde turalatyp tastaǵan. Osylaısha, kompanııa basshylyǵy bankrot jarııalaýǵa májbúr boldy. Qazirgi tańda Eýropalyq odaq elderinde tyǵyryqqa tirelgen, tipti, múlde taqyrǵa otyrǵan iri qurylymdar qatary kún sanap artyp keledi. Munyń qashanǵa deıin jalǵasa beretinin eshkim tap basyp aıta almaıdy.

Júıkeni juqartqan joqshylyq

Grekııadaǵy áleýmettik qıyn­shy­lyqtar halyqtyń janyn aıazdaı qaryp, eńse tikteter emes. Qarjylyq toqyraýdan tońǵan jurtshylyqtyń el úkimetine degen senimi tabanǵa taptalǵaly qashan. Partııalar men qozǵalystardyń jetekshileri eldi tyǵyryqtan shyǵarýdyń túrli joldaryn usynyp, halyqqa jalyndy sóz­derin joldaǵanymen, oǵan selt etip, moıyn burar jan sırek. Shyn máninde, sońǵy 3 jyl boıy júrgizilgen qatań únemdeý sharalary, salyqtyń ósýi men jumyssyzdyqtyń asa joǵary kórsetkishi qarapaıym halyqtyń turmysyn turalatyp tastady. Aıta keteıik, Grekııada jumyssyzdyq sany búginde 25 paıyzdan asyp ketken. Bul – rekordtyq kórsetkish. Búginde Afına kóshelerinde tegin ystyq tamaq berý tańsyq bolmaı tur. Mundaı kómekke júginetinder qatary óte kóp. Odan eshkim qymsynyp, qysylmaıdy. Máselen, «О́zge adamdar» atty qoǵamdyq qozǵalys osyndaı qaıy­rymdylyq isterimen jıi aı­nalysýda. Budan bólek, eriktiler tarapynan túrli úı jabdyqtary men kıim-keshek te jıi-jıi tara­tylyp turady eken. «О́zge adamdar» qoǵamdyq qoz­ǵalysynyń negizin qalaý­shy Konstantınos Polı­hro­nopopýlos: «2011 jyly kún saıyn 50-60 adamǵa taǵam daıyn­daıtynbyz. Qazir bul kórsetkish 450-ge jetti. Halyqta jumys ta, qarajat ta joq. Eýrokomıssııa ókilderi Grekııanyń parlamenttik saılaý qorytyndysyna qara­mastan, eldiń qaryzyn tolyq óteýin talap etýde. Oǵan qosa, kelisilgen reformalardy júzege asyrýdy jalǵastyrý kerek», deıdi. Grekııada júrgizilip otyrǵan qatań únemdeý saıasaty syn sadaǵyna qansha márte ilingenimen, odan eshqandaı paıda túser emes. О́ıtkeni, «joqqa júırik jetpeıtini» beseneden belgili. Búginde munda «Biz eýro máselesin emes, ulttyq ekonomıkany saq­­taýdy oılaýymyz kerek», deıtinderdiń úni basymdaý bolyp tur. Keıbir saıasatkerler keń aýqymdy reformalardyń baǵdarlamasyn daıyndap, 320 mlrd. eýrodan asyp ketken mem­lekettik qaryzdy qaıta qaraýdy kún tártibine shyǵarý qajettigin alǵa tartýda.

Jalaqy óspeıdi, jolaqy qymbattaıdy

Ústimizdegi jyldyń 1 aqpa­nynan bastap, Latvııanyń astanasy Rıgada qoǵamdyq kólikterdegi jol júrý baǵasy qymbattamaq. Bul – memlekettegi aýyrtpalyqtardan habar beretin bir ǵana belgi. Biz bas­qasyn qozǵamaı-aq, osy máse­lede az-kem áńgime órbiteıik. Rıga dýmasynyń ókilderi Rīgas satiksme kásipornyna (Rīgas satiksme –jolaýshylardy qoǵamdyq kólikpen tasymaldaıtyn Rıga qalalyq basqarmasyna qarasty kásiporyn) ádettegideı qar­jylaı qoldaý kórsetýge múm­kindigi joq ekenin málimdedi. Burynǵy tarıf boıynsha rıga­lyqtar qoǵamdyq kólikte júrý úshin 0,60 eýro kóleminde tóleıtin. Bul – Rıga qalalyq basqarmasyna salyq tóleýshiler men basqa aımaqta salyq tóleýshi retinde tirkelgen latvııalyqtarǵa birdeı baǵa. Osyǵan deıin qoǵamdyq kólik­tegi jolaqy baǵasynyń 50 paıyzy qalalyq basqarmanyń bıýdjetinen bólinip kelgen edi. Iаǵnı, bir rettik jol júrý baǵasynyń negizgi quny – 1,20 eýronyń jartysyn jolaýshylar tólese, qalǵany qala­lyq basqarmanyń esebinen óteletin. Endi Rıga qalasynyń sheneýnikteri bul jeńildiktiń ýaqytsha bolǵanyn aıtyp, 1 aq­pannan bastap barlyq shyǵyndy jolaýshylar ózderi tóleıtinin jarııalady. Engizilgen ózgeristerge sáıkes, qoǵamdyq kólikterdegi jol júrý baǵasy óziniń naqty quny kóle­min­de bolmaq. Bul baǵany Rīgas satiksme kásiporny mınıstrler kabınetiniń erejelerine saı bekitip otyr. Baǵanyń ózgerýine jolaýshylardyń sany, janarmaı, elektr energııasy jáne taǵy basqa resýrstar qunynyń ózgerýi sebep bolǵan kórinedi. Osynyń bar­lyǵyn eskergen atalǵan kásiporyn bir rettik jol júrý baǵasyn bir­shama ósirdi. Qazir ol Rıga dýma­sy komıssııasynyń qaraýyna jiberilgen. Aıta keteıik, qoǵamdyq kólik­te jol júrý qunynyń 50 paıy­zyn rıgalyqtarmen qatar, ózge qaladan kelgen jolaýshylar úshin de tóleý týraly Rıga dýma­synyń sheshimi ótken jyldyń basynda sol kezdegi Aımaqtyq damý jáne orta kásipkerlik mınıstri Eınar Sılınskıstiń kelisimimen qabyldanǵan bolatyn. Bul kelisim boıynsha, úkimet syrttan kelgen jolaýshylarǵa arnalǵan jeńildiktiń esebinen ketken shyǵyn úshin Rıga dýmasyna ótemaqy tóleýi tıis-tin. Desek te, mundaı tólemder júzege aspaǵan. Mine, onsyz da qaltasy juqa latvııalyqtar jolaqynyń qymbattaǵanyna kónýge májbúr. Daıyndaǵan Joldybaı BAZAR, «Egemen Qazaqstan».