Alapat jarylys poezııasy

«Jyl ótti úlken júrek toqtaǵaly, Ony biz kóp izdeımiz joqtap áli...» Kún baıydy. Eleń-alań, alageýim mezgilde atqan tań nury, kók júzine shanshyla kóterilip kele jatyp, tas tóbeden qulady. Tús aýyp, besinge taıady. Joǵarydan tógilip, tómendi aıalaǵan,  ólkelerdi, asýlardy, belderdi jyly shýaǵyna bólegen aıryqsha qýat sarqylyp bara jatyp qyrqalarǵa ilindi, qart adamdaı quba jondarǵa, qara joldarǵa eńkeıdi. Keshqurym shuǵyla uzaryp, júrip ótken jolynda tolǵan, saltanaty asyp, sáýleti jaınaǵan altyn tabaq birtindep aqyryn qulaqtandy, qyzyl kúreń túske bólendi, ottyń taby, ystyqtyń lebi azaıdy – ǵalamzatqa jaryq quıyp turǵan, jaılap ósip kele jatqan ǵaryshtyń alyp núktesi qyzýynan aıyryldy. Tóńirek qaraıyp, túnek kóz baılady. Aqsham jamyrady, sonsoń, apaq-sapaq shaqta, tosyn sýyq habar jetti. Qyzyl ińirde, el aman, jurt tynyshta, zańǵar bıiktiń kóktegi shapaǵynan kóz jasyndaı tamǵan, Muhammed (s.ǵ.s.) Paıǵambar kýá, Táńir shapaǵaty, Jasaǵan Ie sharapaty, qala berdi, shashqan jarlyq mahabbatynan jaralǵan araıly kún, asyl perzent jalǵan dúnıeden ótti, qyrqa asyp, tún qoınaýyna sińdi. Ýa, Deshti Qypshaq dalasy, Farıza dúnıe saldy! Mahambettiń qos júzdi bolat sem­serindeı – jalǵandyqty qaqyrata  shapqan Farıza aqyn, Ońǵarsynova hanshaıym patshalyqtyń injý-marjan baılyǵyna kóz salmaı, altyn-kúmis qazynasyna nazar aýdarmaı, dúnıe-múlkine qushtar bolmaı, yqylasy túspeı, tákappar qalpy baıansyz, turlaýsyz fánımen qosh aıtysyp kete bardy. Deshti Qypshaq dalasy! Alapat jarylystyń aıaýly perzenti, zor qaıratty Kún sóngende, zeńgir kók aspan álemin jarqyraǵan jasyq juldyzdar bıleıdi. Ádette, tań atqanda, Qus jolynda úrkerdeı toptana shashylǵan, júzdegen shoqjuldyzdar óristen qaıtqan enelerine umtylǵan jas tólderdeı jamyrap aǵyp túser edi. Eı, Alash jurty! Pende, Isa, aláıhıs sálám, paıǵambar tárizdi, fánı ǵumyr qyzyǵynyń qurbany, biraq, luǵat qurastyryp, rısala jazǵan, jaratylysty tanyp, jumbaǵyn sheshken hakim qalaısha baqıdyń, kóp ǵasyrlyq tarıhtyń, sheksiz zamanalardyń shań-tozańy astynda izim-qaıym joǵalyp ketedi. Zady, eshteńe joıylmaıdy, joqtan bar jasalmaıdy, qudireti kúshti Qudaı ǵana alyp qýatqa ıe, asqan qaırat, asyl qasıet qojaıyny. Alaıda, Allanyń qulaı súıgen quly bolady, ol – Ásmániń sińlisi, Omar Haıamnyń qaryndasy, adamzattyń arýy. Qara tanyp, saýat ashqan, kitap oqyp, haqıqatqa talpynǵan ol, teginde, hatqa tulpardaı júırik edi, shyndyqqa jaq, jalǵan sózge qas edi... Babalarynyń jaýhar kózi edi ol! Sulýlyqty kórgen, danalyqqa asyq, tańǵajaıyp dúnıeni tańǵalyp jyrlaǵan arý aqyn bola-tuǵyn zerıza, lal, aqyq Farıza! Negizi – shuǵyla, tegi – topyraq, tirshi­li­ginde ot bop oınap fánı keshken, órtteı laýlap ómir súrgen Farıza shaıyr baýy­ry sýyq pil saýyrly qara jerge attanar kezde, tar ótkeldiń ta­baldyryǵynda turǵanda, jalyn atyp mazdap janǵan qushaǵy ystyq mazdaq ǵumyrǵa ólerdeı jabysyp, qımaı esinen tanyp, talyqsyp jyǵylmady. Iá, Farıza aqyn dert meńdep, syrqat jeńgende, tamyljyǵan ómirge jarmasyp, ólermendik tanytqan joq. Ajaldan qaımyqpady, taǵdyrynan tosylmady, burnaǵydaı alǵa júrdi, qarsy aldynda ony, Kenesaryny tosqandaı, tek ólim ǵana kútip turdy. Kún sóndi, ot óshti, Farızaǵa bir ýys topyraq buıyrdy. Biraq qasıetti kitaptar, babalardyń ósıeti aıtqandaı, tań, asyly, qaıtadan atady, kún qaıyra shyǵady, zadynda, batty degen, ýa, on oq budyn, alty Alash, eleń-alań aldyndaǵy Táńirdiń bir kóz jumyp alǵan tynysy, qalt etken bir tynyshtyǵy eken. Farıza Ońǵarsynovanyń sózderi marjandaı tizilip, altyndaı jarqyraǵan –  kún jaýharly kitaptary – alapat jarylystaı máńgilik. Dıdar AMANTAI, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.

Jyrdyń jaryq juldyzy

Farıza Ońǵarsynova poezııasy qazaq jyryndaǵy qyz-kelinshekter óleńderine ǵana emes, jalpy ulttyq rýhqa, halyqtyq bolmysqa qatysty kóptegen qasań qalyptardy qaqyratyp ótken qasıetimen qymbat tanylady. Biz qaı zamanda da halqymyzdyń áıel-anaǵa, súıgen jarǵa, qyz balaǵa qurmeti bólekshe boldy desek, qazaq qyzdy jasytpaı, jarqyldatyp ósirdi desek, olardan batyr da, aqyn da, kósem de, sheshen de shyqty desek, sonyń bárine daýsyz dáleldi Farıza jyrlarynan tabamyz. Ońǵarsynova óleńderi qazaq qyzynyń biz aıryqsha ardaqtaıtyn asyl qasıetterin — jan tazalyǵyn, ar tazalyǵyn, shynshyldyǵyn, syrshyldyǵyn, batyldylyǵyn, aqyldylyǵyn, aıaýly sezimi men qaıaýly kóńilin kir shaldyrmaı ustaýǵa umtylatyn asqaq ańsaryn aıryqsha kórkem kúıde aq qaǵazǵa tógilte túsirip bergenimen qymbat. Á degennen ádebı ortadan jyraqtaý júrip, jyr jarysyna jetpisinshi jyldardyń bas jaǵynda ǵana qosylǵan Farıza óleńderi qazaq poezııasyna ózindik únin ala keldi deı salý azdyq etedi. Farıza – qazaq rýhyna áser etken aqyn. Seksen altynyń jeltoqsanynda Almatynyń qaq ortasyndaǵy qarly alańǵa shyqqan qaryndastarymyzdyń arasynda Farıza jyrynan janyna jylý alǵandar az bolmaǵany anyq. Onsyz da qyz balany bólekshe qasterleıtin halqymyz Farıza óleńderi arqyly áıel zatynyń qadir-qasıetin burynǵydan da bıik baǵalaı tústi deýdiń eshqandaı artyqtyǵy joq. Farıza ózine deıin «qyz-kelinshekter poezııasy» dep atalyp, keńdikpen, keıde tipti keshirimmen qaralyp kelgen uǵymǵa da basqasha sıpat berdi. Poezııada jańa ólshem ornatty. Biz aqyn jyrlarynyń jumsaq lırızmin, jumbaq tabıǵatyn áli de ashyp kórsete almaı júrmiz. Avtordyń kúndelikti ómirdegi qalpyna qarap onyń jyrlarynan biryńǵaı asqaqtyq, kileń bir órlik izdeı berý de qate uǵym. Shyntýaıtynda, áıeldiń álsiz áleminen shyqqan Farıza jyrlarynyń tabıǵaty názik, tipti qorǵansyz bolyp keledi. Aqyn jyrlarynyń kúshi de sol álsizdiginde. Antologııanyń bul usynymyndaǵy «Áıeldiń monology» sonshalyqty dál tabylǵan poetıkalyq yrǵaǵymen de, shyńǵyrǵan shyndyǵymen de, syzdatar syrshyldyǵymen de, adamnyń eń bir jan túkpirinde jatatyn ıntımdik sezimderdi jalańashtaı jazdap baryp qaıtadan jarqyratyp alyp ketetin ǵajaıyp sheberligimen de qaıran qaldyrady. Surapyl sezim sýretiniń mundaı úzdik úlgilerin álem ádebıetiniń qazynasyna qysylmaı qosýǵa bolady. Ashyǵyn aıtar bolsaq, Farızanyń mahabbat lırıkasyndaǵy jekelegen óleńder Ahmatova men Svetaevanyń sóz qadirin biler jurt minájattaı jattaıtyn jaýhar jyrlarynan birde-bir kem emes. Sondyqtan da Farıza Ońǵarsynova poe­zııasy ótken ǵasyrdyń sońǵy shıregindegi qazaq ádebıetiniń bólekshe qubylysy boldy, sondyqtan da Muqaǵalı «jigitinen qazaqtyń dos taba almaı» qınalǵanda júregin jegideı jegen jan syryn Farızaǵa aıtty, sondyqtan da Farıza jyrlarynyń rýhy názik órliktiń, syrshyl erliktiń beıneli balamasyna aınaldy. Qazaq óziniń Farızasyn, aıaýly aqyn qyzyn sol úshin de qadirleıdi, qasterleıdi. Saýytbek ABDRAHMANOV. («Jıyrmasynshy ǵasyr jyrlaıdy» avtorlyq antologııasynyń alǵysózinen, «Rarıtet» baspasy, 2007 jyl).