Memlekettik qyzmetke tyń serpin beretin bastama

Qaı kezde de saılaýǵa túskende Tuńǵysh Prezıdentimiz el eleńdeı kútip otyrǵan ilgeri basý men jasampazdyqtyń jańa qadamdaryn jarııalaıdy. Elbasymyz halyqqa ýaqyttyń synyna tótep beretin, búgingi dáýirdiń suranysyn qamtamasyz ete alatyndaı alys jáne taıaý jyldarǵa arnalǵan strategııalyq baǵdarlamasyn usyndy. Tyń ári serpindi qadam – 5 ınstıtýttyq reforma jasaý qajettiligin «Nur Otan» partııasynyń HVI sezinde usyný jáne Prezıdent janynan ony júzege asyratyn Ulttyq jańǵyrtý jónindegi komıssııa qurý arqyly el damýynyń jańa kókjıegine baǵyt siltedi. 

Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń uzaq ýaqyttyq tolǵanystan týǵan 5 ınstıtýttyq reformasy – zaman talaby. О́ıtkeni, zamanaýı memleket qurý, qoǵamymyzda zańnyń ústemdigin arttyrý, ornyqty ekonomıkany kózdeıtin ındýs­trııalandyrý jáne ekonomıkalyq ósý, bolashaǵy birtutas ult qalyptastyrý jáne ashyq, transparentti memleket qurý búgingi álemde bolyp jatqan san túrli qaterlerge jaýap bolary sózsiz. Mine, osyndaı qadaý-qadaý reformalardy júzege asyrý úshin Elbasymyz taıaý jyldarǵa arnalǵan «Ult jospary – 100 naqty qadamdy» belgiledi. Ony qazirdiń ózinde álemniń saıası sarapshylary mańyzdy sheshim ekenin moıyndady. Rasynda «100 naqty qadam» bul jahandyq jáne ishki syn-qaterlerge jaýap jáne sonymen bir mezgilde, jańa tarıhı jaǵdaılarda ulttyń damyǵan memleketterdiń otyzdyǵyna kirý jónindegi jospary» dep buqaralyq aqparat quraldarynda atap kórsetilgen. Elbasy usynǵan 5 ınstıtýttyq reformanyń eń alǵashqysy memlekettik qyzmetkerler korpýsyn kásibı jáne avtonomııaly etýge baǵyttalǵan. Búginde elimizde 99 myńnan astam memlekettik qyzmetker bar. Zaman talabyna saı «A» jáne «B» korpýstary jasaqtaldy. Atap aıtý kerek, TMD elderinde memlekettik qyzmettiń mundaı túrge bólinýi áli qolǵa alynǵan da joq. Bizde bul salada júıeli jumys qalyptasa bastasa da, Elbasy ony odan ári jetildirip, elimizdiń ilgeri damýynyń eń basty kilti basqarýshylyq tetikterde turǵanyn tap basyp tanydy. О́ıtkeni, «naqty 100 qadamnyń» 15 qadamy kásibı memlekettik apparat qurýǵa arnalǵan. Sebebi, zamanaýı memleket qurýda kásibı apparattyń róli óte zor. Osydan 100 jyldaı buryn Alash qaıratkerleriniń biri Álimhan Ermekov bylaı degen edi: «Atqarýshy hákim (oryssha: ıspolnıtelnaıa vlast) – halyqtyń baqtashysy. Munyń halyqqa jaqyn turýynyń, baqqan elmen jaqsy tanys bolýynyń, bar oıyn, bilimin, qyzmetin elge bergende ǵana halyqqa qansha artyq jaqsylyq ekenin jazyp ta keregi joq». Shyny kerek, «Máńgilik El» ıdeıasyn el sanasyna qalyptastyratyn da, ilgeri aparatyn da memlekettik qyzmetkerler. 5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrýdyń alǵashqy 100 qadamynyń kásibı apparat qurýdan bastalý ózegi ótken ǵasyrlarda da qozǵalǵanyn aıtpasqa bolmaıdy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaev: «Alashtyń bas­ty maqsaty qazaq qoǵamyn birte-birte ózgertip, zamanǵa beıimdeý edi. Bul bizdiń qazirgi jedel jańǵyrtý, ıaǵnı modernızasııa baǵytymyzǵa da saı keledi», dep atap kórsetti. Osynyń ózi-aq Elbasymyzdyń ǵasyrlar boıy Alash armandaǵan, el úmit kútken reformalardy tamyrynan tap basyp tanı alatyndyǵyn aıqyn baıqatsa kerek. Bul onyń tarıhı taǵylymnan ajyramaǵan ulttyq ári álemdik dárejedegi sarabdal saıasatker, el kóshin bastaǵan elshil kemeńger ekendigin aıǵaqtaıdy. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, kásibı apparat qurýdyń 15 qadamy azamattardy memlekettik qyzmetke alǵash qabyldaý rásiminen bastap, olardy keshendi attestattaýǵa deıingi aralyqty qamtıdy. Meniń óz basym ómirlik eńbek jolymdy ınstıtýtta alǵan bilimimdi sol salada biraz ýaqyt atqaryp, aýyldyq ákimdiktegi qyzmetten bastap, bıliktiń aýdandyq, oblystyq, respýblıkalyq barlyq baspaldaqtarynan ótkenimdi jáne osy kezeńderde úlken tájirıbe jınaqtaǵanymdy árkez maqtanyshpen eske alamyn. Jas mamannyń alǵash basynan ótken qıyndyqtary, tapsyrmalar men synaqtar, ár baspaldaq saıyn kezdesetin kedergiler, qaǵazbastylyq pen ýaqyt óltirýshilik – osynyń bári meniń de basymnan ótti, kókeıimde saırap tur. Ásirese, 100 qadamdaǵy «Memlekettik qyzmetke qabyldaý eń tómengi laýazymdardan bastalýy tıis» degen qaǵıdanyń ómirsheńdigine shúbá keltirmeımin. О́ıtpegen kúnde áldebir «qońyraý shalýlardan» keıin ómirden de, kásibinen de tájirıbe jınaqtap úlgermegen jap-jas azamattyń ujym basshylyǵyna taǵaıyndalǵanyn kórgende tańdaı qaqpasqa amalyń joq. Talapshyl, órshil bolyp qyzmetti alyp ketse jaqsy, kerisinshe ujymdy shashyratyp, aryz-armandy kóbeıtip, keleli iske qolbaılaý bolatynyn qaıtersiń. Mundaıda qazaqtyń bir arysy Júsipbek Aımaýytovtyń «Qazaqqa aıýdaı aqyrǵan sheneýnik tabylýy ońaı: erinbeı-jalyqpaı, baqyrmaı, shaqyrmaı is bitiretin, terisi qalyń, kónbis, tabandy qyzmetker tabylýy qıyn» degen sózi oıǵa oralady. Aýyldyq, kenttik, qalalyq ákim­dik­terde eńbek etetin qyzmetkerler buqara halyqpen etene jumys isteıtin, jurtshylyqqa eń jaqyn adamdar bolyp tabylady, bylaısha aıtqanda, eldiń barometri ispettes. Ol jergilikti jerde halyqtyń muń-muqtajyn, úmit-nazyn tereń túsinip, qoıan-qoltyq aralasyp, olardyń múddelerin kózdep, máselelerin tap-tuınaqtaı sheshýi qajet. Árıne, ol úshin bilim, kásibı tájirıbe qajet-aq. Burynǵy memlekettik qyzmetshi týraly zańdarda úsh aılyq synaq merzimi kózdelgen edi, endigi qadamdarda 3+3 formýlasy boıynsha memlekettik qyzmetke alǵash qabyldanýshylar úshin mindetti túrde synaq merzimi 3 jáne 6 aılyq mejelik baqylaýdan ótkizilmekshi. «Bulaq basynan tunady» degendeı, bul jas mamannyń jaýapkershiligin arttyratyn, ózi atqaryp otyrǵan qyzmetke degen tájirıbesin ulǵaıtatyn mańyzdy shara bolady dep esepteımin. «О́zińdi esti adamdardyń qataryna qosqyń kelse, aptasyna, aıyna, jylyna esep ber» degen Abaı ǵaqylııasynyń bir úzigi osynda jatsa kerek. Qyzmetke degen adaldyq, eńbeksúıgishtik, Otanǵa degen patrıotızm – Elbasynyń memlekettik qyzmetkerler aldyna únemi qoıyp kele jatqan osynaý uly maqsattaryn úlken keńse esigin alǵash attaǵan jas mamannyń boıyna sińirý – «100 naqty qadamnyń» temirqazyǵy ispettes. Jalpy memlekettik qyzmet degen sóz ár elde ártúrli uǵynylady. Batys elde­riniń zańnamalarynda memlekettik qyzmet basqasha paıymdalady. Máselen, AQSh-ta memlekettik qyzmetkerlerge bıýdjettik qarjydan aqy alatyn kez kelgen qyzmetker jatady; olardy «azamattyq» jáne «úkimettik» qyzmetshiler dep bóledi. Ulybrıtanııada barlyq sheneýnikter, sondaı-aq, memlekettik kásiporyndar men memlekettik ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq mekemelerde isteıtin adam­dar da memlekettik qyzmetker ata­nady. Fransııada memlekettik qyzmet sheneý­nikterdiń ǵana isi. Soǵan sáıkes, mem­lekettik qyzmetshiler bolyp eń aldymen jarııaly bılikti ıelenýshi retinde memlekettiń barlyq qyzmetshileri tanylady. Germanııada da sheneýnikter memlekettik qyzmetshiler bolyp tanylady. Olarǵa ózge memlekettik qyzmetshiler de, mysaly, kómekshi-tehnıkalyq fýnksııalardy oryndaıtyndar da jatady. Al bizde olardyń arajigi ajyratylǵan. 1995 jylǵy 26 jeltoqsanda qabyl­danǵan «Memlekettik qyzmet týraly» Zań, shyndyǵynda, memlekettik qyzmetke arnaıy arnalǵan tuńǵysh normatıvtik quqyqtyq akt edi. Ol qazirgi kezdegi qoldanystaǵy 1999 jylǵy 23 shildede qabyldanǵan «Memlekettik qyzmet týraly» Zańmen jáne oǵan ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zańdarmen odan ári damytylyp, aýystyryldy. Atalǵan zań boıynsha memlekettik qyzmetshilerdiń memlekettik organdardaǵy memle­kettik bıliktiń mindetteri men fýnksııalaryn iske asyrýǵa baǵyttalǵan laýazymdyq ókilettigin atqarý jónindegi qyzmeti saralanyp kórsetildi. Endigi mindet – memlekettik apparattyń áleýetin odan ári damyta túsý. Osy jolda eńbekke yntalandyrýdyń bir parasy retinde memlekettik qyzmetkerlerdiń jalaqysyn qyzmetiniń nátıjesine baılanysty ósirý bolyp tabylady. Bul 100 qadamnyń 5, 6-qadamynda naqty kórsetilgen. Aldaǵy ýaqytta mynandaı ólshemder qoldanylmaqshy: memlekettik qyzmetkerler úshin – jeke jyldyq jos­parlardy oryndaý; memlekettik organdar úshin – strategııalyq josparlardy oryndaý; mınıstrler men ákimder úshin – memlekettik qyzmet sapasynyń arnaýly ındıkatorlary, ómir sapasy, ınvestısııa tartý, Úkimet músheleri úshin – ıntegraldyq makroekonomıkalyq ındıkatorlar. Bul degenińiz, belgili maqsatqa, naqty nátıjege qol jetkizý, bylaısha aıtqanda, túpki kózdelgen mindettiń oryndalýy. Iаǵnı, tutas ujym judyryqsha jumylyp, bir arnada jumys isteı bilý degen sóz. Bir maqsat bar jerde násiline, jynysyna, ultyna, tiline, áleýmettik tegine, múliktik jáne laýazymdyq jaǵdaıyna qaraılaý bolmaıdy, jerlestik, taǵy da basqa bólinýshilik oryn almaıdy, óıtkeni, alar asý bir, meje de turaqty. Árıne, jumystyń jemisti bolýynyń taǵy bir kepili – turmystyq jaǵdaıdyń durys bolýy. «100 naqty qadamda» bul jaǵy da eskerilgen. Bul ásirese, bir jerden bir jerge qyzmet aýystyryp baratyn adamdar ómirinen baıqalatyn. Ortalyq – óńir, óńir – ortalyq nemese aýyldan aýdanǵa, aýdannan oblysqa nemese, kerisinshe, aýysqan kadrlar uzaq jyldar páter jaldap, úı-kúısiz júrip qalatyn. Onyń ózi qyzmetke, otbasyna keri áser etip jatatyn. Atam qazaq beker aıtpaǵan: «Úıi joqtyń kúıi joq, kúıi joqtyń syıy joq» dep. Endigi jerde aýystyrylatyn memlekettik qyzmetkerlerge laýazymdyq mindetterin atqarý kezinde olarǵa jekeshelendirý quqyǵynsyz qyzmettik páterler mindetti túrde beriletin bolady. Munyń ózi qyzmetkerdiń alańsyz jumys isteýine kepil bolatyn jáıttar. Memlekettik qyzmetkerler korpýs­ynyń tıimdi jumys isteýi olardyń bilim deńgeıine de baılanysty. Álem ǵalymdarynyń aıtýynsha, joǵary oqý ornynan alǵan bilim sol salada eńbek etpese, 10 jyldan keıin eskire, umytyla bastaıdy. Sondyqtan únemi jańalyqtarmen qarýlanyp, óz bilimińdi zamanaýı suranystarmen úılestirip otyrǵan jón bolmaqshy. «100 naqty qadamda» bul jaǵy da táptishtelgen. Aldaǵy ýaqytta memlekettik qyzmetkerler turaqty túrde ár úsh jyl saıyn bir ret kásibı sheberligin arttyratyn bolady. Elbasy usynyp otyrǵan reformada mansaptyq ósý máselesi de óz ornyn tapqan. Máselen, «B» korpýsynyń eń joǵary laýazymdaryna jyljytý tómengi laýazymdaǵy memlekettik qyzmetkerler qatarynan tek qana konkýrstyq negizde júzege asatyn bolady. Munyń ózi merıtokratııa qaǵıdatynyń júzege asýy úshin alǵyshart bolyp tabylady. Ol kezde qyzmetkerdiń jeke basynyń úlgisi, qyzmettegi jetistigi, qysqasy, barlyq áleýeti esepke alynatyn bolady. Kásibı memlekettik apparat qurýdyń eń basty mindetteriniń biri osynda bolsa kerek. 13-qadamda jemqorlyqqa qarsy kúres­ti kúsheıtý máselesi kóterilgen. Qazaq­standa sybaılas jemqorlyqpen quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý jáne jolyn kesý boıynsha belgili jumystar atqarylýda. Máselen, sybaılas jemqorlyqpen kúresý úshin qazirgi zaman talaptaryna saı quqyqtyq bazasy quryldy. 1998 jyldan bastap «Sybaılas jemqorlyqpen kúresý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy qoldanysqa engizildi, 2005 jyly «Qazaq­stan Respýblıkasynyń memlekettik qyzmet­shilerdiń Ar-namys kodeksi týraly» Qazaqstan Prezıdentiniń Jarlyǵyna qol qoıyldy. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres halyqaralyq tájirıbesin zerdeleý boıynsha úlken jumys atqarylyp, jáne onyń negizinde oryndy sharalar keshe­ni ázirlenýde. Jańaryp, jasampaz iske negiz bolatyn Qazaqstandaǵy memlekettik qyzmet modeli osylaı jańaryp, jasarmaqshy. «100 naqty qadamdaǵy» memlekettik qyzmetke qatysty 15 qadam júzege asatyn bolsa, biz álemdegi memlekettik qyzmet úlgisi eń úzdik 30 eldiń qataryna qosylatyn bolamyz. Memlekettik qyzmet týraly jańa zań qabyldanǵannan keıin is basyndaǵy memlekettik qyzmetkerlerdi keshendi attestattaýdan ótkizý, kásibı talaptardy kúsheıtý jáne eńbekaqy tóleýdiń jańa júıesi engiziledi. Elbasy sol kezde-aq eldi tıimdi bas­qarý úshin memlekettik qyzmetshiniń boıynda bolýy tıis negizgi qasıetterdi atap kórsetti. Bul qasıetterdiń túpki máni – joǵa­ry moraldyq jaýapkershilik, kási­bı bilim, ony tájirıbede qoldana bilý, ádildik, adaldyq, belsendi ómirlik ustanym. Elbasy usynyp otyrǵan bul refor­malardyń basty maqsaty memle­kettik qyzmet salasyn ýaqyt talabyna saı jetildirip, sapasyn jaqsartý, basqarý júıesiniń tıimdiligin arttyrý, búgingi tańda kórsetilip otyrǵan memlekettik qyzmet deńgeıin kóterý, kadr saıasatyn memlekettik saıasatqa saı júıeleý syndy kóptegen máselelerdi sheshýge baǵyttalyp otyr. «Memlekettik qyzmet – ultqa qyzmet etýdiń sınonımi». Bul – 2030 jylǵa deıingi uzaq merzimdi strategııalyq baǵdarlamaǵa Elbasy N.Nazarbaev engizgen basty qaǵıdattyń biri.

Ańsar MUSAHANOV, Parlament Senatynyń depýtaty.