Esembek áýletiniń bolat balqytýdaǵy eseli eńbekteri tym áriden bastalady. Arǵy ákeleri Muqajan qajy boıyndaǵy qajyr-qaıratyn Balqashtyń tústi metaldar uqsatý zaýytyna jumsap, mys balqytyp, bolat óndiripti. Ákeniń ónegeli jolyn Qabdyrahman Muqajanuly laıyqty jalǵap, metallýrgııa salasynyń sańlaǵyna aınalady. Qazir Qabekeńniń balalary, nemereleri mys zaýytynda mańdaı terin tógip júr.
Balqash qalasyndaǵylar bul áýletti «óndiris sarbazdary» deıdi eken. Ertede alǵashqylardyń biri bolyp bolat óndirgen Muqajan qajynyń izin uly Qabdyrahman áskerden oralǵan soń jalǵastyrady. Osydan elý jyl buryn mys balqytý sehynda qyp-qyzyl eńbek jolyn bastaıdy. Táýelsizdik ornaǵan soń Balqash ken metallýrgııa kombınatynyń óndiris qýatyn arttyrý mindeti turdy. Sóıtip, Qabekeń Shvesııaǵa issaparmen shyǵady. Kombınatta shetelge shyqqan alǵashqy jumysker edi. 1997 jyly Affınaj sehynyń qurylysyn da bastaý kerek boldy. Jańa óndiristiń qyr-syryn meńgerý úshin Polshaǵa kombınattan 7 qyzmetker barýy kerek. Tańdaý taǵy da ozat metallýrg Qabdyrahmanǵa túsedi. Gologov qalasynda Affınaj zaýytynan tájirıbesin ábden tolyqtyryp keledi. Keler jyly Affınaj zaýyty ashylǵanda Balqashtyń eń alǵashqy kúmisin, «Metall Dore» quımasyn quıady.
Odan keıin Myrysh zaýyty ashylǵan soń soǵan balqytýshy bolyp aýysyp, alǵashqy qorǵasyn anodyn quıady. Ol jerde on jyldan asa eńbek sińirgen bilikti metallýrg Metallýrgııa sehyna qaıta keledi. Osy zaýytta óndiristiń ónimdiligin eseleýge óziniń úlesin qosyp júrip, qurmetti zeınet demalysyna shyǵady.
– Dańqy alysqa jetken Balqash mysy – bizdiń maqtanyshymyz. Sońymyzda óndiristiń qıly-qıly soqpaǵy jatyr. Qazir ustazdyq úrdistiń joǵalyp bara jatqanyn jasyrýǵa bolmaıdy. Biz eńbekke aralasa bastaǵanda qaı aýysymǵa tússeń de, janyńda tájirıbeli jumysshy mamandar júredi. Bilgenimen úıretedi, jónin kórsetedi. Basty qaǵıdat – óndiristik apatqa jol bermeý kerek. Meniń eńbektegi ustazym Joldasbaı Ospanov kezinde KSRO Joǵarǵy keńesiniń depýtaty boldy. Alǵashqy eńbek jolymdy sol kisiniń aýysymynda bastadym. Ol kisi bizge metallýrg bolýdy júrekpen uǵyný kerektigin túsindirdi. Metallýrg – mártebeli mamandyq, zor maqtanysh. О́zimiz ákemizdiń jolyn laıyqty jalǵastyra aldyq dep oılaımyz. Al qazir balalarym men nemerelerim zaýytta abyroıly qyzmet etip júr. Qyzý eńbek bıikke shyǵarady, – deıdi ardager metallýrgtiń ózi.
Eńbek eriniń qyryq jyldan asa jumsaǵan qajyr-qaıraty eleýsiz emes. Metallýrgııa kombınatynyń «Úzdik metallýrgi» atanǵan. Mys balqytý zaýytynyń qurmet taqtasynda sýreti ilinip tur. Omyraýyna III dárejeli «Eńbek dańqy» ordenin jarqyrata taqqan. Balqash ken metallýrgııa kombınatynyń tańdaýly metallýrgi bolǵan qadirli aqsaqal «Qazaqmys korparasııasynyń qurmetti ardageri» degen mártebege de ıe boldy.
Ákeleriniń izgi jolyn qos inisi de jalǵaıdy. Ǵabdýlla Muqajanuly mys zaýytynda balqytýshy bolyp eńbek etti. Qazir beınetiniń zeınetin kórip otyr. Taǵy bir baýyry Nurshaıyqstan avtotasymaldaý sehynda mehanık bolyp jumys istedi.
Eńbek ardageri Qabdyrahman aqsaqaldyń jary Paný da mys kombınatynyń keńsesinde uzaq jyl aýdarmashy bolyp eńbek sińirdi. Úlken uly Qýanyshbek – Balqash tústi metallýrgııa zaýytynda áleýmettik sala boıynsha qyzmetker. Jumyskerlerdiń áleýmettik sala boıynsha sharýalarǵa jaýapty. Kelini Gúlmıra Ysqaqova – «Qazaqmys Smeltıngte» keńse qyzmetkeri. Ekinshi uly Erken Balqashtyń janyndaǵy mys kompanııasynda apparatshy bolyp jumys isteıdi. Úlken nemeresi Álibı – kombınattyń temirjol sehynda mashınıstiń kómekshisi.
– Esimimdi ákem qoıypty. Erken dep. Ken úlken olja, baılyq qoı. Bala kezimnen ákemniń ozat metallýrg ekenin bilip, kórip, maqtan tutyp óstik. Biz de ónegeli jolyn jalǵaımyz dedik. Anamyz da uzaq jyl kombınatta qyzmet atqardy. Otbasymyzben óndiris salasyndamyz. Kombınattaǵy temirjol sehyndaǵy jumys únemi qaýyrt, qyzý. Mańdaıymyzdyń terin tógip kólemiz. Áli de atamyzdy, ákemizdi, jalpy áýletimizdi maqtan tutamyz, – deıdi ekinshi uly.
Metallýrgter áýletiniń tamyry Balqash mys zaýytynyń arǵy tarıhymen bite qaınasqan. Olardyń jalpy eńbek ótili 250 jyldan asady.
Qabdyrahman Muqajanuly jaqynda kitap jazyp, jaryqqa shyǵardy. «Sharpyǵan otpen alysqan» degen ataýmen. Onda avtor ózimen qatar qyzmet atqarǵan 200-ge jýyq metallýrgti keıipker etip jazǵan. Olardyń kóbi baqıǵa attanyp ketken. «Solardyń rýhyna osylaı taǵzym jasaǵym keldi», deıdi eńbek ardageri. Bul da – ozat metallýrgtiń, eńbek qadirlisiniń óshpes ónegesi, ólmes murasy men izgilikti izi.
Qaraǵandy oblysy,Balqash qalasy