Keıingi kezde halyq arasynda jıi talqylanatyn máseleniń biri – AES qurylysy. Memleket basshysy AES salý máselesi referendým arqyly sheshiletinin aıtqan edi. Osyǵan oraı Atyraýda atom elektr stansasyn salý jobasy talqylandy. Jarııa talqylaýǵa atqarýshy organ, úkimettik emes uıymdar men saıası partııa ókilderi, energetıka salasynyń mamandary, ekologter, jergilikti turǵyndar qatysty.
Basqosýda sala mamandary AES qurylysyna baılanysty zamanaýı tehnologııalar týraly keńinen áńgimelep berdi. Sondaı-aq elimizdiń beıbit atomdy damytý tájirıbesi, otandyq ınstıtýttardyń osy saladaǵy júzege asyrǵan ǵylymı zertteýleri men tujyrymy tanystyryldy.
Energetıka mınıstrliginiń Atom energetıkasy jáne ónerkásibi departamenti dırektorynyń orynbasary Gúlmıra Mursalovanyń pikirinshe, jyl saıyn elektr energııasyn tutyný mólsheri 3%-ǵa ósedi. Al atom energetıkasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń málimetinshe, 2050 jylǵa qaraı barlyq eldiń AES-inen óndiriletin elektr qýaty 792 GVt-qa deıin, ıaǵnı 2 ese ósetinine boljam jasalǵan.
«Qazir álem elderinde 416 reaktor bar. Bul reaktorlardyń jalpy qýaty – 347 641 MVt. Jahannyń birneshe elinde 61 637 MVt qýatty quraıtyn 59 reaktor salynyp jatyr. Máselen, Qytaıda 25, Úndistanda 7, Túrkııa, Mysyr jáne Reseıde 4, Ulybrıtanııa men Koreıada, Japonııa, Ýkraına men Bangladeshtiń árqaısysynda 2 reaktordyń qurylysy qolǵa alynǵan. Fransııa men Slovakııa, Brazılııa men Argentına, Iran eli bir-bir reaktordyń qurylysyn salýǵa kiristi», deıdi Gúlmıra Mursalova.
Jahan elderindegi eń kóp atom elektr stansasy AQSh-ta salynǵan. Qazir bul elde AES-tiń júregi sanalatyn 94 reaktor jumys istep tur. Qytaı men Fransııada – 56, Reseıde – 36, Ońtústik Koreıada – 26, Úndistanda – 20, Kanadada – 19, Ýkraınada – 15, Japonııada 12 reaktordan qýat óndiriledi. Japonııa 21, Úndistan 4 reaktordy ýaqytsha toqtatyp qoıǵan.
Atyraý jurtshylyǵyn AES-tiń qorshaǵan ortaǵa áseri men tıimdiligi tolǵandyrady. Bul nysannyń qandaı tıimdiligi bar? Qorshaǵan ortany lastaýǵa áser etpeı me? «Qazaqstandyq atom elektr stansııalary» JShS Atom energetıkasy bóliminiń jetekshi ınjeneri Asýan Sııabekovtiń aıtýynsha, AES qurylysy bastalsa, el damýyna yqpal etetin birneshe mýltıplıkatıvtik áser paıda bolady.
«Birinshiden, áleýmettik turǵydan aıtatyn bolsaq, qurylys jumysyna 8 myńǵa deıin adam tartylady. Al AES paıdalanýǵa beriletin bolsa, 2 myńǵa jýyq adam turaqty jumyspen qamtylady. Ekinshiden, otandyq ekonomıkanyń damýyna oń áserin tıgizetini daýsyz. Osy oraıda aldymen elimizdiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrýǵa yqpal etedi. О́ıtkeni búkil sıkl boıynsha el bıýdjetine 2,5-3 mlrd dollar kóleminde salyq túsedi. Úshinshiden, tehnıkalyq turǵydan aıtqanda, menshikti otyn bazasynyń áleýetin keshendi paıdalaný kózdelip otyr. AES paıdalanýǵa berilse, 60 jyldan astam ýaqyt boıy tutynýshylardy senimdi energııamen qamtamasyz etedi. Tórtinshiden, qorshaǵan ortaǵa parnıktik gaz shyǵaryndylaryn jylyna 10 mln tonnaǵa deıin azaıtý múmkindigi týady», dedi Asýan Sııabekov.
Jetekshi ınjenerdiń málimetinshe, jylý-elektr stansalarynan qorshaǵan ortaǵa taraıtyn lastaýshy zattar shoǵyry az emes. Máselen, 1 GVt energııa óndirý úshin jylý elektr stansalarynan aýaǵa 7-120 myń tonna aralyǵynda kúkirt totyǵy, 2-20 myń tonna azot totyǵy, 700-1 500 tonna maıda kúl, 3-7 mln tonna kómirqyshqyl gazy, 300 myń tonnadan astam kúl shyǵady. Al jylyna shyǵarylatyn 400 tonnaǵa jýyq ýytty metaldyń quramynda kadmıı, qorǵasyn, synap sekildi lastaýshy zattar bar.
«AES-ten 1 GVt energııa óndirý kezinde aýaǵa kúkirt totyǵy, azot totyǵy, maıda kúl, kómirqyshqyl gazy, kúl men ýytty metall sekildi hımııalyq lastaǵysh zattar taramaıdy. AES-tiń qorshaǵan ortaǵa osyndaı tıimdiligi bar», dedi Asýan Sııabekov.
H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıteti Kaspıı keshenin zertteý jáne monıtorıng zerthanasynyń meńgerýshisi Mahambet Qudaıbergenulynyń pikirinshe, AES qurylysyn júrgizý úshin halyqaralyq qaǵıdalar saqtalýy qajet.
«Qazir halyqaralyq qarjylandyrý ınstıtýttary kómirge ınvestısııa salýdan bas tartyp jatyr. О́ıtkeni onyń bolashaǵy joq. Al kún sáýlesi men jel birde bar, birde joq. Sondyqtan kún men jeldi alda turǵan maqsattardy sheshetin turaqty energııa kózi dep aıtýǵa bolmaıdy. Osynyń ishinen ozyp shyǵatyny – atom energetıkasy. Atom ındýstrııasyn damytý kerek dep oılaımyn. Elimizde salynýy múmkin atom elektr stansasy jańa talaptarǵa saı tehnologııamen qamtylsa, quptaýǵa bolady», deıdi Mahambet Qudaıbergenuly.
Atyraý qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Keńes Qosybaevtyń aıtýynsha, AES eldiń ekonomıkasyn damytý, elektr tapshylyǵyn joıý úshin qajet. О́ıtkeni elimizde kóptegen kásiporyn men sharýashylyq ashylyp jatyr. Jańadan oblystar quryldy.
«Osynyń bárin eskeretin bolsaq, bolashaqta energııa kózderin jetildirý máselesi týyndaıdy. Demek elektr energııasyna suranys arta túsedi. Sol sebepti Prezıdent usynysymen AES qurylysy halyq arasynda talqylanyp jatyr. Qazirgi ýaqytta bizge energııa kózi kóbirek kerek. Onyń ishinde eń basty energııa kózi – atom elektr stansasy. Buǵan kúmán joq», dedi Keńes Qosybaev.
Sýdy paıdalaný jónindegi sarapshy Serik Boranovtyń pikirinshe, AES qurylysy kezinde eskeretin jaıt bar.
«Qazir AES salý úshin Balqash kóliniń mańy tańdalyp otyr. Elimizde mundaı kól sonshalyqty kóp emes. Biz atom elektr stansasyn salyp alyp, Balqash kólin joǵaltyp almaımyz ba? О́ıtkeni reaktordy sýytý úshin kólden kóp mólsherde sý alynady. Sý keri aıdalǵan kezde kól temperatýrasyn kóterip jiberedi. Bul úderis sýdaǵy tirshilikke qalaı áser etýi múmkin? Osyndaı kóńildi kúpti etetin másele eskerilse eken», deıdi Serik Boranov.
Atyraý oblysy