«Adal azamat» atanýdyń salmaǵy

Paıymdap qarasaq, qolynda eshqandaı bıligi joq, mańdaı terin tógip jumys istep, nápa­qasyn taýyp júrgen qarapaıym adamdardyń kópshiligin jurt­shylyq «Adal azamat» dep qur­metteıdi. Árıne qarapaıym adamdardyń ishinde de bireýdiń ala jibin attaýǵa beıim turatyn, aram jolmen paıda tabýdy arsynbaıtyn pysyqaılar neken-saıaq bolsa da, kezdesip qalady. Al búginde úlkendi-kishili eń­bek ujymdaryn basqaryp júr­gen basshylardyń arasynda qaramaǵyndaǵy adamdar men bylaıǵy jurt «Adal azamat» dep qurmet tutatyn tulǵalar sırek. О́tken ǵasyrdyń 90-jyl­daryndaǵy ekonomıkalyq daǵ­darys kezinde elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasy qul­dyrap, kóptegen aýyldyń toz-tozy shyǵyp, turǵyndary jaıly turmys izdep basqa jaqqa úde­re kóshkendiginiń negizgi sebebi – sol kezdegi keńsharlar men ujym­sharlar basshylarynyń kóbi halyqtyń jaǵdaıyn oılamaı, qara bastarynyń qamyn kúıt­tep, qulqyndarynyń quly bolyp ketkendigi.

Áıtpese aýyl sharýashylyǵyn jekeshelendirýdiń birinshi kezeńinde memleket tarapynan olarǵa mol múmkindik usynylǵan. Burynǵy keńsharlar ujymdyq kásiporyndar bolyp qaıta uıymdastyrylyp, olardyń basshylaryna sharýashylyqtyń turaqty jumysyn qamtamasyz etý úshin múliktik paıdyń 10 paıyzy berildi. Buǵan qosa, olardyń basqarýyna 5 jylǵa taǵy sonshalyqty úles senip tap­syryldy. Eger oń nátıjege jetken jaǵdaıda bul úles olar­dyń menshigine ótetin boldy. Osy tarıhı múmkindikti keshegi keńsharlardyń «qyzyl dırektorlary» qalaı paıdalandy degen saýalǵa jaýap izdeý úshin aýyl­dyq eldi mekenderdiń qazirgi jaǵ­daıyna zer salý jetkilikti. Baq-bereke qonyp, kórkeıgen aýyl az, kerisinshe, quty qashyp, azyp-tozǵan aýyl kóp. Nege bulaı boldy?

Oblystyq «Soltústik Qazaq­stan» gazeti redaksııasynyń basshysy bolǵan kezimde ma­ǵan burynǵy sharýashylyq basshylarynyń dos-jaran­dary kelip, olardyń mereıtoı­larynyń qurmetine madaqtama maqala jazý jóninde ótinish bildirip jatatyn. Sondaıda men: «Ol kisi Qyzyljar aýda­nyndaǵy Qazaqstannyń Eńbek Eri Gennadıı Zenchenko, nemese Ǵabıt Músirepov atyndaǵy aýdandyǵy Soltústik Qazaqstan oblysynyń Qurmetti azamaty Serik Malaev sııaqty óz keń­sharyn saqtaı aldy ma?», degen qarsy saýal qoıatynmyn. Alaıda sol saýalyma birde-bir ret oń jaýap estimeppin. О́ıtkeni ondaı «qyzyl dırektorlardyń» kópshiligi elimiz naryqtyq qatynastarǵa kóshe bastaǵan kezde ózderine senip tapsyrylǵan sharýashylyqtardy durys bas­qara almaı, bankrotqa ushy­ratyp tynǵan. Esesine jaqyn mańdaǵy qalalardan keń saraıdaı úıler satyp alyp, sharýa­shylyq basqarǵan jyldary jınaǵan dúnıe-múlikterin jurt kózinen jasyryp, qarańǵy tún ishinde birneshe «KamAZ»-ǵa tıep alyp, ózderine talaı jyl qutty qonys bolǵan aýyldarynan tabandaryn jaltyratqan. Keıbireýi ile kásipker bolyp shyǵa kelgen. Alaıda ondaı­lardyń bıznesmen bolyp jaryt­qany da shamaly. О́zderi syn saǵatta taǵdyr tálkegine tastap ketken aýyldastarynyń kóz jasyna qalǵan arsyz jandardyń bastaǵan isi qaıdan ońǵa bassyn?! Al jergilikti jurtshylyq «Adal azamattar» dep ardaq tu­tatyn Gennadıı Zenchenko men Serik Malaev sııaqty basshylar eshkimnen maqtaý-madaqtaý suramasa da, olardy shynaıy dańqtyń ózi izdep tapty.

1997 jyly «Zenchenko jáne K» kommandıttik seriktestiginde bolǵanymyz áli esimde. О́zi basqaratyn sharýashylyqtyń óndiristik bólimshelerin aralatyp tanystyrǵan Gennadıı Zenchenko edeninde buryn qoldanysta bolǵan, qýaty shaǵyn elektr qozǵaltqyshtar qatar-qatar tizilip jatqan kishkentaı qoımany da kórsetken edi.

«Men bul qozǵaltqyshtardy ózderi basqarǵan keńsharlardyń mal-múlkin arsyzdyqpen ta­lan-tarajǵa salǵan burynǵy áriptesterimnen – «qyzyl dırektorlardan» arzan baǵaǵa satyp aldym. Olar búginmen ǵana ómir súretin, ýaqytsha  júrgen jandar edi. Men olarsha isteı almadym. О́ıtkeni bul qasıetti jerde meniń ákem ómir boıy eńbek etti. Onyń ıgilikti isin jalǵastyrý – moınymdaǵy perzenttik paryzym. Myna ustalynǵan mo­torshalarǵa kelsek, olar keıin bizdiń mal fermamyz úshin qajet bolady...», degen edi Gennadıı Ivanovıch.

Gennadıı Zenchenko osydan segiz jyldaı buryn dúnıeden ozsa da, «Áke kórgen oq jonar» degendeı, balasy men nemeresi ózderine mura bolyp qalǵan kommandıttik seriktestikti odan ári damytyp, elimizdegi eń úzdik sharýashylyqtardyń biri retindegi bıik mártebesin abyroımen saqtap otyr.

Halqymyzdyń ardaqty perzenti Maqtaı Saǵdıev 1987 jyly burynǵy Kókshetaý oblysynyń birinshi basshysy bolyp turǵan kezinde Zeren­di aýdanyndaǵy bir sharýa­shy­­lyqtyń bastaýysh partııa uıy­mynyń hatshysy bolyp júrgen Serik Malaevtyń is­ker­­ligin ańǵaryp, Chıstopol aýdanyndaǵy «Kovylnoe» keń­sharyna dırektor etip ta­ǵaıyndatty. Sodan beri ótken 37 jyl ishinde ol osy sharýa­shylyqty úzbeı ári tabysty basqaryp keledi. Bul keńshar da jekeshelendirilip, «Aqseleý» jaýapkershiligi shekteýli serik­testigine aınaldyryldy. Biraq mal-múlki kórshiles keńshar­lardaǵydaı «ustaǵannyń qolyn­da, tistegenniń aýzynda» ketpeı, jergilikti turǵyndardyń ıgi­li­gine jaratylyp otyr. Qazir «Aq­seleý» JShS ornalasqan Ko­vylnoe aýyly Ǵabıt Músi­repov atyndaǵy aýdannyń Chıstopol óńirindegi jyldan-jylǵa kór­keıe túsken qut-bereke araly ispetti. Eldi mekende keńes zamanynda salynǵan áleýmettik nysandar túgel saqtalyp qana qoımaı, bári de adam tanymastaı jańartylǵan.

Bertinde Serik Táttibaıulyna jolyǵyp áńgimeleskenimizde ol naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý­diń ótpeli kezeńindegi qıyn­dyqtardy aıta kelip: «Toq­sanynshy jyldardyń basynda men sharýashylyq basshysy retinde eski «ÝAZ» kóligin minip júrdim. Al kóptegen árip­testerim sol kezde-aq jańa she­teldik avtomobılderde shal­qyp júretin. Árıne olardy kórgen saıyn men de pende bolǵan soń, namystanyp qalatynmyn. Sondyqtan da bir aýa raıy jaıly jyly jaqsy astyq jınap, táýir tabys túsir­gennen keıin seriktestikke qatysýshylardyń jalpy jınalysyn ótkizip, olardan ózime qyzmettik jańa «Volga» satyp alýǵa ruqsat sura­dym. Ujymym  ótinishimdi bir­aýyz­dan qoldady. Biraq keshke úıge kelgenimde aýylymyzda áli kúnge dıirmen men naýbaıhana joqtyǵy esime túsip, raıym­nan qaıttym. Sóıtip, jańa «Volganyń» ornyna dıirmenge qajet jańa jabdyqtar satyp alyp, naýbaıhana ashtyq. Qo­symsha tórt jumys orny qury­lyp, sonsha adam qýanyp qal­dy. Olarmen birge ózim de qýan­dym...», degen edi. Ár nárseniń óz ýaqyty bolady ǵoı. Serik Malaev osydan birneshe jyl buryn óz eńbek ujymynyń kelisimimen jańa jeńil kólik satyp alypty.

Osyndaı mysaldardan túıe­tin oı: aýyldardy saqtap qal­ǵan­dar «Adal azamat» dep aıtý­ǵa laıyq arly basshylar. Táýelsizdiktiń qıyndyǵy kóp alǵashqy jyldarynda iskerligimen qatar, bıik adam­gershilik qasıetterimen ta­nylǵan azamattar ǵana elge tirek, kópke pana bola bildi. Sonymen qatar sol bir kúrdeli kezeńde «qyzyl dırektorlarǵa» úlken senim kórsetilgenimen, olardyń is-áreketine jergilikti bılik pen jurtshylyq tarapy­nan qatań baqylaý qoıylma­ǵandyǵy – eleýli qatelik boldy. Saldarynan olardyń kóbi týra joldan taıyp, ońaı baıyp qalý úshin oılaryna kelgenin istedi. Munyń aıaǵy talaı aýyldyń oı­ra­nyn shyǵarýǵa ákelip soqtyrdy.

Qazir aýyldardaǵy ártúr­li menshik nysanyndaǵy sharýashy­lyq basshylarynyń ishinde ózderin «búgingi pomeshıktermiz» dep sanap, keýdelerine nan pisip júrgender az emes. Olar «Jaýapkershiligi shekteýli jáne qosymsha jaýapkershiligi bar seriktestikter týraly» zańnyń 40-babyna sáıkes óndirilgen ónimdi satýdan túsken tabystyń qansha ekendigin seriktestikke qatysýshylardyń jalpy jınalysynda jarııalap, ádil bóliske salýdy umytqaly qashan?! Ese­si­ne ózderi «qolynda barda qonyshynan basyp», talaıy dollarlyq mıllıonerge aınal­ǵan. Jyl qorytyndysynda jumyskerlerge – syı­aqy, paı men jer úlesi ıele­rine dıvıdend tóleıtin sharýashylyq basshylary neken-saıaq. Son­dyqtan da aýyldy jerler­degi seriktestikterdiń qolda­nys­taǵy zańnama talaptaryn oryn­daýyn prokýratýra organ­dary, kásipodaq uıymdary, más­lıhattardyń depýtattary, bel­sendi azamattar júıeli túrde qadaǵalap otyrsa, quba-qup.

Eń bastysy, kim bolsań da adal eńbekpen adal tabys taýyp, «Adal azamat» ataný – zor qurmet ekenin túsinetin ýaqyt jetti.