Sheraǵańnyń «Zań degenimiz – órmekshiniń tory: álsizder tutylyp, áldiler qutylyp kete beredi» degen sózi áli de ózekti bolyp tur. Zańdy belshesinen basyp, halyq ıgiligine jumsalýǵa tıis qarajattyń kóringenniń qaltasyna ketip jatqanyn kórgende osyndaı oı túıesiń. Buǵan el ishinde naqty mysaldar jetip artylady.
Qoı sany qaǵazdaǵydan 5 ese az
Sýbsıdııa berý memleket qarjysyn jymqyrýdyń eń ońtaıly joldarynyń biri bolyp otyr. Sonyń bir mysaly Almaty oblysynda tirkeldi. Jergilikti prokýratýra oblystyń aýyl sharýashylyǵy basqarmasyn tekserý nátıjesinde bıýdjettik sýbsıdııalardy urlaýdyń, olardy zańsyz tóleýdiń jáne sharýalarǵa «tańdaý ádisimen» tólengen júıeli shemalaryn anyqtaǵan. Búginde sýbsıdııalaý salasyndaǵy qaıtarylýǵa jatatyn buzýshylyqtar somasy 4,8 mlrd teńgeden asyp otyr. Prokýratýranyń qadaǵalaý aktisimen óteý úrdisi bastalyp, búginde bıýdjetke 110 mln teńge qaıtaryldy.
Aýyldardaǵy áleýmettik-óndiristik kooperatıvter asyl tuqymdy janýarlardy alý maqsatynda seleksııalyq jumystarǵa arnalǵan 1,2 mlrd teńge sýbsıdııany urlaǵan. Is júzinde bul jumystar oryndalmaı, qujattar resmı túrde resimdelip, oblysta asyl tuqymdy mal sany kóbeımegen.
Oblys ákimdiginiń eseptik derekterinshe, asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytý boıynsha belsendi jumys júrgizilip jatyr eken. Asyl tuqymdy qoılardy seleksııalaý baǵdarlamasyn iske asyrý nátıjesinde 4 jylda olardyń sany 1,9 mln-ǵa deıin kóbeıipti-mis. Alaıda bul derekter tek qaǵaz júzinde ǵana. Shyn máninde, prokýrorlyq tekserý oblystaǵy asyl tuqymdy qoılardyń sany nebári 367 myń bas ekenin kórsetti.
Qazirgi kúni oblysta aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń tıimdiligin taldaý jalǵasyp jatyr. Mysaly, Uıǵyr aýdanynda tirkelgen janýarlar joq bolsa da, 2023 jyly seleksııalyq jumystardy júrgizgeni úshin 45,2 mln teńge somasyna sýbsıdııa alǵan. Sol ýaqytta sýbsıdııa alǵan kooperatıv óziniń jeke aýlasy retinde Uıǵyr aýdany turǵyndarynyń aýylsharýashylyq janýarlaryn tirkegen.
Ákimdik mal basynyń naqty saqtalýyna monıtorıng júrgizbegendikten, memlekettik bıýdjetke zalal keltirilip jatyr. Qazirgi tańda atalǵan faktiler boıynsha sotqa deıingi 5 tergeý bastalyp, zańsyz tólengen sýbsıdııalardy qaıtarýǵa 3 usynys engizildi.
Josparda joq is-sharalar...
Al Aqtóbe oblysynda qorshaǵan ortany lastaǵany úshin kompanııalardan túsken qarajat basqa maqsattarǵa jumsalǵan. Tabıǵatty qorǵaý prokýrorlary oblys ákimdiginiń tabıǵatty qorǵaý sharalarynyń josparyn zerdeleý barysynda kóptegen zań buzýshylyqty anyqtady.
Ekologııalyq zańnamada qorshaǵan ortany jaqsartýdy qarjylandyrýǵa qoıylatyn talaptar belgilengen. Máselen, 2019-2021 jyldary oblysta qorshaǵan ortany lastaǵany úshin barlyq kompanııadan bıýdjetke 25 mlrd teńge túsken, sáıkesinshe ákimdik qorshaǵan ortany jaqsartýǵa osy somadan kem emes qarajat bólýge mindetti. Alaıda josparǵa sáıkes 2022-2024 jyldary jalpy shyǵyndar 23 mlrd teńgeni qurady.
Sonymen qatar jospardyń ózi talaptarǵa sáıkes kelmeıdi. О́ıtkeni ol Úlgilik tizimde qarastyrylmaǵan is-sharalardy qamtıdy. Josparǵa negizsiz aýyldardy gazdandyrý, jylý jelilerin jóndeý, orman sharýashylyǵy mekemeleriniń apparattaryn kútip ustaý engizilgen. Zańda kózdelmegen is-sharalarǵa jumsalǵan qarajattyń jalpy somasy 8 mıllıard teńgeden asyp otyr.
Qazirgi ýaqytta tabıǵatty qorǵaý prokýratýrasynyń bastamasymen tabıǵatty qorǵaý is-sharalarynyń jospary Úlgilik tizbege sáıkes qaıta túzilip, qarjylandyrý kólemi 30 mlrd teńgege deıin ósetin boldy. Qadaǵalaý aktisimen kináli laýazymdy tulǵalar qatań tártiptik jaýapkershilikke tartyldy.
Zeınetaqyny nemeresi alyp kelgen
Elimizde memleket qarjysy jymqyrylmaǵan sala qalmady dese bolady. Balabaqshanyń da, mekteptiń de qarjysy urlandy. Endigi «kezek» – zeınetkerlerdiń aqshasy. Aqmola oblysy prokýratýrasy osyndaı qylmystyń betin ashty.
Prokýratýranyń taldaý nátıjesinde zeınetaqy qarajatyn urlaǵany úshin jergilikti turǵyn qylmystyq jaýapkershilikke tartyldy. Zeınetaqymen qamtamasyz etý salasyna júrgizilgen taldaý barysynda 1937 jyly týǵan zeınetker P.E.N. 2021 jyly Zerendi aýlynda qaıtys bolǵany anyqtaldy. Al onyń týǵan nemeresi, paıdakúnemdik nıetpen qaıtys bolý faktisin ýákiletti organdardan jasyryp, qaıtys bolǵan adamnyń zeınetaqy bank kartasyn paıdalanyp, aı saıyn aqshasyn alyp otyrǵan. Jalpy somasy 4 000 000 teńgeden astam qarajatty úptegen ol memleketke iri mólsherde zalal keltirip, aqyry qolǵa tústi.
Osy fakt boıynsha Zerendi aýdanynyń prokýratýrasy Qylmystyq kodekstiń 1-tarmaǵynyń 190-baby 3-bóligimen sotqa deıingi tergep-tekserýdi bastady (alaıaqtyq, ıaǵnı bótenniń múlkin urlaý nemese iri mólsherde jasalǵan aldaý arqyly bótenniń múlkine quqyq alý). Zerendi aýdandyq sotynyń úkimimen qaskúnem Qylmystyq kodekstiń 190-baby 3-bóligi boıynsha kináli dep tanyldy jáne ol ortasha qaýipsizdik mekemesinde jazasyn óteý úshin 3 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy, sondaı-aq kórsetilgen zalal somasy memleket kirisine óndirildi.
14 jer telimi memleketke qaıtaryldy
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen el kóleminde zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi memleket menshigine qaıtarý jumystary jalǵasyp jatyr. Jýyrda Soltústik Qazaqstan oblysynyń prokýrorlary Jer kodeksiniń talaptary buzylǵanyn anyqtady. Iаǵnı kásipkerler jalpy aýdany 10,2 myń ga bolatyn aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy 14 jer telimin uzaq ýaqyt boıy nysanaly maqsaty boıynsha paıdalanbaǵan.
Qadaǵalaý organynyń sharalarymen atalǵan jer ýchaskeleri memleket menshigine qaıtarylyp, búginde aýyl sharýashylyǵy zańdy ekonomıkalyq aınalymǵa tartylyp jatyr.
Sonymen qatar Qyzyljar aýdany prokýrorynyń talabymen qala mańyndaǵy 47 gektar zańsyz berilgen jer telimi memleketke qaıtaryldy. Barlyq qabyldanǵan qadaǵalaý sharalarymen memleketke jalpy somasy 300 mln teńgeden astam aktıvter qaıtaryldy.