Asyl azamat

Memlekettiń damýynda óńirlerdiń alatyn róli aıryqsha. Biz úshin Qazaq eliniń ár aımaǵy qymbat. HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda aımaqtardy damytýdaǵy aǵa urpaqtyń erlikke toly eńbegin búgingi jastarymyz da bilgeni jón dep esepteımiz. Keńes Odaǵy quramyndaǵy Qazaqstannyń ár óńirin ilgeri bastyrýǵa óz ómirin arnaǵan asyl azamattar az emes. Solardyń biri memleket jáne qoǵam qaıratkeri, halqymyzdyń ardaqty azamaty, Uly Otan soǵysynyń ardageri, kóp jyldar boıy Gýrev (qazirgi Atyraý) oblysyn nátıjeli basqarǵan Ońaıbaı KО́ShEKOV bolatyn. Bıyl onyń týǵanyna 90 jyl tolyp otyr. Ońaıbaı Kóshekov 1925 jyly 10 aqpan kúni Gýrev oblysynyń Balyqshy aýdanyndaǵy Saryózek eldi mekeninde dúnıege kelgen. Eńbek jolyn shopan bolýdan bastaıdy. Bashqurtstannyń Blagoveshensk qalasynda jaıaý ásker daıyndaıtyn ýchılısheni bitirip, ofıser shenin alyp, Uly Otan soǵysyna qatysady. Sodan elge 1948 jyly bir-aq oraldy. Aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmyn, Joǵary partııa mektebin bitiredi. Sharýashylyq, partııa, keńes organdarynda jaýapty qyzmetter atqarady. Naqty aıtqanda, Batys Qazaqstan ólkelik, oblystyq partııa komıtetteriniń nusqaýshysy, «Baqsaı» qarakól qoı ósirý keń­sharynyń dırektory, Gýrev oblystyq partııa komıtetiniń bólim meńgerýshisi bolady. 1968 jyly qarasha aıynda Gýrev oblysynyń quramynda bolǵan Mańǵystaý óńirinde О́zen aýdany qurylyp, aýdandyq partııa, al jeltoqsanda aýdandyq komsomol konferensııalary ótip, aýdannyń uıymdary qurylyp, basshylary saılanady. Sol kezde men de О́zen aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılandym. 1969 jyldyń basynda aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy D.Klınıchev bastaǵan delegasııa quramynda kórshi Mańǵystaý aýdanynyń «Ilıch» keńsharynyń ortalyǵynda joǵary qýatty elektr jelisiniń iske qosylýyna arnalǵan saltanatty jınalysqa qatystyq. Sol saparda aýdan basshysy O.Kóshekovpen júzdesip, tanysqan bolatynmyn. Buǵan deıin syrtynan jaqsy habardar boldym, talaı jınalystarda kótergen máseleleri jóninde baspasóz arqyly qanyq edim. Ońaıbaı Kóshekuly orta boıly, qaratory, jyly júzdi, óte salmaqty adam bolatyn. Alǵash kórgenimnen-aq ol aıtqan sózderi naqty ári ótimdi azamat retinde maǵan jaqsy áser qaldyrdy. O.Kóshekov 1968-1970 jyldary Mańǵystaý aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetin atqardy. Ár óńirdiń ózindik ereksheligi bolatyny anyq. Mysaly, bul aýdannyń jer kólemi Gýrev oblysy aýmaǵynyń 50 paıyzyna teń bolǵan. Ekono­mıkasynyń basty salalary – mal sharýashylyǵy jáne balyq óndirisi. Aýdannyń quramyna balyq konservisin shyǵaratyn kombınat, úlken balyq tońazytý floty, sondaı-aq, mektepter, aýrýhana sııaqty qalalyq mekemeleri bar Fort-Shevchenko qalasy kiretin. Sonymen qatar, oǵan úsh munaı barlaý ekspedısııasy, úsh temirjol stansasy tikeleı qaraıtyn jáne ekonomıkasy álsiz, memleketke kóp­tegen qarjy bereshegi bar jeti ujymshar da osy aýdanda ornalasqan. Ol sharýashylyqtarda 450 myń bas qoı, 60 myńǵa jýyq jylqy, 23 myń túıe ósiriletin. Ońaıbaı Kóshekuly basqarǵan jyldary kóptegen ister atqarylyp, sharýashylyqtyń barlyq salasy boıynsha tıimdilik ósti, aýdan ekonomıkasy edáýir kóterildi. 1970 jyly sáýir aıynda Gýrev oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy M.Isenov zeı­net­ke shyǵýyna baılanysty qyz­­me­tinen bosatylyp, ornyna S.Muqashev saılandy. Sol jyly S.Muqashevtyń usynýymen O.Kó­shekov oblystyq keńestiń sessııa­synda oblysymyzdyń atqarý komı­tetiniń tóraǵasy bolyp taǵaı­yndaldy. Ońaıbaı Kóshekulymen ekinshi ret 1970 jyldyń qazan aıynda kezdestim. Men oblystyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılanyp, onymen sálemdesip jáne jańa jumysqa kelgenimdi aıtyp shyǵýǵa barǵanmyn. Ońekeń meni óte jyly qarsy alyp, asyqpaı ata-anam, otbasy jaǵdaıymdy surap, bolashaq jumysyma baılanysty aqyl-keńesin aıtyp, batasyn berdi. Sol kezdesý tyǵyz qarym-qatynasqa ulasyp, 40 jyldan astam ýaqytqa sozyldy. O.Kóshekov jeti jyl Gýrev oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy boldy. Sol tusta oblys basshysy S.Muqashev pen O.Kóshekovtiń durys qarym-qatynastary elge úlgi tutarlyqtaı boldy, olardyń arasynda kelis­peýshilik sezilmedi, bir-birine senimdiligi istiń ońǵa basýyna ıgi áserin tıgizdi. Oblys ekonomıkasy, áleýmettik jáne mádenı jaǵdaıy edáýir kóterildi. Aýyl jáne ba­lyq sharýashylyǵy, óndiris, munaı jáne qurylys salalary damı bastady. Bastalǵan jobalar qarqyndy jalǵasyn tapty. Eń mańyzdysy, sol kezde Mań­ǵystaý óńirin iri «Otyn-energetıkalyq keshenge» aınaldyrý maqsatymen Keńes Odaǵy jáne respýblıka tarapynan arnaıy qaýlylar qabyldanyp, BLKJO OK sheshimimen aımaq «Búkilodaqtyq ekpindi komsomol qurylysy» bolyp jarııalandy. О́ndiris pen sharýashylyq damytylyp, munaı-gaz jáne atom baılyǵyn ıgeretin mekemeler quryldy. Odaqtyń ár aımaǵynan lek-legimen kelip jatqan jas mamandarǵa jáne jergilikti turǵyndarǵa úı jáne taǵy basqa kerekti áleýmettik jaǵdaı jasaldy. Sol bir qarqyndy órkendeý kezinde nebir irgeli jobalar iske asyrylǵanyn aıtpaı ketýge bolmas. Álemde alǵashqy ret quramynda mol parafıni bar munaıdy ysytyp tasymaldaý úshin uzyndyǵy 711 shaqyrymdyq Gýrev – Kýıbyshev (Samara) munaı qubyrynyń ekinshi kezeńi paıdalanýǵa berildi. Quramynda parafıni bar munaıdy tolyq óndirý úshin teńiz sýyn 1000 S ystyqqa deıin qyzdyryp, 100 atmosferamen jer astyna aıdaıtyn qondyrǵy iske qosyldy. Azot zaýytynan azot qyshqylynyń alǵashqy tonnasy shyǵaryldy. Álemde birinshi bolyp Shevchenko qalasynda «BN-300 jyldam neıtronnyń negizinde isteıtin óndiristik reaktor» iske qosyldy. Shevchenko qalasyndaǵy úılerge alǵashqy ret tabıǵı gaz berildi. Televızııa jáne radıo ortalyǵy iske qosyldy, «Botanıkalyq baý-baqsha» quryldy. Sondaı-aq, et kombınaty paıdalanýǵa berilip, tutynýshylarǵa óz ónimderin usyndy. Alǵash ret «Il-18» laıneri qabyldandy. Sol sııaqty, Jańaózen, Eraly, Jetibaı, Fort-Shevchenko, t.b. eldi mekender órken jaıyp, mektep, aýrýhana, balabaqsha jáne basqa da kóptegen áleýmettik qajetti ǵımarattar boı kóterdi. Jol qurylysy, elektr jelisi, sý, jylý jáne basqa da kommýnaldyq qyzmet kórsetetin mekemeler quryldy. Osy qyrýar eńbektiń arqasynda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń 1973 jyly 22 naýryzdaǵy qaýlysymen ol aýdan Gýrev oblysynan bólinip, óz aldyna Mańǵystaý oblysy bolyp quryldy. 1970-77 jyldary ózim oblys­tyq komsomol komıtetiniń bi­rinshi hatshysy, oblystyq partııa komıtetiniń bıýro múshesine kandıdat bolǵan kezimde, sol tusta oblystyq keńestiń depýtaty jáne Mahambet aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolǵan O.Kóshekovtiń óte iskerligine, ádilettigine jáne adam­gershiligine, basqa da asyl qasıetterine kýá boldym. 1977 jyly aqpan aıynda Gýrev oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy S.Muqashev Qazaqstan kásipodaqtary keńesiniń tóraǵasy bolyp saılandy. Onyń ornyna O.Kóshekov óńir basshysy bolyp taǵaıyndaldy. Al oǵan deıin Gýrev qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolǵan E.Tasqynbaev oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp bekitildi. Al men O.Kóshekovtiń usynýymen Gýrev qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy jáne oblystyq partııa komıtetiniń bıýro múshesi bolyp saılandym. 1985 jyldyń jeltoqsanyna deıin, ıaǵnı O.Kóshekov zeınetke shyqqanǵa deıin onyń basshylyǵymen 8 jyl boıy osy jaýapty qyzmetti atqardym. Ońaıbaı Kóshekuly tereń oıly, bilikti strateg, parasatty, mádenıetti, bilimi men bi­ligi joǵary, keńpeıildi jáne qaıy­rymdy da qarapaıym jan edi. Ol E.Tasqynbaevpen óte tatý boldy, sonyń arqasynda bıýro músheleri de iskerlikpen, ózara syılastyqpen jáne senimdilikpen jumys istedi. Respýblıkamyzdyń jáne Keńes Odaǵynyń basshylary aldynda Ońaıbaı Kóshekuly óte abyroıly jáne bedeldi boldy. Tabıǵı asyl qasıetteriniń biri adam psıhologııasyn jetik biletin jáne de qaı deńgeıde bolsyn shıelenisken máseleni sheshý joldaryn tabýǵa sheber edi. Bir mysal. Gýrev qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp jumysqa kiriskenime eki aptadaı ýaqyt bolǵan edi, tańerteń jumysqa kelgen sátimde Ońekeń telefon shaldy. Sálemdesken soń, birden: «Ravıl, túngi ýaqytta telefondy kótermeıtiniń ne? Saǵat 1-diń shamasynda jylý elektr ortalyǵynda (JEO) úlken avarııa boldy, qala túgelimen jaryq pen jylýsyz qaldy, al biz seni taba almadyq. Bul qalaı? Jeksenbi bolsa da, jınaqy bolý kerek qoı, qala halqynyń aldynda jaýaptymyz, shyraǵym», – dep sózin aıaqtady. Men Ońekeńniń qabyldaýyna kelisip, keńsesine bardym. Túngi saǵat 1.10-da maǵan «JEO» bas­tyǵy avarııa jóninde habar ber­genin, jarty saǵattan keıin ózim jáne qaladan qajetti mamandarmen «JEO» basynda bolǵanymyzdy, isten shyqqan qondyrǵyny jóndep, saǵat 6.15-te iske qosqanymyzdy baıandadym. Málimetimniń sońynda: «Ońaıbaı Kóshekuly, maǵan úlken senim artyp, óte jaýapty jumysqa taǵaıyndaǵanyńyzǵa shyn júrek­ten rahmet aıtamyn. Al biraq meni bul jumystan bosatýyńyzdy suraımyn. О́z mamandyǵym boıynsha jumys jasaıyn. Sebebi, oblystyq partııa komıtetiniń tapsyrmasyn jáne ózimniń tikeleı mindetimdi oryndaý úshin men mekemelerdiń basshylarynan istiń oryndalýyn talap etýim kerek. Árıne, ol kóbine unamaıdy, sondyqtan, sizge talaı jalǵan málimetter jetýi múmkin. Eger de sizdiń tarapyńyzdan maǵan tolyq senim bolmasa, onda meniń ornyma senimińizdi aqtaıtyn adam bolǵany jón bolar», – dedim. Ońekeń jymıyp: «Ravıl, esti­gen qulaqta jazyq joq, alańdamaı jumysyńdy jasaı ber», – dedi. Osy sózden keıin Ońekeń uzaq jyldar boıy jumysqa baılanysty birde-bir senimsizdik bildirgen joq. Ońekeńniń aldyna barǵan adam qandaı bolmasyn kinásin, jaýapkershiligin jetik túsinip, qanattanyp ketetin edi. Ońaıbaı Kóshekuly 15 jyl boıy qazirgi Atyraý óńirine basshylyq jasap, eseli eńbegimen, asyl adamı qasıetterimen sońyna óshpesteı aıqyn iz qaldyrǵany aqıqat. Qazaqstan KP OK birinshi hatshysy, KOKP OK Saıası bıýro­synyń múshesi D.Qonaev jáne Qa­zaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy B.Áshimov Gýrev oblysyna arnaıy saparmen talaı ret keldi, tabıǵaty qatal, alaıda, jer astynyń mol baılyǵy bar ekenin jetik biletindikten, olar osy óńirdiń ekonomıkalyq, áleýmettik-mádenı damýyna únemi qoldaý kórsetip, KOKP OK, QK OK jáne KSRO men Qazaq KSR Mınıstrler keńesteriniń Gýrev oblysyna qatysty kókeıkesti qaýlylaryn shyǵartqany jańa beles­terge kóterilýdiń bastaýy bolǵany anyq. 1979 jyly N.Nazarbaev Qazaq­stan Kompartııasy OK hatshysy bolyp saılanyp, 1984 jyly naýryz aıynda Úkimet basshysy bolyp taǵaıyndaldy. Gýrev oblysynyń qarqyndy damýyna erekshe úles qosty, ásirese, óndiris, munaı-gaz salalaryn baqylaýǵa aldy. Sol jyldary batys óńiriniń munaı-gaz baılyǵyn ıgerý úshin respýblıkadaǵy, Odaqtaǵy eń bilimdi, tájirıbeli ǵalymdardy, geologtardy, munaıshy mamandardy, mınıstrler jáne kásiporyn basshylarynyń qatysýymen jıi-jıi májilister men nátıjeli jınalystar ótkizip, máseleni keńinen talqylady. Nursultan Ábishuly Odaqtyń Úkimet tóraǵasynyń orynbasary, Memlekettik josparlaý komıtetiniń tóraǵasy Baıbakovty, Odaq mınıstrleri Dınkov, Kozlovskıı, Chırskov, sondaı-aq, mınıstrlikterdiń jaýapty qyzmetkerlerin Gýrevke shaqyryp, solardyń qatysýymen «Teńiz» jáne basqa da munaı keni­shinde bolyp, kóptegen máselelerdi talqylap, naqty sheshimder qolǵa alyndy. Aıtalyq, sol tusta KOKP Ortalyq Komıteti men Mı­nıstrler Keńesiniń «Batys Qazaq­standa geologııalyq barlaý ju­mystaryn kúsheıtý jáne munaı-gaz ónerkásibin damytý týraly» jáne «Kaspıı óńirinde munaı-gaz keshenin qurý týraly» qaýlylary qabyldandy. Geofızıka, barlaý-burǵylaý jumystary qarqyndy júrgizilip, kóptegen munaı-gaz ken oryndary ashyldy. Ásirese, ǵasyr jobasy – «Teńiz» munaı-gaz ken orny qarqyndy ıgerile bastady. Odaq pen respýblıka tarapynan jasalǵan qoldaýdy oblys basshylary nátıjeli paıdalandy. Ásirese, munaı óńdeý jáne hımııa zaýyttarynda, energııamen jáne jylýmen qamtamasyz etetin kásiporyn, temirjol t.b. sharýashylyq salalarynda qosymsha qýat paıda bolyp, jańa nysandar iske qosyldy. «Embimunaıgeofızıka», «Embimunaıqurylys» tresteri, «QazMunaıGaz barlaý» basqarmasy, «Tikushaq» zaýyty, «Sýlandyrý» basqarmasy, «Úı qurylysy» kombınaty, «Qus fabrıkasy», «Jol-qurylys» tresi, kommýnaldyq qyz­met kórsetetin «Jóndeý-qury­lys» tresi, «Jasyl qurylys» tresi, «Jylý júıesi» mekemeleri quryldy. «Munaı ónerkásibi qazaq ǵylymı-zertteý jáne jobalaý ıns­tıtýty (QazmunaıǴZJI) jáne Qazaq munaı geologııalyq barlaý ǵylymı-zertteý ınstıtýty, «Res­pýblıkalyq týberkýlez aýrýyna qarsy ǵylymı-zertteý» já­ne «Onkologııa-radıologııa» ǵy­lymı-zertteý ınstıtýttarynyń bólimsheleri ashyldy. Oblys boıynsha ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy jáne áleý­mettik nysandar boı kóterip, ınfraqurylymdar damydy. Qala jáne barlyq aýdandarda turǵyn úı, shaǵyn aýdandar qurylysy qanat jaıdy. Uzyndyǵy 333 shaqyrymdyq Gýrev – As­trahan temirjoly jáne Gýrev – Ganıýshkıno, Gýrev – Qulsary avtokólik joldary, sondaı-aq, jańa temirjol vokzaly, áýejaı nysandary salyndy. Oblys ortalyǵyndaǵy jańa ǵımaratta Munaı-gaz ınstıtýty ashyldy, pedagogıka ınstıtýtynyń jataqhanasy, polıtehnıkalyq, temirjol, aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmdarynyń, dárigerlik jáne mádenı-aǵartý ýchılısheleriniń ǵımarattary salyndy. 9 qabatty qonaq úı, oblystyq emhana, balalar kitaphanasy, mýzykalyq ýchılıshe jáne pıoner lageri, saýda ortalyǵy, t.b. áleýmettik nysandar boı kóterdi. O.Kóshekov basqarǵan jyldary Gýrev oblysy Keńes Odaǵynyń jáne respýblıkamyzdyń birneshe ret Qyzyl týyna ıe boldy, sosıalıstik jarystardyń jeńim­pazy atandy. O.Kóshekov H-HI shaqyrylǵan KSRO Joǵarǵy Keńesiniń jáne VIII-IH shaqyrylǵan Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp saılandy. KOKP HHIV, XXV, XXVI sezderiniń delegaty boldy. Atyraý oblysy men Atyraý qalasynyń jáne Mahambet aýdanynyń qurmetti azamaty atandy. Ońaıbaı Kóshekulynyń eńbegi baǵalanyp, kezinde «Qurmet Bel­gisi», úsh márte «Eńbek Qyzyl Tý» ordenderimen jáne 1985 jyly zeınetke shyǵar aldynda «Lenın» ordenimen, sondaı-aq, bárin qosqanda jáne 13 medalmen marapattaldy. Táýelsiz Qazaqstannyń «Qurmet» ordenin keýdesine taqty. Adal jary Aısulý Imanǵazyqyzy ekeýi 8 ul-qyzdy dúnıege ákelip, olardy oqytyp, úılendirip, ne­mere-shóbereleriniń baqytyna bólendi. Ustazymyz, basshymyz ári aqylshymyz Ońekeń tula boıynda ulylyq pen kishipeıildigi jarasym tapqan jan edi. Ol 2013 jyly 88 jasynda dúnıeden ozdy. Qorytyp aıtqanda, ár zamanda halqyna adal eńbek atqaratyn jáne ary taza, otansúıgish, isker, bilikti, adamgershiligi mol basshy kelse, ol – eldiń baǵy. Qazaqstannyń keń-baıtaq je­ri, mol baılyǵy jáne saýatty hal­qy bar. Bastysy, álemde eń bedeldi saıasatkerlerdiń qatarynan oryn alǵan Elbasy – Tuńǵysh Pre­­zıdent N.Á.Nazarbaev bar. Múd­deli maqsatty júzege asyra­tyn halyqaralyq talapqa saı bi­limdi de bilikti jastarymyz bar. Máńgilik El ornatý jolynda eldiń beıbitshiligi men halqymyzdyń amandyǵy – ortaq tilegimiz. Ravıl ShYRDABAEV, memleket jáne qoǵam qaıratkeri.