Tabanymyzdyń astynda talaı baılyq jatyr. Qazyp al da, paıdańa jarata ber. Biraq bul aıtýǵa ǵana ońaı dúnıe. Qara jerden qoparyp alyp, ony qorshaǵan ortaǵa zalalyn keltirmeı óndirip, ábden ıin qandyryp óńdep baryp qana, naryqqa shyǵara alasyń. Mashaqaty kóp, qııameti basym mundaı óndiristiń jumysyn óz basynan ótkergender ǵana jaqsy túsinetin shyǵar. Degenmen, keıingi jyldary óndiriske jańa tehnologııalar enip, zamanaýı jabdyqtarmen qamtylǵasyn jumystyń da edáýir jeńildegeni baıqalady.
Osydan úsh jyl buryn Jańaqorǵan aýdanyndaǵy «SKZ-U» kúkirt qyshqyl zaýyty óz jumysyn bastady. Iske qosylǵannan bastap óndiristiń jumysyn órge súırep, shash-etekten paıda ákeletinin dáleldedi. Máselen, zaýyt jylyna 500 myń tonna kúkirt qyshqylyn shyǵarady. Mundaı alyp óndiris orny aımaq ekonomıkasynyń damýyna eleýli úles qosyp otyr deı alamyz. Basqasyn aıtpaǵannyń ózinde, bir zaýyttyń ózi 300 adamdy jumyspen qamtyp otyr. Onyń jartysynan astamy jergilikti turǵyndar ekenin eskersek, qanshama adamnyń eki qolǵa bir kúrek tapqanyn baıqaımyz. Bul ózi Qazaqstandaǵy neken-saıaq zaýyttardyń biri desek bolady. Sebebi, óndiris ornynda Fransııanyń «Generaj Electric» kompanııasynyń týrbogeneratory arqyly 18 mVt-tyq elektr qýaty óndiriledi. Kásiporynǵa qajetti energııanyń artyǵy, aýdan halqynyń ıgiligine beriledi. Zamana úderisi jańa tehnologııaǵa kóshken ýaqytta mundaı múmkindik jergilikti turǵyndar úshin zor jetistikterge jol ashary anyq.
Atalǵan zaýyt ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlama boıynsha qarjylandyryldy. Jobanyń jalpy quny 32,5 mıllıard teńgeni quraıdy. Belgilengen josparǵa sáıkes zaýyt 2012 jyly 497,4 mıllıon teńgeniń, al 2013 jyly 1704,5 mıllıon teńgeniń ónimin óndirdi. Byltyrǵy jyldyń 11 aıynda 2448,5 mıllıon teńgeniń ónimi naryqqa jol tartty. Osydan-aq zaýyttyń tolyq qýatynda jumys istep turǵanyn kórýge bolady. Jobanyń júıitkip ketýine Japonııanyń «Marubeni» jáne «Terso», «Toshiba», Kanadanyń «UraniumOne» korporasııalary úles qosty. Al jabdyqtar men tehnologııa jelisine Italııanyń «Desmet Ballestra» kompanııasynyń ozyq úlgileri qoldanyldy.
Ýran óndirýde álemde kóshbasshylyqqa shyqqan Qazaqstan joǵarǵyda atalǵan zaýytty iske qosý arqyly, Syr óńirinde atomdyq otyn shıkizatyn óndirýge jańa serpin berdi. Sonymen qatar, tyń jumys kózin ashý negizinde oǵan jergilikti turǵyndardy tartý, jańa tehnologııamen jumys jasaı alatyn mamandardy daıyndaý máselesi birshama oń sheshimin taýyp keledi.
«SKZ-U» kúkirt qyshqyl zaýytynyń 2014 jyly bekitilgen jyldyq jospary 453 myń tonna eken. Olar mejeli ónimdi jeltoqsan aıynyń ortasynda ýaqytynan buryn oryndap shyqty. Sondaı-aq, qosymsha 72,0 MgVT elektr energııasyn óndirse, onyń 37,0 MgVT kólemi Jańaqorǵan aýdanynyń ıgiligine aınaldy.
Shyǵarylǵan óndiristik ónimniń qandaı paıdasy bar? Shıeli jáne Jańaqorǵan aýdandarynda «Qazatomónerkásiptiń» №6 ken basqarmasy, «Baıken-U» jáne «Qyzylqum» seriktestikteri ýran óndirýmen aınalysady. Mine, sol Qaramuryn jotasynan óndiriletin ýranǵa qajetti qyshqyldy osy zaýyt taýyp beredi. Bir sózben aıtqanda, ýran óndirisinde asa qajetti kúkirt qyshqylyn syrttan tasymaımyz, ózimiz óndiremiz. Keleshekte zaýyt kúkirt qyshqylynan ózge aýyl sharýashylyǵyna qajetti mıneraldy tyńaıtqyshtardy óndirý arqyly óz múmkindigin arttyra túsýdi oılastyryp otyr. Jumysty ártaraptandyrý baǵytyndaǵy bul bastama da qoldarlyq dúnıe.
«SKZ-U» JShS-niń bas dırektory Mádihan Bekjanov ýran óndirisi salasynda da 1991 jyldan beri eńbek etip keledi. Bul salany bes saýsaǵyndaı biletin, mol tájirıbeli azamat. Sondyqtan zaýyt qurylysyn bastar kezde álemdik tájirıbelerge súıendi. Soǵan taban tirep, jumystyń dóńgelenip ketýine barynsha nazar saldy. Keńestik dáýirdiń eski tehnologııasymen jumys jasaıtyn zaýyttar men sehtardan anaǵurlym sapaly jáne ekologııaǵa zııansyz bolýyn qadaǵalady. Búginde zaýyt basshysynyń maqsaty oryndalǵanyn kóremiz.
– Mundaı zaýyt tek Italııada ǵana bar. Sol jerge arnaıy jumys tobyn jiberip, ondaǵy jaǵdaılardy zerttep kórdik. О́nim óndirý barysynda eshqandaı ekologııalyq qolaısyzdyqtar týyndamaıdy eken. Al paıdasy orasan,– deıdi dırektor.
Ol atalmysh óndiris ornynda negizinen jergilikti halyqty jumyspen qamtý máselesiniń basty nazarda bolýymen qatar, jastardyń arasynan osy salaǵa qajetti mamandar daıyndaýdyń qajettigin aıtty. Sondaı-aq, bul tarapta naqty jumys jasap, jastardy joldamamen oqýǵa jiberip jatqandaryn jetkizdi. Jergilikti jurtty osy kásipke úıretip, kásibı sheberlikterin shyńdaýǵa qarjy qarastyrylyp jatqan kórinedi. Sonymen birge, tájirıbe almasý retinde mamandardy sheteldik kompanııalarǵa issaparǵa jiberip otyrý da qarastyrylady. О́z kezeginde bul mamandy syrttan tasymaı, óz ishimizden bilikti de bilimdi kadr daıyndaýdyń jarqyn úlgisi bolmaq.
Aıtpaqshy, ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha «SKZ-U» kúkirt qyshqyl zaýytynyń bas dırektory Mádihan Bekjanov «О́ndiris ozaty» nomınasııasynda marapatqa ıe boldy. Bul – zaýyt jumysyna berilgen joǵary baǵanyń biri dep bilemiz.
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan».
Qyzylorda oblysy,
Jańaqorǵan aýdany.