Ulttyq rýhty oıatqan uly shyǵarma

* Esenberlın – 100 Halyqaralyq Túrki akademııasy belgili jazýshy Ilııas Esenberlınniń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı bir top zııaly qaýymmen «Kórkem shyǵarmadaǵy tarıhı shyndyq» degen taqyrypta dóńgelek ústel ótkizdi. Ony atalmysh akademııanyń prezıdenti, tarıh ǵylymdarynyń doktory Darhan Qydyráli júrgizdi. Ilııas Esenberlın tarıhı shyǵar­malaryn Keńes Odaǵynyń dúrkirep turǵan shaǵynda jazdy. «Qahar», «Almas qylysh», «Jantalas» atty tarıhı romandardan turatyn «Kósh­pe­ndiler» trılogııasy arqyly ha­lyqtyń tarıhı jadynyń jańǵy­rýyna úles qosty. Onyń qalamynan týǵan «Kóshpendiler», «Altyn orda» syndy súıekti shyǵar­malarda uly dala órkenıeti kórinis taýyp, Qazaq handyǵy dáýirindegi qazaq qoǵamynyń turmys-tirshiliginen, salt-sanasynan mol maǵlumat berilgen. Ataqty jazý­shynyń 100 jyldyǵy Qazaq han­dyǵynyń 550 jyldyq mereıtoıyna tuspa-tus kelýinde de ǵajap bir sáıkestik jatqan sııaqty. Dóńgelek ústel basyna jıylǵan eldiń zııaly azamattary eń aldymen trılogııanyń alǵashqy kitaby «Qahar» romanynyń jaryqqa shyqqan boıda qoǵamda erekshe silkinis týǵyzǵanyna nazar aýdartty. Jazýshy, ǵalym Qu­nypııa Alpysbaıuly «Kóshpendiler» avtorynyń qajyrly qaıratymen, tereń bilimimen qol jetkizgen tabysy halyqtyń rýhyn kóterdi», – dedi. «Bul roman kópshilik ortasynda zor silkinis týǵyzdy. О́ıtkeni, munyń aldynda dál osy taqyrypqa qalam tartýǵa eshkimniń dáti barmaǵan edi. Ol Bekmahanovtyń 25 jylǵa sottalǵan tusy bolatyn. Al, Esenberlın osy taqyrypqa baryp, jaqsy nátıje shyǵardy. Alǵashqy kitaby qansha tırajben shyqsa da, ótip ketip jatty. Kitaphanalarda, dú­kenderde samsap turmaıtyn. «Qahar» qoıshy men eginshiniń qonyshynda, stýdentterdiń qoltyǵynda júrgen kitap bolǵanyn kózimiz kórdi. Osy kitap arqyly tarıhqa degen kózqarasymyz ózgerdi. Bul kitap «qazaq tarıhy 1917 jyldan bastalady» degen qaǵıdaǵa tosqaýyl qoıyp, ulttyq rýhty oıatýǵa úlken eńbek sińirdi», dedi ol. Jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Qoıshyǵara Salǵarauly «Qahar» shyqqan kezde kitapty ózi oqyp kórgen soń dúkennen on kitap satyp alyp dostaryna taratyp bergenin aıtty. «Bul kitap erekshe qozǵalys týǵyzdy. Kókeıimizde «biz kimbiz» degen saýalǵa jaýap izdeı bastadyq. Osy kitaptyń áserimen alǵash Dúkenbaı «Otyrardyń kúıreýin» jazdy. Sosyn Ábishtiń «Úrkeri» shyqty. Qabdeshtiń «Sońǵy kósh» romany oqyrmandaryn taýyp jatty», degen qalamger sol ýaqytta óziniń de ishteı daıyndala bastaǵanyn, biraq qalaı jazam, oqyrmanǵa qalaı usynam degendi kóp oılanǵanyn aıtty. Al akademık Seıit Qasqabasov jazýshynyń tarıhı shyǵarmasy oqyr­manǵa oı salýymen, emosııalyq turǵydan áser etýimen kúshti ekenin jetkizdi. «Kez kelgen tarıhı shyǵarma tarıhtyń kóshirmesi emes. Eshýaqytta da kóshirme bola almaıdy. Biraq jazýshynyń mindeti de ol emes. Onyń mindeti – oqyrmanǵa sol dáýir, adam týraly oı salý, emosııalyq turǵydan áser etý. Bul jaǵynan kelgende Ilııas Esenberlınniń «Qahary» áli de oqylatyn dúnıelerdiń qatarynda. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereıtoıy jaqyndap keledi. Demek, jazýshynyń shyǵarmalary qaıtadan jańǵyrady»,  dedi akademık. Esenberlın romandarynyń sapasyna qatysty jazýshy, taıaýda ǵana Memleketik syılyqtyń laýreaty atanǵan Qajyǵalı Muhambetqalıuly oryndy ýáj aıtty. «Ilekeń tarıhı taqyrypty kóterý arqyly ulttyń rýhyn kóterdi. Tek tarıhı taqyrypqa jazǵanyna emes, ulttyń sanasyna yqpal etkenine de nazar aýdarý kerek. Onyń úlken erligi – tez arada kóp shyǵarma jazýynda. Ras, alǵashqy jazylǵan «Qahar» kórkemdik deńgeıi joǵary roman. Odan keıingi «Almas qylysh», «Jantalastyń» kórkemdik sapasy tómendeý. Biraq, bul Ilekeńniń osaldyǵy emes. Jınalǵan derekter oqyrmanǵa tezirek jol tartýy kerek bolatyn. Taǵy bir nárse, jazýshynyń baǵy janýy úshin onyń zamany da týýy kerek. Bul jaǵynan alǵanda Esenberlın baqytty jazýshy», dedi ol. О́z kezeginde senator Jabal Erǵalıev jazýshynyń 100 jyldyq mereıtoıyn IýNESKO kóleminde atap ótý týraly usynys Parlament tarapynan jasalǵanyn baıandady. Soǵan sáıkes búginde jazýshy dúnıege kelgen Kókshetaý óńirinde daıyndyq jumystary júrgizilip jatqanyn málimdedi. Onyń ishinde jazýshynyń týǵan jeri Atbasar qalasynda tarıhı-mádenı sharalar uıymdastyrý qolǵa alynatynyn da aıtty. «Atbasarǵa tek Ilııas Esenberlınniń týǵan jeri dep qaramaý kerek. Ol jerde tutastaı tarıh bar. Kenesarynyń júrgen izi saırap jatyr», dedi senator. Dóńgelek ústelde Esenberlın týraly kitap jazǵan, jazýshyny zerttep júrgen sanaýly zertteýshilerdiń biri Amangeldi Qashqynbaev Han Kene týraly Omby, Qyzyljar muraǵattarynan derek jınaýǵa I.Esenberlınge D.Qo­naev­tyń tapsyrys bergenin Náı­la Bekmahanovanyń kitabynan kezdes­tirgenin aıtty. Onda jınalǵan mate­rıaldardyń árqaısysy úsh dana etip kóshirilip, ekeýi Qonaevqa beriletini týraly aıtylypty. Sol kitapta Esenberlın men Bekmahanovtyń birge jumys istegeni de baıandalady eken. Jalpy, basqosýda kóp málimetter aıtyldy. Keńes dáýiriniń jy­ly­myq kezeńinde ult sanasyn oıatqan trı­logııanyń qundylyǵy dáripteldi. Onyń búgingi kúni de ózektiligin joǵalt­paǵany, bolashaqta da joǵaltpaıtyny tilge tıek etildi. Aıgúl SEIILOVA, «Egemen Qazaqstan». ASTANA.