Mańyzdy mindetter júkteldi

Azamattardan aryz-shaǵym kóp

Otyrysta gaz salasy boıynsha qazirgi jaǵdaı týraly Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıev pen «QazaqGaz» UK» AQ basqarma tóraǵasy Sanjar Jarkeshov baıandama jasady. Energetıka mınıstrliginiń josparyna sáıkes, bıyl elimizde gaz óndirý kólemi 2023 jylǵy kórsetkishpen salystyrǵanda 2,3%-ǵa – 60,5 mlrd tekshe metrge deıin artady. Negizgi ósim Qarashyǵanaq, Teńiz jáne Qashaǵan iri ken oryndary esebinen bolady dep kózdelip otyr. Al taýarlyq gaz óndirisi ótken jylǵy 29,8 mlrd tekshe metrge deńgeıinde qalady.

Bul rette tutynýdyń boljamdy kó­lemi 2023 jylmen salystyrǵanda taǵy da ósip, shamamen 20,9 mlrd tekshe metr­di qu­raıdy. Premer-mınıstr jaýapty ve­­domstvo basshylyǵynyń nazaryn ulǵa­ıyp kele jatqan tutyný kólemine aýdaryp, tapshylyqqa jol bermeý úshin bul má­seleni baqylaýda ustaýdy tapsyrdy.

Búginde Úkimet el aýmaǵyn gazdandy­rý jáne gaz tasymaldaý júıesin da­my­tý boıynsha aýqymdy jumys júr­gi­zip jatyr. Máselen, 2023 jyldyń qo­ry­tyn­dysy boıynsha halyqtyń 60%-yna ne­mese shamamen 12 mln adamǵa gaz qoljetimdi boldy. Infraqurylymdy damytý aıasynda birqatar magıstraldyq gaz qubyry salynyp, jóndeldi.Bıyl gazdandyrýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 89,3 mlrd teńge bólindi. «Is-qımyl jospary» sheńberinde qosymsha 105,4 mlrd teńge qarastyryldy. Bul 300 myńnan astam adamdy gazben qamtamasyz etýge jáne 1 700 km-den astam gaz jelisin jańǵyrtýǵa múmkindik beredi.

Halyqty gazben úzdiksiz qamtamasyz etý úshin iri ınfraqurylymdyq jobalar iske asyrylyp jatyr. Qashaǵan ken ornynda katarlyq ınvestor «UCC Holding» kompanııasymen birlesip, gaz óńdeý zaýyty irgetasyn qalady. Taıaýda Ortalyq О́riktaý, Batys Prorva jáne Qalamqas gaz jobalary iske qosylady. QMG men «Eni» Jańaózende gaz, kún jáne jel energııasymen jumys isteıtin alǵashqy gıbrıdti elektr stansasyn salýǵa kiristi. Premer-mınıstr ınfraqurylymdy jańǵyrtýǵa, gaz barlaý men óńdeýge ınvestısııa tartý jónindegi jumystardy jedeldetýdi tapsyrdy. Sóıtip, halyqty gazben jabdyqtaýda sapaly qyzmet kórsetýdiń mańyzdy ekenin aıtty.

«Gazben jabdyqtaý máselesine qatys­ty azamattardan Úkimetke kóptegen aryz-shaǵym túsip jatyr. Tıisti mekeme­ler birinshi kezekte, halyqqa sapaly qyzmet kórsetýge jumyldyrylýy qajet. Týyndaǵan problemalardy dereý sheshý kerek. Almaty óńiriniń gazǵa degen qa­jetin qamtamasyz etý úshin «Almaty –Baı­serke –Talǵar» gaz qubyrynyń ekinshi jelisiniń jobasy iske asyryp jatyr. Alaıda gaz qubyrynyń qorǵaý aıma­ǵynda jekemenshik qurylystardyń bolýy­na baılanysty jerdi alý qajeti týyn­dap otyr. Almaty oblysy men Almaty qalasynyń ákimdikterine bul ju­mys­ty jedel júrgizýdi tapsyramyn», dedi ol.

Kóleńkeli eksporttyń joly kesiledi

Úkimet basshysy suıytylǵan munaı gazyn shetelge zańsyz shyǵarý máselesine nazar aýdardy. Elimizde bıyl 1,6 mln ton­na suıytylǵan munaı gazyn óndirý jos­par­lanyp otyr. Munaı-hımııa ónerkási­bin damytýǵa qajetti qundy jáne tap­shy shıkizattar bizdiń elimizde avtomo­bıl otyny retinde kóbirek qoldanylady.

Ishki ister mınıstrliginiń málimeti boıynsha, gazben júretin avtokólik sany bir jylda 18%-ǵa ósip, 2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha 582 myń birlikti qurady. Toqsan saıyn óńirler boıynsha shamamen 360 myń tonna suıytylǵan gaz taratylady. Saraptamaǵa sáıkes, janarmaıdyń bul túrine suranys shekaralas aımaqtarda artyp keledi.

Suıytylǵan gazdyń bólshek saýda baǵasy Reseı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne alys-jaqyn sheteldermen salys­tyrǵanda shamamen 2 ese tómen ekenin eskerip, kórshi elderge úlken gaz kólemin zańsyz eksporttaý máselesi saq­ta­lyp tur. О́ndirilgen kólemniń bir bóligi óner­kásiptik kásiporyndarǵa jiberi­ledi. Sonymen qatar MО́Z-de jyl saıyn jos­parly jóndeý jumystary júrgi­ziledi. Osy faktorlar nátıjesinde elimiz­de jyl saıyn shamamen 20-25% deń­geıinde suıytylǵan gaz tapshylyǵy baıqalady.

«Men buǵan deıin tıisti memlekettik organdarǵa suıytylǵan gazdyń «kóleń­keli» eksportyn, onyń ishinde qylmystyq jaýapkershilikti belgileý arqyly jolyn kesý jónindegi jumysty kúsheıtýdi tapsyrdym. Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń derekterine qarasaq, suıytylǵan munaı gazyn shetelderge zańsyz shyǵarýdyń 14 faktisi­niń joly kesildi. Atalǵan jumys­ty jal­ǵastyrý qajet. Ásirese tutyný kólemi negizsiz qubylyp otyrǵan Atyraý jáne Abaı oblystary men birqatar shekara­las óńirdegi jaǵdaıdy erekshe baqylaýǵa alýdy tapsyramyn», dedi O.Bektenov.

Sondaı gaz óndirý men óńdeý kóleminiń ulǵaıýyna qaramastan, elimizde kógildir otyn tapshylyǵy oryn alǵanyn aıtty. Qashaǵan men Jańaózende gaz óńdeý zaýyttarynyń qurylysy keshiktirilip jatqanyna toqtaldy. Jańa ken oryndaryn damytý jáne geologııalyq barlaýǵa ınvestısııa tartý da baıaý júrip jatyr. Sondyqtan Úkimet basshysy Energetıka mınıstrligi men «QazaqGaz» kompanııa­syna gaz óńdeý zaýyttaryn salý jáne jańa gaz ken oryndaryn ıgerý boıynsha naqty jol kartalaryn ázirleýdi tapsyrdy.

Memleket basshysy Ulttyq quryltaı otyrysynda halyqty gazben qamtamasyz etý jáne gaz qubyrlaryn jańǵyrtý jóninde tapsyrma berilgen edi. Osy maqsatqa «Samuryq-Qazyna» 105 mlrd teńge bólmek. Energetıka mınıstr­ligi jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip, bólinetin qarjynyń ýaqtyly ıgerilýin qamtamasyz etip, jyl sońyna deıin jelilerdi salý boıynsha barlyq jumysty aıaqtaýǵa tıis.

Suıytylǵan munaı gazyn otyn retinde paıdalanatyn avtomobılderdiń sany jyl saıyn ósip kele jatyr. Soǵan qaraı gaz ballondy jabdyqty ornatý kezinde zańnamany buzý faktileri de kóbeıgen. Premer-mınıstr mundaı jaǵdaı azamattardyń ómirine qaýip tóndiretinin aıtty. Ishki ister jáne Energetıka mınıstrligine kólikti qaıta jabdyqtaý jáne tehqujattamada tıisti belginiń bolmaýyna baılanysty kásipker jaýapkershiligin kúsheıtý jóninde tıisti shara qabyldaýdy tapsyrdy. Al Ener­getıka mınıstrligi balamaly otyn sanalatyn syǵymdalǵan gaz óndirisin yntalandyrý jumysyn jandandyrýy qajet.

Jasandy ıntellektini damytý tujyrymdamasy

Otyrysta ekonomıkanyń túrli sala­syna jasandy ıntellekt tehnologııa­syn engizý úshin strategııalyq qujat qabyldandy. Qazaqstanda JI-di damytý jáne sıfrlyq ortany quqyqtyq retteý máseleleri boıynsha Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek, sondaı-aq Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Jaslan Mádıev baıandama jasady.

Ekonomısterdiń esepteýine sáıkes, jasandy ıntellektini qoldaný 2030 jylǵa qaraı jahandyq IJО́-ni 14%-ǵa arttyrýy múmkin. Qazir elimizde 93 aqparattyq baza qosylǵan «Smart Data Ukimet»-te memlekettik organdar deregin jınaý boıynsha shara keshe­ni júzege asyrylyp jatyr. Infra­qu­rylymdy damytý sheńberinde elimizde sýperkompıýterdi ornalastyrý, de­rek­terdi óńdeý ortalyqtaryn salý, Ulttyq JI platformasyn qurý jáne talshyqty-optıkalyq baılanysty damytý kózdelgen. Sonymen qatar adamı kapıtaldyń ósýi úshin birqatar bilim berý jáne akselerasııalyq baǵdarlamalar­dy iske asyrý josparlanǵan. Búgin­de 17 joǵary oqý orny JI boıynsha 15 baǵytty engizdi. Osy mamandyqtar bo­ıynsha pánderdi 2 196 stýdent oqıdy.

Premer-mınıstr jasandy ıntellekt quralyn qoldaný kóptegen kúndelikti mindetti avtomattandyrýǵa múmkindik beretinin basa aıtty. Birqatar óndiristik úderis, densaýlyq saqtaý salasyndaǵy táýekeldi jáne tótenshe jaǵ­daı boljamyn eseptep, ártúrli qaýip pen kıbershabýyldardy anyqtaı alady.

Jasandy ıntellektini engizýge arnal­ǵan ekonomıkanyń basym sektorlary aıqyndaldy. Onyń qataryn­da memlekettik basqarý, munaı-gaz, taý-ken óndirý, energetıka, kólik, logıs­tıka, sýmen jabdyqtaý jáne aýyl sha­rýa­shylyǵy salasyndaǵy tabıǵı monopolııa sýbektileri bar.

«2029 jylǵa qaraı jasandy ıntel­lektini qoldanyp jasalǵan ónimderdiń sany 5 ese ósýge tıis. Osyǵan oraı, bilim berý baǵdarlamalarynyń nemese jasandy ıntellekt boıynsha pánderdiń úlesi artýy kerek. Bizge osy saladaǵy bilik­ti mamandar qajet. Bul rette otan­dyq kompanııalardyń múmkindikteri men qajettilikterin barynsha eskerý ma­ńyz­dy. Bul ekonomıkaǵa tutastaı mýl­tı­plıkatıvtik áser beredi», dedi O.Bektenov.

Úkimet basshysy Sıfrlyq damý mınıstrligine ákimdiktermen birge, tujyrymdamadaǵy is-sharalardy júze­ge asyrýǵa kirisýdi tapsyrdy. Sýper­kompıýterdiń esepteý qýatyn paıdalaný, ony bıznes pen ǵylymı ortada qol­daný múmkindigin qarastyrý da óte mańyz­dy. Sondyqtan Qarjy mınıstrligine aqparattyq-kommýnıkasııalyq ınfra­qurylym nysandaryn jalǵa alý rásimin jeńildetý júkteldi.

Sıfrlyq damý vedomstvosyna Ǵylym, Oqý-aǵartý, Eńbek mınıstr­likteri­men birlesip, bilim alýshy maman­dardyń, óńirlik quzyret ortalyqtary men baǵdarlamalaý mektepteriniń sanyn jyl saıyn arttyrý maqsatyndaǵy baǵ­dar­lamany qalyptastyrýdy mindettedi.

Premer-mınıstr Ádilet mınıstr­ligine jasandy ıntellektini qoldaný salasyn retteý úshin zańnamalyq bazany jetildirý jumysyn kúsheıtýdi tapsyrdy.