Dertti bolyp júrgen jandardy birinshi kezekte ajal sheńgelinen alyp qalatyn jaıt – der kezinde qoıylǵan durys dıagnoz. Medısınasy damydy, ınnovasııalyq tehnologııalarǵa qol jetkizdi degen elderdiń ózinde de keıbir naýqastar óziniń dıagnozyn bilmeı ómirden ozyp jatatynyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Mysaly, tuqym qýalaıtyn angıonevrozdyq isikpen (TQAI) týǵan naýqastardyń 80%-y dıagnozy anyqtalmaı, dertin bilmeı ómirden ótip ketedi.
Aldymen osy tuqym qýalaıtyn angıonevrozdyq isik týraly aıta ketetin bolsaq, bul – alǵashqy ımmýn tapshylyǵy tobyna jatatyn sırek kezdesetin kesel. Orfandyq dert shamamen 50 myń adamnyń bireýinde kezdeskenimen, ol tuqym qýalaıtyndyqtan, bir otbasynda, ıakı jaqyn týystar arasynda TQAI keselimen týǵan birneshe naýqas bolýy múmkin.
Eger mamandardyń málimetine súıensek, Qazaqstanda 20 mıllıon halyqtyń ishinde 400-deı naýqas bolýy ǵajap emes. Alaıda dıagnozy tabylyp, esepte turǵandar sany – 82 adam ǵana. Demek bul – shamamen 300-deı otandasymyz óziniń TQAI dertimen týǵanyn bilmeıdi degen sóz.
TQAI S1 ıngıbıtorynyń sany azaıýynan, bolmasa qyzmeti buzylǵandyqtan, deneniń ár jerinde qaıtalanyp shyǵa beretin tereń isikterden baıqalady. Isik birneshe kúnge deıin saqtalady. Ádette bir qaraǵanda TQAI belgileri allergııa sııaqty bolǵanymen, buǵan allergııaǵa qarsy dáriler men antıgıstamınder kómektespeıdi. Eger naýqasty qabyldaǵan dáriger mundaı isiktiń bar ekeninen barynsha habardar bolmaı, dıagnozy der kezinde anyqtalmaǵan jaǵdaıda, tuqym qýalaıtyn angıonevrozdyq isikpen týǵandardyń ómirine aıtarlyqtaı qater tónedi. О́ıtkeni isikti órshitpeı, emdeý úshin tıisti em-dom júrgizilýge tıis. Orfandyq kesel kez kelgen ýaqytta belgi berýi múmkin, degenmen kóp jaǵdaıda týǵannan bastap, 10 jasyna deıin bilinedi.
Osy oraıda «Takeda Pharmaceutical Company Limited» kompanııalar tobyna qarasty «Takeda Qazaqstan» kompanııasy osynaý dertpen týǵan otandastarymyzdyń ómirine arasha túsý maqsatynda TQAI keselin zerthanada anyqtaý múmkindigin keńeıtýdi kózdeıtin tegin baǵdarlamaǵa muryndyq bolyp otyr. Qalaı desek te, bul bastama TQAI keseli bolýy múmkin degen naýqastardyń aýrýyn asqyndyrmaı, durys dıagnoz qoıýǵa septesetini sózsiz. О́ıtkeni sırek kezdesedi desek te, TQAI dıagnozyn naqtylap, shıpasyn tabýǵa muqtaj jandar tabylatyndyqtan, endigi jerde allergolog-ımmýnolog dáriger TQAI dertti bolýy múmkin degen pasıentterdi tegin zerthanalyq tekserýge jiberedi. Dıagnoz naqtylanǵan jaǵdaıda, naýqastyń otbasy men jaqyn týystary da tekserýge jiberiledi.
Eger dáriger pasıentinde TQAI derti bolýy múmkin dep kúdiktense, osy baǵdarlamanyń «jedel jeli» nómirine habarlasyp, naýqasty tekserilýge jiberý úshin tıisti qujattardy toltyrady. Al qan úlgisin alý men daıyndaý elimizdiń 20 qalasyna ornalasqan Invitro medısına mekemeleri júzege asyrmaq. Naýqas qanyna taldaý jasatý úshin jaqyn mańda ornalasqan Invitro medısına mekemesine barǵannan keıin, bıomaterıal úlgisi temperatýra rejimin qatań saqtaı otyryp, zertteý maqsatymen halyqaralyq Duzen (Túrkııa) zerthanasyna jiberiledi.
Bul joba Qazaqstanda TQAI aýrýlaryn anyqtaý tıimdiligi men deńgeıin arttyrýǵa baǵyttalǵanyn erekshe atap ótken jón. Nátıjesinde, osy ádis arqyly dıagnoz qoıý merzimi qysqarýǵa tıis. TQAI adam ómirine qaýip tóndiretin qaýipti dert ekenin eskersek, der kezinde dıagnoz qoıýdyń mańyzy zor.
– TQAI sııaqty sırek kezdesetin keselderge kelgende, dárigerler de, naýqastar da birinshi kezekte tap bolatyn qıyndyq – dıagnozdyń ýaqtyly qoıylmaýy. Naýqastar birneshe jyl boıy dıagnozy naqtylanbaǵandyqtan, tıisti emin ala almaýy múmkin, bul olardyń ómirine orasan zor qaýip tóndiredi. Dıagnozy aıqyndalǵan jaǵdaıda, zamanaýı dári-dármekterdi paıdalana otyryp emdeý aýrýdyń belgilerin jeńildetip qana qoımaı, adam ómirin qutqarýǵa da múmkindik beredi. Bul jerde áńgime TQAI dıagnozy qoıylyp, ýaqtyly emdelý arqyly el qatarly ómir súrip, otbasyn quryp, jumysyn isteıtin naýqastar týraly bolyp tur. Sondyqtan bul baǵdarlama naýqastarǵa úlken úmit pen ómir syılap, asqynýlardyń aldyn alady. Al joba aıasyndaǵy tájirıbe almasý men ǵylymı málimetterdi bilip otyrý densaýlyq saqtaý salasynyń mamandaryna aýrý týraly kóbirek málimet bilýge kómektesedi. Bul qysqa merzim ishinde dıagnoz qoıýda mańyzdy ról oınaıdy, – deıdi Takeda kompanııasynyń Qazaqstandaǵy dırektory Mıhaıl Vladımırov.
Osy arada TQAI dıagnozyn anyqtaý nege qıyn degen suraqqa bylaı dep jaýap berýge bolady. Bul aýrý belgileri ártúrli bolyp, basqa kóptegen keselge uqsas. Syrtqy sıpaty kádimgi allergııalyq, basqa da dertterge uqsastyǵy kóp bolǵandyqtan, bul mamandardy adastyryp, dıagnozyn keshiktirip, ólim-jitim deńgeıiniń joǵarylaýyna sebepshi bolyp otyr.
Medısına ǵylymdarynyń doktory, Nazarbaev ýnıversıteti University Medical Center klınıkalyq ımmýnologııa, allergologııa jáne pýlmonologııa baǵdarlamasynyń jetekshisi, ımmýnolog dárigerlerdiń «Qazaq ımmýn tapshylyǵy qoǵamy» qoǵamdyq birlestiginiń prezıdenti Elena Kovzeldiń aıtýynsha, bul aýrýdyń klınıkalyq belgisi alýan sıpatty bolǵandyqtan, oǵan qosa dárigerlerdiń orfandyq aýrýlarǵa qatysty qyraǵylyq tanytpaýyna baılanysty TQAI aýrýy bar naýqastardyń ómirden erte ozý qaýpi joǵary.
«Eń negizgi kiltıpannyń biri – jalpy tájirıbelik dárigerlerdiń, terapevt, gas-
troenterolog, hırýrg, LOR dárigerler, jedel medısınalyq járdem qyzmetkerleri men basqa da mamandardyń TQAI týraly jetkilikti habardar bolmaýy. TQAI belgileri alýan túrli, belgisi óte kóptegen aýrýǵa uqsas bolǵandyqtan, keseldiń alǵashqy belgileri baıqalǵannan bastap, naqty dıagnoz qoıýdyń arasynda 8 jyldan 20 jylǵa deıingi ýaqyt zyrlap óte shyǵýy múmkin. О́kinishtisi, naýqastardyń 80%-y dıagnozy anyqtalmaı, dertin bilmeı ótedi. Bul keseldiń úlken kesiri de osynda. Aýrýy anyqtalmaǵan naýqastar arasyndaǵy ólim-jitim deńgeıi 30% bolsa, der kezinde dıagnoz qoıylyp, em alǵandar arasynda bul kórsetkish – 3% ǵana. Qazirgi tehnologııalar osy keseldi ýaqytynda anyqtap, em-dom bastaýǵa múmkindik beredi, sondyqtan bul dárigerler qaýymyna ashyq bolýy óte mańyzdy», deıdi E.Kovzel.
ALMATY