Jaqsylyq

Bizdiń elimizdi, eldigimizdi saqtap kele jatqan eń úlken qundy qazynamyz – tulǵalar. Qaı zamanda da, qaı ǵasyrda da solaı bolǵan jáne solaı bolyp keledi de. Baıandy bolashaǵymyz ben kemel keleshegimizdiń ıesi men qojasy – búgingi zamannyń ozyq jastary da aldyńǵy tolqyn aǵalardyń dástúrli izin jalǵastyryp, óz zamanynyń tulǵasyna aınalady. Olardyń aldyndaǵy urpaq: «Artymyzda qolamta emes, shoq qalsyn!..» dep amanat etken. Jaqsylyq Sadyquly Tuńǵatarov – sonaý jetpis-sekseninshi jyldary Aqtóbe óńirinde, sonan soń respýblıka aýmaǵynda isker, bilikti maman, talapshyl, qamqor jetekshi, qaı salany da sheber uıymdastyrýshy tulǵa retinde tanyldy. Osyndaı adamı qasıetter otbasynan jáne mektep qabyrǵasyndaǵy alǵashqy kúnderden-aq qalyptasa bastaǵan edi... Uly Otan soǵysynan múgedek bolyp oralǵan Sadyq-áke qanqasap maıdannan aman qalǵan soń túbi bir jaqsylyqqa joryp, 45-tiń qańtarynda dúnıege kelgen balasynyń atyn Jaqsylyq qoıdy. Shynymen-aq sol jyly kóktemde fashızm masqara kúıde tize búkti. Tórt jylǵa sozylǵan soǵystan ábden qansoqta bolǵan halyq Uly Jeńisti toılady. Sadyq-áke men Barsha-ananyń Jaqsylyqtyń aldynda, odan keıin de balalary boldy, olardyń árqaısysy bir tóbe. Degenmen, osy balaǵa áke meıirimi bólek edi. Bálkim, qanquıly soǵystyń ortasynda talaı sumdyqty kózimen kórip, ot keshken soń, bir qazannan as iship, qoldaǵysyn bólisken qarýlasynan bir sátte aıyrylyp qalǵan sátterdegi azany bastan ótkerip, ómirin oljalap otbasyna oralǵanda dúnıege kelgen Jaqsylyǵy Jeńis týyn ala týǵandaı kórgen bolar. Bala Jaqsylyq ta jasynan-aq ákeniń erekshe qamqorlyǵyna laıyqty bolýǵa tyrysyp baqty. Ala jazdaı qozy, buzaý baǵyp, birge oınaǵan ózi tektes balalar 1 qyrkúıekte mektepke bara jatqanda alty jasar oıyn balasyna basqa oı keldi. Úıge alqynyp jetken ol áke-sheshesine «men de mektepke baramyn» dep qıǵylyqty salsyn. Jasy tolmaǵan balany mektepke qaıdan ala qoısyn, báribir qaıtaryp jiberedi, áıteýir tynysh bolsyn degen bolý kerek, ata-anasy yǵyna jyǵyla ketti. «Kimsiń?» degende famılııańdy aıtarsyń» dep jiberdi. Sodan mektepke jetkenshe famılııasyn qaıtalaýmen boldy. Bastaýysh synyp muǵalimi Elena Mıhaılovna da jaısań eken, bir aýyz oryssha, beske deıin sanaýdy da bilmeıtin balany 1-synypqa tirkedi de jiberdi. Muǵalıma qatelespegen eken, bala alǵyr bolyp shyqty. Sóıtip 4-synypty bitirdi. Besinshi synypty bes shaqyrym jerdegi Nagornoeda oqydy. Jatatyn úı joq. Tanystardyń jatqyza qoıatyndaı jaǵdaılary kótermedi. Sabaq aýyr boldy. Keler jyly Aqtóbedegi mektep-ınternatqa kóshken soń jaǵdaı ózgerdi. Memlekettiń qamqorlyǵyna ótken soń kıim kók, tamaq toq, alań joq, tek oqý kerek. Mektep dırektory Nıkolaı Elızarovıch Levchenko ınternat balalaryn óz balalaryndaı kórdi. Joǵarǵy synyptarda tarıh páninen sabaq bergen Kúmishan Imashuly Eshanov keıinirek mektep basshylyǵyn qolǵa aldy. Balalar da, muǵalimder de Konstantın Ivanovıch dep atap ketken Eshanovtyń yqpalynyń kúshti bolǵany sonshalyq, Jaqsylyq ta tarıhshy bolýdy armandady. Eshanov sabaqtan tys ýaqytta joǵarǵy klass oqýshylaryna vals, fokstrot bılerin úıretedi. О́zi mýzykalyq aspaptardyń túr-túrinde oınaıtyn, án salatyn. Mektepte úrmeli, ishekti aspaptar orkestrleri quryldy. Eshanov álemdik jıvopıs ókilderi, olardyń týyndylary týraly da sóz bastap ketkende balalardy uıytyp tastaıtyn. Hımııa pániniń muǵalimi – Alekseı Fedorovıch Pastýhov balalar úshin osy bir aýyr pándi qyzyqty etip túsindiretin. Onyń kıim kıisi, júris-turysynyń ózi balalarǵa úlgi bolatyn. О́zi qatań muǵalim bolsa da ne balalarǵa, ne áriptesterine daýys kótermeıtin. Keıin ol biraz jyldar Aqtóbe qalasynyń oqý bólimin basqardy. Osyndaı ustazdardan tálim-tárbıe alǵan Jaqsylyqtyń boıynan aýyldaǵy tuıyqtyq, birtoǵalyq minezder qalyp, mektep-ınternattyń bir otbasyndaǵydaı qym-qýyt tirshiligine sińisip ketti. Tipti, belsendiler qatarynda sol kezdegi ár oqýshynyń armany bolǵan «Artekte» demalyp qaıtty. Mektep-ınternatty úzdik aıaqtap shyq­qan Jaqsylyq Tuńǵatarov Keńsahara aýylyndaǵy bastaýysh synypqa endi ózi sabaq berdi. Barlyq tórt synyptyń muǵalimi de, tárbıeshisi de ózi. Bastaýysh synyp bolsa da Keńsahara mektebi – úlken eńbek joly aldyndaǵy alǵashqy baspaldaq bolatyn. О́mirge kózqaras, bala kezdegi tarıhshy bolam degen arman da ózgerip, Jaqsylyq 1962 jyly Almatydaǵy polıtehnıkalyq ınstıtýttyń qurylysshy-ınjener fakýl­tetine oqýǵa tústi. Instıtýttaǵy alǵashqy jyldarda stýdenttik qurylys otrıadyn uıymdastyryp, jyl saıyn búkilodaqtyq ekpindi qurylystardy júrgizýge qatysty. Eńbekke jasynan beıim ósken jas jigit osy salada birneshe qurylysshy maman­dyqtaryn ıgerip aldy. Kýrsqa jer-jerden talaby taýdaı talantty jigitter men qyzdar jınalǵan. Amanǵazy Razbekov, Toqtarhan Qojaǵalıev, Bolat Nurǵazıev, Zamanbek Nurqadilov sııaqty jigittermen aralarynan qyl ótpesteı dos boldy. Men júrińkirep baryp úılendim, – deıdi Jákeń. Ol kezde oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynda bas qurylysshy-ınjener bolatynmyn. Issaparmen Almatyǵa jolym túsip poıyzǵa bılet aldym. Boıdaq kezim. Vokzalda kelbeti kóz tartatyn sulý qyzǵa kózim tústi. Sátin salǵanyn qarańyz, sol qyzben bir vagon, bir kýpege tap boldym. Ákesimen birge Almatyǵa demalysqa bara jatyr eken. Tanystyq, áńgimelestik, Almatynyń vokzalynda bólindik. Tike, dosym Zamanbekke tarttym. Ol kezde Zákeń iri qurylys-montaj basqarmasynyń bas ınjeneri. Eki kún izdep, ákesimen dema­lyp jatqan qyzdy taýyp, ákesiniń ruqsatyn alyp, sol kúni Zákeń áıelimen – tórteýmiz kúnuzaq birge qydyrdyq. Sol qyz – Svetlana, mine, elý jyldan beri bizdiń úıdiń tútinin tútetip keledi. Svetlana Qaleshqyzy qalada týyp-ósken, tárbıesi men mádenıeti de  qalanyń qyzdaryndaı bolǵan soń Jákeńniń dostary (aýyldan shyqqandar) odan tartynshaqtap, ashylyp ketise almaı júrgen. Biraq, aýyl men qala arasynda beleń alyp ketken sol bir kórinbeıtin shekarany Svetlana Qaleshqyzynyń ózi birden-aq buzdy. Úlkenimen úlkenshe, kishisimen kishishe sóılesip, týystar men dostardy ózine baý­rap aldy. *** Jaqsylyq Sadyquly ınstıtýttan soń Aqtóbe oblysyna kelip, Grıgorıı Nıko­laevıch Kıevskıı jetekshilik ete­tin keńsharǵa qurylysshy-ınjener bolyp ornalasty. Keńshar dırektory kópti kórgen, tájirıbeli, jaratylysy ózgeshe adam eken. Alǵashqy birer aıdan soń, Jákeńniń qabiletin tanyǵannan keıin buıryqsyz-aq jumys jasaı berýge jol ashyp qoıdy. Sharýa dóńgelenip júre berdi. Sharýashylyqtaǵy qurylys, jóndeý jumystary úlgige aınaldy. Sol kezdegi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy Ravhat Ǵadilshın basqarmaǵa bas qurylysshy-ınjener laýazymyna shaqyrdy. Jaqsylyq Sadyquly úshin Aqtóbe oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy bastyǵynyń qurylys boıynsha orynbasary qyzmetindegi kezeń óziniń jumys isteý qabiletin jan-jaqty kórsetken ýaqyt edi. Oblys basshylyǵyna V.Lıvensov kelgen soń aýyl sharýashylyǵy qurylysynyń kólemi shuǵyl kóterilgenin aıta ketý kerek. Aldyńǵy jyldarǵa qaraǵanda úsh ese ósip shyǵa keldi. Oblys boıynsha bir mezgilde júzdegen óndiristik jáne áleýmettik mańyzdaǵy nysandar qurylysy bastaldy. Oblpartkom men oblatkomǵa apta saıyn sol qurylystardyń júrgizilý barysy týraly ár aýdan boıynsha aqpar tapsyrylady. Osy salada segiz jyl qyzmet etken Jaqsylyq Sadyquly oblys basshylarynyń aldynda kúnbe-kún esep berip otyrady. Bul salany ottan túspeıtin qazan sııaqty eles­tetýge bolady. Qazirgideı ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý emes, ol kezde negizinen barlyq nazar da aýyl sharýashylyǵy salasynda bolatyn. Jaqsylyq Sadyquly aýyl sharýa­shylyǵy salasyna kezdeısoq kelgen joq. О́zi aýylda ósti. Aýyl eńbekkerleriniń qandaı úılerde turyp jatqanyn kózimen kórip, ortasynda boldy. Instıtýttyń sońǵy kýrstarynda júrgende jastardyń respýblıkalyq «Lenınskaıa smena» gazetine aýyldyq jerlerde turǵyn úı qurylysynyń syrtqy kelbetin jaqsartý, oǵan sapaly qurylys materıaldaryn paıdalaný, qysqasyn aıt­qanda, bolashaqtyń aýyly týraly pikirin bildirgen maqalasy jarııalandy. Shynymen-aq, aýyldaǵy qurylys stıhııaly túrde júrgizilip kelgen edi. Aýyldaǵylar qolyna túsken materıalmen jeke úıin salyp shyǵady. Jákeń ózi osy salaǵa kelgennen keıin jaǵdaıdy túbegeıli ózgertýge kiristi. Eldi mekenderdegi turǵyn úıdiń saman qabyrǵasyn kirpishke, tóbe jabatyn aǵashty temir-beton jamylǵyǵa aýystyryp, terezeler keńeıtildi, páterlerge sý men káriz júıeleri kirgizildi. Bekitilgen smetalyq qun sheginen shyqqan joq. Biraq tekserýshiler bazalyq jobaǵa sáıkes emes dep, jańa jobany burmalaýshylyqqa jatqyzdy. О́ziniń jobasyn Almatyǵa baryp qorǵaýǵa týra keldi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men Memqurylys jobany qoldap, úlgi etýdi, tipti syıaqy taǵaıyndaýdy usyndy. *** Aqtóbe oblysyn 70-80-shi jyldardaǵy kezeńde basqarǵan Vasılıı Andreevıch Lıvensov osy óńirge erekshe eńbek sińirdi. Birinshi hatshynyń kómekshisi bolǵan, qazir aqtóbelik ardagerler uıymynyń jetekshisi Keńes Birmanov basqa qyzmetke aýysarda óz ornyna Jaqsylyq Sadyqulyn usynǵan. Ol kezde J.Tuńǵatarov oblystyń aýyl sharýashylyǵy salasynda kózge ilinip, tanylyp bolǵan. Vasılıı Andreevıch Jákeńdi ózine kómekshilikke erekshe yqylaspen aldy. V.Lıvensovtyń bedeli respýblıkada ǵana emes, Odaq kóleminde de joǵary edi. Ol odaqtyq deńgeıdegi mınıstrlerge, Úkimet basshysynyń orynbasarlaryna, KOKP OK Saıası bıýrosynyń múshelerine tikeleı baılanysqa shyǵa beretin. Bul bir jaǵynan oblys úshin de edáýir paıdaly boldy. Abyroıy asqaq, bedeli bıik basshyǵa kómekshi bolǵan adamnyń qadir-qasıeti de orta deńgeıde qalyp qoımaýy tıis. О́ıtkeni, úlken máseleniń oń sheshim tabýy kómekshige de baılanysty bolyp jatady. Jaqsylyq Sadyqulynyń qandaı máselege de batyl kirisip, shuǵyl ári tıimdi sheshim qabyldaı bilý qasıeti birinshi basshynyń oıynan shyǵyp, unady, oǵan degen senimi arta berdi. Úlken otyrystarda, keleli keńesterde keıbir iri óndiris oryndarynyń basshylary, aýpartkomnyń birinshi hatshylary qandaı da bir máseleler boıynsha J.Tuńǵatarovqa kiná arta bastasa Vasılıı Andreevıch olardy tyıyp tastap, onyń sheshimi oryndy bolǵan soń qorǵap qalatyn. Bul kezeń – Jákeńniń partııalyq organda shyńdalý, tájirıbe jınaqtaý, adamdarmen jumys isteýdiń qyry men syryn úırený mektebi boldy. Onyń ústine Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń janyndaǵy Joǵary partııa mektebinde qazirgi «Ǵasyr Nury» qoǵamdyq qorynyń dırektory Esimqan Esenbaev sııaqty tańdaýly kadrlarmen oqyp júrgende bilimi teorııalyq jaǵynan tereńdeı tústi. Sol kezde fakýltet dekany Zınaıda Leontevna Fedotova «sabaqty Tuńǵatarov sııaqty oqý kerek» dep mekteptiń basqa tyńdaýshylaryna úlgi etip otyratyn. Partııa organyndaǵy qyzmette jıyp-tergen tájirıbe keıin Frýnze aýdandyq partııa komıtetinde birinshi hatshy bolǵan jyldary óziniń ıgiligin berdi. Jaqsylyq Sadyquly oblys ortalyǵyndaǵy aýpartkom basshylyǵyn qolǵa alǵan soń burynǵy belsendi qarqynyn údete tústi. Apparat qyzmetkerlerinen únemi tyń usynystar men jańa baǵyttaǵy is-qımyldardy talap etti. Osy oraıda oblystyń ózge aýdandyq partııa komıtetteri partııalyq is pen kópshilik-mádenı sharalardy qatar júrgizýde Frýnze aýpartkomynyń tájirıbesine súıendi, úırendi, iske asyrdy. V.Balakırov Aqtóbede, komsomol, partııa organdaryndaǵy qyzmettiń talaı satylarynan ótip, artyna jaqsy sóz, keıingilerge úlgi bolar iz qaldyrǵan adam. Oblystyq partııa komıtetinde úgit-nasıhat jáne partııalyq uıymdastyrý bólimderine basshylyq etti. Máskeýde sońǵy jyldary zeınetkerlik demalysqa shyqqanǵa deıin Reseı Federasııasy Úkimeti Apparaty is bas­qarýshysynyń orynbasary bolǵan Vıacheslav Iаkovlevıchpen kezdesip, emen-jarqyn áńgimelesip, buryn qyzmettes bolǵan jigitterdi surastyryp, solar týraly sóz qozǵaı bastaǵanbyz. Sóz aýany Jákeńe kósh­kende Vıacheslav Iаkovlevıch sheshilip ketti: – Jaqsylyq Sadyquly jas jigit kezinen-aq ómirge kózqarasy baısaldy, boıyndaǵy qaıraty men jigerin oryndy jumsap, sózi men isi teń túsip jatatyn bekzat qoı. О́ziniń tikeleı mindetine de, aınalasynda bolyp jatqan qubylystarǵa da beıtarap qaramaıdy. Ol qolǵa alǵan sharýa, ol bastaǵan is ońtaıyn taýyp, sátimen aıaqtalady. О́ıtkeni, onyń kókirek kózi – oıaý, qımyl-áreketi – shıraq, jasaǵan isine – muqııat. Qaı kezde de joǵary zııaly jáne zııatkerlik erekshelikterimen ózine tartyp turady. Onyń júris-turysy men kıim kıisiniń ózi adam qyzyǵarlyq. Qashan kórseń de sergek, jarasymdy kıinip, eńsesin joǵary ustap júredi. Áriptesterimiz, ásirese, jas qyzmetkerler Jaqsylyq Sadyqulyna uqsaýǵa tyrysatyn. J.Tuńǵatarov sekseninshi jyldardyń sońyna qaraı «Aqtóbeoblagroónerkásip­qurylysy» birlestigin basqaryp, aýyl sharýashylyǵy qurylysynda buryn ózi usynǵan jobalardy tolyǵyraq júzege asyrýdyń sáti tústi. Aqtóbe oblysynyń aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy iri qurylys birlestigin basqaryp otyrǵan Jaqsylyq Tuńǵatarovtyń jigerli is-qımyly  Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń nazarynan tys qalmady.1989 jyly Ortalyq Komıtet Jaqsylyq Sadyqulyn uıymdastyrý bóliminiń bas ınspektory laýazymdyq qyzmetine aldy.  Partııalyq uıymdastyrý bólimi meńgerýshisiniń birinshi orynbasary Oralbaı Ábdikárimov Tuńǵatarovtyń parasattylyǵy men qarapaıymdylyǵyn, bir máseleni sheshýdiń birneshe nusqasyn ázirlep otyratyn iskerligin, saýattylyǵy men adaldyǵyn, aıtqan sózine tura biletin adamdyǵyn, sypaıy adamgershiligin tanı bildi. Elimiz óz aldyna táýelsiz memleket qura bastaǵan almaǵaıyp kezeńde Jaqsylyq Tuńǵatarov,  Ámzebek Jolshybekov, Nur­lan Rahymjanov, Nurlan Omarov sııaqty qaıratker azamattar qajet boldy. Memleketti basqarýdyń erekshe, tyń úlgileri quryldy. Sol ýaqyt egemen elimizge eńbek etetin erlerdiń ekshelgen, iri tulǵalardyń iriktelgen sáti edi. Oralbaı Ábdikárimuly – Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti jáne Mınıstrler Kabıneti Apparaty uıymdyq-ınspektorlyq jáne aýmaqtyq damý bólimderiniń meńgerýshisi. Az merzim men tar kezeńde azamatty tanyp-bilgen O.Ábdikárimov Jaqsylyq Sadyqulyn Apparatqa qyzmetke shaqyrdy. Osynda jáne keıinnen Parlament Senatynyń Apparatynda J.Tuńǵatarov memlekettik qyzmettegi óziniń baı tájirıbesin tıimdi jumsap, sheber paıdalana bildi. Keńes Odaǵy sııaqty úlken derjava ydyraǵan soń, buryn bir otaýda bolǵan res­pýblıkalar san taraý jolǵa tústi. Qazir solardyń keıbireýi áli kúnge deıin óziniń sara jolyn taba almaı keledi. Bizdiń elimiz Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń basshylyǵymen aýmaly-tókpeli kezderde durys joldy taýyp, tańdaı bildi. О́ńirlerdiń irgesin buzbaı, áleýmettik-ekonomıkalyq áleýetin nyǵaıtýǵa kiristi. Sol bir kúrdeli 90-shy jyldardyń or­tasynda J.Tuńǵatarov Prezıdent Ákimshiliginiń Atyraý oblysy boıynsha memlekettik ınspektory bolatyn. Oblys ákimi Ravıl Tájiǵarauly Shyrdabaev respýblıkalyq deńgeıde isimen tanylǵan J.Tuńǵatarovty ózine birinshi orynbasar qyzmetine shaqyrdy. Qazaqstan munaıynyń astanasy – Atyraýda sheshimin kútken is shash-etekten bolatyn. Ásirese, munaıdyń ústinde otyrǵan óńirdiń áleýmettik ahýalynyń tómendigi kózge uryp turatyn. Qysqa merzim ishinde munaı óńdeý zaýyty qaıta jaraqtandyrylyp, eldi mekenderge gaz júrgizý, halyqty aýyz sýmen qamtamasyz etý, avtomobıl joldaryn salý, óndiris oryndarynyń qyzmetin jandandyrý isteri qolǵa alyndy. Oblys ortalyǵynda jańa zamanǵa saı turǵyn úıler salynyp, jańa dańǵyldar paıda boldy. О́ńirdiń ekonomıkalyq áleýeti arta tústi. Ásirese, munaı jáne gaz óndirý kólemi ulǵaıyp, sapalyq deńgeıi ósti. Osyndaı sharýalardyń uıymdastyrýshysy, qozǵaýshysy oblys ákimi Ravıl Tájiǵarauly bolsa, olardy tikeleı júzege asyryp, is basynda Jaqsylyq Sadyquly júrdi. Jákeń sııaqty kez kelgen isti eńse­rip ketetin qaıratty, jigerli, bilgir qaırat­kerdiń is tájirıbesi qaı salada da, qaı kezde de suranystan túspeıdi. Zeınetkerlikke shyqqannan keıin de elimizdiń iri-iri qurylys, munaı kompanııalary men bank júıesinde basshy qyzmetter atqarǵan Jaqsylyq Sadyquly sol salalarda ózine tán ózgeshe, er-azamatqa saı erekshe qoltańba qaldyrdy. Azamattyń aınasy – ortasy men otbasy. Jákeńniń ortasy – joǵaryda sóz etken qara nardaı jigitter, marqasqa azamattar. Olarmen baılanysy áli kúnge bekem. Al otbasynda  Jaqsylyq Sadyquly zaıyby Svetlana Kaleshqyzymen alty bala tárbıelep ósirdi. Elmıra men Murat Esenaly, Kámıla, Iskendir degen balalarymen Atyraýda, Láıla men Tımýr Abaı, Dalılı, Ámirlan degen balalarymen Astanada, munaıshy Gúlnary ózderimen birge, Dámeli men Ánýar Álınurymen Qaraǵandyda, Dana men Ahat Reseıdiń Voronejinde turyp jatyr. Ertede Sadyq-ákeniń bala Jaqsylyqqa kóńili qandaı bolsa, Jákeńniń de kenjesi Nur-ád-Dınge degen yqylasy erekshe. Áke yqylasyna qaraı Nur-ád-Dınniń de alǵashqy qadamdary basqalardan ózgeshe. Reseıdiń belgili ǵalym-pe­dagogtary fızıka-matematıka mektebine Astanadan oıy ozyq, sanasy ushqyr oqýshylar izdeı kelgende myńnyń arasynan tańdaýlary Nur-ád-Dınge túsken. Qazir Nur-ád-Dın Jaqsylyquly Novo­sibirde mamandandyrylǵan ǵylymı oqý ortalyǵynyń 10-shy synybynda oqyp júr. Mine, óz zamanynyń taý teńdes tulǵalary osylaısha qalyptasady. Eleýsin SAǴYNDYQOV, Parlament Senatynyń depýtaty.