Basyǵara balasy Qanapııa degende, kóz aldymyzǵa kózi kómir shoǵyndaı, sózi mirdiń oǵyndaı, eki ıyǵyna eki kisi mingendeı batyr tulǵaly jigit elesteıdi. Shynynda, ol qandaı kisi boldy eken? О́tken kúnnen qalǵan sýretter joq. Biraq el aýzynda saqtalǵan derekter bar.
Saryarqanyń ataqty sal-serileri Birjan sal, Jaıaý Musa, Aqan seri, Segiz seri, Qultýmalardyń qatarynda qostanaılyq ánshi-sazger Qanapııanyń da bolǵanyn kónekóz qarııalar kúni búginge deıin aıtyp otyrady. Qanapııa Qostanaı oblysynyń Áýlıekól óńirinde, Qazanbasy ormanynyń Besaǵash degen jerinde týyp-ósken. Arǵynnyń ishinde qulqaı rýyna jatady. Atasy Berdibaıdan: Medet, Shedet, Basyǵara týǵan. Qanapııanyń ózi tórt aǵaıyndy: Esqoja, Arystan, Álekesh degen inileri bolǵan. О́z kindiginen ul bolmaǵan.
«Qanapııa júris-turysy shapshań, qyzyl shyraıly, qoıý qara qasty, qyr muryndy, keń mańdaıly, ajarly kisi eken. Aq shapan, úkili qundyz bórik kıedi eken. Úkili dombyrasyna monshaq tizip alady eken», deıdi kezinde Qanapııanyń inisi Álekeshpen sóılesip, jas kezinde ózi de ol kisini kórgen Qoıshybaıuly Táńirbergen aqsaqal. Kózi ashyq, kókiregi oıaý Qanapııanyń Birjan salǵa jazǵan dostyq hatynan onyń saýatty bolǵanyn baıqaımyz.
«Minse berik, shapsa júırik qazanatym,
Qulaq sal Telqońyrǵa, jamaǵatym!
Balasy Qojaǵuldyń Birjan salǵa,
Jibergen hatpen bul bir amanatym», dep dástúrli jyr úlgisinde bastalǵan óleńmen jazylǵan hat osydan keıin Qanapııanyń ózine ǵana tán adýyndy, ór keýdeli sózderge kezek beredi:
«Minýshi em ker bestini, jylqy jııa,
Birjanǵa arnap aq qaǵaz, aldym sııa.
Sibir men Orynborǵa atym shyqqan,
Balasy Basyǵara Qanapııa...
Tas biter taý basyna qııa-qııa,
Qolyma qalam menen aldym sııa.
Ádeıi bir-eki aýyz Birjanǵa arnap,
Sóz jazǵan osylaısha Qanapııa...» degen Qanapııa jyry kópshilikke oı salary anyq.
Onyń bizge jetken týyndylary qasqaldaqtyń qanyndaı ǵana. Biraq az da bolsa, saz ekenin aıtýymyz kerek.
Qanapııa ataqty aqyn Nurhan Ahmetbekovtiń anasy, aqyn qyz Ábishpen de aıtysqa túsken. Bálkim, el ishinen tabylyp qalýy da múmkin.
E.Ismaıylov «Aqyndar» dep atalatyn halyq aqyndary týraly monografııasynda Qostanaı óńirinde týyp-ósken halyq aqyndary Nurjan Naýshabaev, Omar Shıpın, Nurhan Ahmetbekov, Sát Esenbaev shyǵarmashylyǵyna toqtalady. Nurhan aqynnyń sózine súıenip, onyń sheshesi Ábish 19 jasynda Basyǵara balasy Qanapııamen aıtysyp, jeńip shyqqanyn atap ótedi.
Aqynnyń kóp sózderi sheshendik sózder qataryna jatady: «Batyrmen joldas bolsań, halqyn jaýǵa bermegenin aıtady, sheshenmen joldas bolsań, sóz óneriniń órnegin aıtady, myrzamen joldas bolsań, kóńilge jaqpaıtyn qylyqty aıtady, urymen joldas bolsań, qanypezer buzyqty aıtady, baımen joldas bolsań, myńǵyrǵan malyn aıtady, shaldýarmen joldas bolsań, qaıdaǵy men jaıdaǵyny aıtady, sharýamen joldas bolsań, botasy men taılaǵyn aıtady, shebermen joldas bolsań, ustarasy men qaıraǵyn aıtady», deıdi.
Aýyzeki aıtqan sózderiniń birinde: «Bir mástekti ákelip, qoraǵa baılap kór, aldyna suly tógip, kók shóp salyp, baǵyp-qaǵyp, sylap-sıpap kútkenińdi umytyp, jal bitken soń toıynyp, aldyna barsań tistep, artyna barsań teýip, jaman maldy asyrasań, shoqtyǵyna qol apartpas. Jaman adamdy syılasań, janyna qońsy qondyrmas. Bilimsizdi myrza deseń, qulyna sanar, jalyna jal bitse, edireıip shyǵa keler. Tektige qyzmet etip, syılas bolsań, taryqqanyńda shapaǵaty tıer», deıdi.
Endi bir sózinde: «Jigit úılenbeı ketpeıdi, qyzdaı alǵanǵa jetpeıdi, qonaqasy ishilmeı ketpeıdi, shaqyryp bergenge jetpeıdi, daý bitpeı ketpeıdi, bı aldyna júginip, ádildik bolmaı jyǵylsań, ólgenińshe esińnen ketpeıdi», dep kósiledi. Qartaıǵan shaǵynda bir jıynda otyryp jastarǵa aıtqany:
«Qustaı edim bir kúnde,
Aıdyn kólden qý alǵan.
Biz qý alǵan ol kólder,
Osy kúnde sýalǵan.
Batyr da boldyq bir kezde,
Jigit jıyp, tý alǵan.
Myrza da boldyq bir kezde,
Eldiń syılap kárisin,
Baı men kedeı, bárisin,
Alǵys penen bata alǵan.
Jastyq dáýren ótken soń,
Kúsh pen qýat ketken soń,
Bir sumyraı shal boldyq,
Aýzy-basymyz qýarǵan...».
Seriniń inisi Álekeshtiń aıtýy boıynsha, Qanapııa 1840 jyly týyp, 1917 jyly naýryzda 77 jasynda súzekpen aýyryp, qaıtys bolǵan. Atamekeninde jerlengen.
Bizben áńgimesinde aqynnyń Qostanaı qalasynda turatyn jıenshary Úmit Aımuhambetova jasynda qulaǵynda qalǵan biraz jaıdan syr tıegin aǵytqan edi.
Qanapııa aqynnyń ákesi Basyǵara úlken baı, ári molda, ári baqsy kisi bolsa kerek. Ol kisiniń birneshe áıeli bolǵan. Baılyǵy sonsha, sýarýǵa ákelgende jylqylarynyń sheti kórinbeıdi eken, sonda da báıbishesi sý ishken jylqyǵa qarap: «Shal-aý, bizdiń jylqy osy-aq pa?», deıdi eken.
Uldarynyń biri Arystan asa kúshti bolsa kerek. Taban tirep tura qalǵanda, par ógiz ornynan qozǵalta almaıdy eken. Jalǵyz uly bir salyp qalǵanynan jan tapsyra jazdapty, sodan bylaı eshkimdi eshqashan jábirlemeýge, qol tıgizbeýge ant bergen eken.
«Sol Arystannan Mustafa degen ul, Zeınep degen qyz týǵan. Zeınep – meniń ákemniń sheshesi. Mustafadan Smaǵul, Ahmetbek degen eki ul týǵan. Bul kisiler de – ári aqyn, ári dombyrashy. Smaǵul naǵashym ári úlken molda bolǵan kisi, Mekkege barǵan, jylan jutqan baqsy bolǵan desedi. Onyń shyndyǵyn bilmeımin. Oblysymyzda belgili molda boldy. Ol kisi «Ateıst» degen jýrnal jazdyryp alatyn. Úshkirgeni em bolatyn», deıdi Úmit.
Qanapııa baıdyń balasy bola tura, bar malyn kedeıge bólip berip, óziniki bitkennen keıin basqa baılardyń úıir-úıir jylqysyn aıdap ákelip, bir túnde soıyp, qaqtap, terisin dalaǵa tań ata jaıyp qoıady eken, qýǵynshy kórsin dep. Kelgenderge «Baıekeńe aıt, Qanapııa aıdap, soıyp aldy!» dep qoıa beredi eken. Al birde qýǵynshynyń biri boı bermeı, qol jumsaı bastaǵanda, ony daladaǵy baqanǵa baılap qoıady. Sheshesi shyǵyp: «Bosat, obal bolady, ana sútimdi aspanǵa saýamyn, jibermeseń», degen soń baryp qoıa beredi.
Qyrýar etti kedeı-kepshikke bólip bergen seri ózi sol etten aýyz da tımeıdi eken. Buǵan nalyǵan ákesi Basyǵara balasyna teris batasyn beripti. Ol aıtqany qalt ketpeıtin baqsy eken. Birde kelinderiniń biri Basyǵara áýletin balaǵattap kókip keledi eken, ony estigen aqsaqal shydaı almaı: «Oı, Qudaı, qaq basynan qondyrǵyr!» degen eken, álgi áıel kire bere tabaldyryqta eki qolymen basyn ustap, jan tapsyrypty. El sózine sener bolsaq, teris bata alǵan Qanapııa árqıly kezeńdi bastan ótkizse kerek. Jolda toqtaǵan aýyldary biri syılap qarsy alsa, biri qoryqqanynan asyn beredi eken.
Birde mynadaı jaǵdaı bolypty. Qys kúni bir aýylǵa baıdyń úıine kelip toqtaıdy. Dalada bórkin sheship, qamshymen eki qulaǵyn, eki aıaǵyn tartyp-tartyp jiberip (ádeti eken), atqosshysyna: «Baryp, Qanapııa kelip tur dep aıt!» deıdi.
Qaıtyp kelgen oǵan: «Ne dedi?», depti.
Ol: «Úndemedi», deıdi.
«Endeshe, kirelik!».
Kirip kelse, eki kisi tórde kósilip, jastyqqa jantaıǵan, aldyna as qoıyp jatyr eken.
«Bylaı shyǵyńyz!» degen úı ıesiniń sózinen keıin baryp dastarqanǵa otyrady, ana kisiler oryn bermeıdi, sóılespeı, mensinbeı otyrǵanyn bilgen soń, kózin qysyp qalyp, atqosshysyna belgi beredi, ol baıqamaǵansyp, shamdy sóndirip tastaıdy. Shyrpy izdep áýre bolyp, shamdy jaqsa, tabaqta dym joq. Qonaqtar biri qazy, biri qarta rýynan eken.
«Siz kimsiz?» degen sózge Qanapııa: «Sender biriń qazy, biriń qarta bolsań, men jaıamyn», dep dúrse qoıa beripti.
Qazaqtyń sheshendik ónerine tańdaı qaqqan zertteýshilerdiń biri P.Melıoranskıı: «Qazaqtar – sheshen ári ádemi sóıleýdiń úlken sheberi. Sóz óneriniń qudiretti ıeleri – ertekshi-áńgimeshilerdi, ımprovızatorlar men jyraýlardy olar qadir tutyp, erekshe qurmetteıdi», dep jazǵan bolatyn. Osy sózdi Qanapııa aqynǵa baılanysty aıtýǵa da bolady. Qanapııa aqynnyń búginde el jıi aıtatyn áni bireý ǵana. Biraq bireý de bolsa, biregeı án ekendigine eshkimniń daýy joq.
«Jasymnan kóp saldyrdym qarshyǵany,
Aqqan ter mańdaıymnan tamshylady.
Nyspymyz Qanapııa bolǵannan soń,
Jıylyp óńsheń qashqyn jamshylady.
Jasymnan qarsy boldym hanzadaǵa,
Júırik at jaraspaı ma bozbalaǵa.
Balasy Basyǵara Qanapııa,
Jem boldym ala qystaı qandalaǵa», dep aqyndyǵyna batyrlyǵyn serik qylǵan azamat aqyn eshkimge esesin jibermegenge uqsaıdy.
El aýzyndaǵy áńgimelerdiń birinde Qanapııaǵa jergilikti dúmshe moldalardyń biri jala jabady. Aıdaı jónelgen jandarmdardan qapysyn taýyp, qashyp shyqqan Qanapııa aýlyna kelse, eki áıeli de toıda júrse kerek, molda da sonda bolsa kerek. Qanapııa janyna ergen serikteriniń biri arqyly habar bergizip: «Meni jandarmmen shaıqasyp, oqqa ushty, qaıtys bolyp ketti degen habar berińder», deıdi. Áıelderine qalaı joqtaý aıtý kerek ekenin de úıretip qoıǵan bolý kerek, olar eki búıirin taıanyp suńqyldaǵanda, estigen eldiń etegi jasqa tolady. О́limdi jerge paıda izdep kelgen dúmshe molda Qanapııanyń ústine kirip, qolyn ustaı bergende, bos jatqan ekinshi qolymen moldany jaǵynan tartyp jiberedi. Ne bolyp, ne qoıǵanyn ańǵara almaı, eseńgirep qalǵan moldekeń «óliktiń» betine úńilse, ol bir kózin baqyraıtyp ashyp qaraǵanda, moldanyń esi shyǵyp, bólmeden tura qashyp, esik aldyna baryp talyp jyǵylady.
Qanapııanyń qalyń jurtshylyqqa áli keń taraı qoımaǵan ekinshi ánin Naýyrzym aýdanyndaǵy Qaıǵy aýlynda turǵan qadirli aqsaqal, belgili ánshi Baıqonys Muhamedjanov jaqsy biletin edi. О́kinishke qaraı, bul án áli kúnge deıin án jınaqtarynda jarııalanbaı keledi.
Atalǵan ánniń mátini mynandaı:
«Kerbesti atqa minemin jylqy jııa,
Abzal qyzdar tartady garmonııa.
Quıqyljytyp osy ánge basatuǵyn,
Basyǵara balasy Qanapııa.
Aıaǵyma kıgenim qajol kebis,
Silekeıi qalqanyń bal men jemis.
«Elde seri jalǵyz men» dep júrgende,
Sulý qyzdyń ósegi shyǵady emis».
Qanapııanyń úzik-úzik óleńderin el aýzynan jazyp alyp, osy ýaqytqa deıin saqtap kelgen urpaqtarynyń biri Mustafanyń nemeresi, Ahmetbektiń qyzy – Qanshaıym Karmenova. Onyń aıtýyna qaraǵanda, ataqty «Qanapııa» jyrynyń sońǵy shýmaǵy:
«Sary masa bizdiń eldi shaǵyp jatyr,
Qapajan ony bilmeı ne qyp jatyr?!
Qyzǵanǵan qyzyl ıtke jem bolady,
Saýmaly sabasynan aǵyp jatyr», degen joldar túsip qalǵan.
Al:
«О́teniń ózi jaqsy, bala jaman,
О́tipti bizden buryn talaı zaman,
Jún-jybyr, qyl-qybyrǵa ústim toldy,
Iá, Alla, qutqar deımin esen-aman.
О́teke, úıiń sýyq, qorań-daǵy,
Sýy joq dáret alar qumandaǵy.
Atyma shóp, astyma tósek te joq,
Qosqa qonsam bolmaı ma munan-daǵy», degen sózin О́te degen kisige aıtqan eken.
«Qolyma aq qaǵaz ben aldym sııa,
Balasy Basyǵara Qanapııa.
Bı-tı dep aıtqan sózge túsinersiń,
Súıgenim, osy hatym bir qupııa» degen óleń de, mazmunynan kórinip turǵandaı, Qanapııa jyry ekendigi kúmán týǵyzbaıdy. Jalpy, Qanapııa aqyn ejelgi shyǵys shaıyrlary sekildi óz esimin shyǵarǵan óleńderine jıi qosyp otyrǵan. Jasy ulǵaıǵan shaǵynda mynandaı óleń shyǵarǵan:
«Aspanda ushyp júrgen aqsha qurlar,
Myltyqtyń bilte bassa oǵy zyrlar.
О́leńdi jas kúnimde aıtýshy edim,
Kelmeıdi ulǵaıǵan soń daýys-muńdar.
Úlken joq Muhamedten, Qudaıdan soń,
Qatty joq tobylǵydan, yrǵaıdan soń,
О́leńdi jas kúnimde aıtýshy edim,
Kelmeıdi daýys shirkin ulǵaıǵan soń.
Ushady bozsha torǵaı kódeni yqtap,
Sóıleıdi jaqsy jigit sózin myqtap.
Júrgende murtqa ókpelep, saqal shyqty,
Ústine jyǵylǵannyń judyryqtap».
Aqyn jyrlary Birjan sal, Aqan seri, úkili Ybyraı sekildi sal-seriler óleńderimen mazmundas:
«Deýshi edim kárilik kelmes mańaıyma,
Orta júz, atym shyqty talaıyna,
Bul kúnde qyz-kelinshek qyryn tartty,
Kirgen soń aq-nysana samaıyma.
Bizderge elý degen tanyldy ósek,
Halyqtiki ras eken, eseptesek,
Qyryq asyp, elý jasqa kirgennen soń,
Kisige jaramaıdy bóten tósek».
Qanapııa aqyn sol tustaǵy kóp aqyndar joralǵysymen áıelder týraly da óleń jazady. Áıeldiń ustamdysy, aqyldysy ǵana er jigitke baq ákeletinin aıta kelip:
«Qatynyń jaman bolsa, basyń qatar,
Demeı-aq úlken kisi, atyńdy atar.
Kápirden qutylatyn esh haıla joq,
Kesh bolsa, súıretilip birge jatar.
Estısiń qatynyńnyń aqyrǵanyn,
Artynan «munda kel!» dep shaqyrǵanyn.
Ýaqytyń bar bolsa da, kemshilik kóp,
Tizesin ońasha úıde batyrǵanyn».
Osyndaı mándi sózderi, sándi áýenderi qalǵan sańlaq aqyn el jadynan shyǵýy múmkin emes.
Aqylbek ShAIаHMET,
aqyn, ádebıettanýshy