Bıyl Atyraýda ótken III Ulttyq quryltaı barysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Kitapqumarlyq — eń asyl qasıet» dep, elimizde kitap oqý mádenıetin ornyqtyrý jaıynda keleli bastama kóterdi. Kitap — qaı zamanda da mádenıettiń bastaýy bolǵandyqtan, ony jan serigińe aınaldyrý arqyly rýhanı kemeldenýdiń dańǵyl jolyna túse alasyń. Tórtkúl dúnıe dáýirlegen tehnologııaǵa, tasqyndaǵan aqparat aǵynyna súıengen búgingideı jahandaný tusynda da kitap oqýdyń bási tómen túsken emes. Sebebi bilimniń azyǵy, ómirdiń máni osy tasqa basylǵan paraqtardyń betimen ǵana tarıhtan-tarıhqa jalǵasyp, saqtalady.
«Kitapqumarlyq jas talǵamaıdy, ol – sheksiz erkindik. «Kitap – tilsiz muǵalim» dep beker aıtylmaǵan. Kóp oqyǵan adamnyń sanasy sergektenip, oıy ushqyrlanyp, ómirdiń aǵy men qarasyn shynaıy sezinip, aldynan kezdesken qıyndyqtardy aqylmen sheshýdi úırenedi. Oqýǵa tózimdilikti jastaıyńnan boıyńa sińire alsań, ómirde utaryń da kóp». Bul – bizdiń búgingi keıipkerimiz, Shalqar aýdandyq ortalyq kitaphananyń turaqty oqyrmany, zeınetker Keýlimjaı Dosovtyń paıymy.
Bastaýysh synypta oqyp júrgennen-aq tom-tom kitaptardy oqyp taýysýǵa talpynǵan ardagerdiń negizgi mamandyǵy – temirjolshy. Bolat joldyń boıynda taban aýdarmastan jarty ǵasyr boıy eńbek etken kánigi eńbek adamy. Jetpis bes jastyń jelkenin kergen Keýlimjaı Idirisuly qazir de kóp ýaqytyn kitap oqýǵa arnaıdy.
– Jalpy, aýyl balasynyń arman-qııaly asqaq bolady ǵoı. Men temirjol boıynda týyp-óstim. Soǵystan keıingi eldegi turmystyń qońyrqaı kezeńinde ómirge kelgen býynnyń qatarynan bolǵandyqtan, kishkentaıymyzdan aýyldyń qara jumysyn istep úırendik. Týǵan mekenim – Toǵyz stansasynyń ústinen ol kezde de artynda asyqtaı tizilgen vagondary bar júk quramalary ersili-qarsyly ótip jatýshy edi. Biz oıyn balalary sol sozylǵan vagondar anaý qyrdan asyp, kókjıekke sińip ketkenshe artynan qarap turatynbyz. Jańashyl dúnıeniń bárine qyzyǵamyz, boıymyzda oqýǵa, izdenýge degen qushtarlyq basym. Osy qasıetterdi baıqaǵan mekteptegi Jandaýlet Berdimuratov degen bastaýysh synyp muǵalimi bizdi kitap oqýǵa baýlı bastady. Alǵash aýyldaǵy shaǵyn kitaphananyń esigin 2-synyptan bastap ashtym, onda Amansha esimdi úlken aǵaı kitaphanashy bolyp jumys istedi.
Mektep jasynda júrip-aq Halyq qaharmany Qasym Qaısenovtiń «Jas partızandar», áıgili orys jazýshysy Mıhaıl Sholohovtyń «Tynyq Don», Sábıt Muqanovtyń barlyq shyǵarmalaryn, ásirese «Botagóz», «Móldir mahabbat» syndy romandaryn jastana oqydym. Aýyl balalary bolyp kitapqa kezekke turyp, eń qyzyqtylaryn bir túnde shamnyń jaryǵymen oqyp tastaıtynbyz. Eń kóp kitap oqyǵan tusym — 20 men 30 jastyń aralyǵy. Sol kezderde aıyna 10 kitapqa deıin oqyp, jylyna 100 kitapty taýysqan kezderim boldy, dep, jastyq shaǵyn esine alady ardager.
Keýlimjaı aǵa temirjol salasynda on alty jasynan bastap jumys istegen. On toǵyz jasynda mashınıst kómekshisi bolyp, úlken mindet arqalaıdy. Osy temirjol salasy boıynsha keıinnen bilimin jetildirip, 1977-1985 jyldar aralyǵynda júk poıyzynyń, 1985 jyldan jolaýshylar poıyzynyń mashınısi tizginin de ustap kórdi.
Teplovoz tizgindeýdiń ózindik qıyndyqtary jetip artylady. Júzdegen jolaýshynyń taǵdyry men artyńda amanat arqalaǵan júk vagondary turǵandyqtan aldymen tizginshiden úlken jaýapkershilik talap etiledi. Kún-tún demeı, jol muratyn maqsat etken teplovoz mashınısi Keýlimjaı aǵa qandaı qıyn jumys bolsa da qalta-qorjynyna súıikti kitaptaryn syıǵyzyp, ózimen birge alyp júrýdi daǵdyǵa aınaldyrady.
— Kitapty atústi paraqtap oqýdyń esh paıdasy joq, áý bastan túsinip oqýǵa úırenip, túsiniksiz dúnıege ýaqytyńdy qurtpaýǵa beıimdelý qajet. Máselen, buryn oqyǵan kitabyńdy jyldar salyp qaıta kóz júgirtseń ondaǵy mazmundy bólek qabyldaısyń, oqıǵa da ózgeshe sýretteletin sııaqty bolyp kórinedi. Menińshe bul sol ýaqytpen birge ózińniń de oı-órisińniń damyp kele jatqanynyń belgisi dep oılaımyn.
1970 jyldary Shalqar qalasynda keshki mektepte oqydym. Sonda orys tili páninen Qýanyshbaı Jantýrın esimdi muǵalim sabaq berdi. Aǵaı bizge únemi «Kóp oqý saýatty jazýdyń jolyn ashady» dep, jadynda jattalǵan myna bir mysalyn bizge jıi aıtatyn-dy. «Asa qaýipti qylmyskerge shyǵarylǵan sońǵy úkimdegi «Kaznıt, nelzıa pomılovat» degen sózdi «Kaznıt nelzıa, pomılovat» dep, jazyp jibergen. Qate qoıylǵan bir útir, adam taǵdyryn ońaı sheshe saldy», sondyqtan saýatty jazýǵa osy bastan daǵdylanyńdar deıtin-di.
Buny aıtyp otyrǵan sebebim, qazirgi jazbalarda grammatıkalyq qatelikter jıi kezdesip jatady, keıde oqyp otyryp, oqyrman retinde qynjylasyń, deıdi ol.
Keýlimjaı aǵa elimizdegi aty alty Alashqa málim, zııaly qaýym ókilderiniń shyǵý tegin, arǵy ata-babasyn, qazaq halqynyń rý-shejiresin tarqatýdan bir kisideı habary baryn áńgime barysynda ańǵardyq. 1971 jyly Máskeýge jolaýshylap bara jatqan áıgili jazýshy Sábıt Muqanovpen №7 poıyzda Oral qalasyna deıin birge saparlas bolǵanyn, kórnekti tulǵanyń barlyq kitaptaryn jastaıynan oqyǵasyn onymen áńgimelesý ózine óte jeńil tıgenin maqtanyshpen aıtady. Ardagerdiń kóbine izdep oqıtyny – kórkem tilmen jazylǵan mahabbat hıkaıalary, shytyrman oqıǵaly shyǵarmalar men detektıv janryndaǵy kitaptar. «Abaı joly» roman-epopeıasyn birneshe qaıtara oqyǵan ol: «Jalpy, kóp oqý arqyly adamnyń azamattyq parasat-paıymy da erte qalyptasady», deıdi.
О́ziniń ómirlik serigi de – aýdanymyzǵa esimi aıan zeınetker ustaz, salalyq «Shalqar geografııasy» oqýlyǵynyń avtory Dámesh Tólebaeva. Jalpy kitap, oqý mádenıetin otbasynda da berik ustanǵan zerdeli qos zeınetker talaı márte keleli basqosýlardyń tórinen tabylyp, ólke jastaryna taǵylymdy sózderin, oqý, bilim jolynda laıym izdeniste bolý adamdyq bıigine jeteler baspaldaq ekenin aıtýmen keledi.
Ardager qazir jazýshy Saparǵalı Begalınniń «Qyran týraly ańyz» kitabyn oqyp júr. Shalqar aýdandyq ortalyq kitaphananyń málimetinshe, Keýlimjaı Dosov jyl bastalǵaly on segiz kitap oqyǵan. Atalǵan kitaphanadan ol 2023 jyly — 55, 2022 jyly 37 kitap alyp oqypty.
Kúndiz kózildiriksiz oqyp, kitaptan qol úzbegen Keýlimjaı aǵanyń kitapqumarlyǵy jaıynda aıtylar áńgimemizdiń bir parasy, mine, osylaı...
Muhtar MYRZALIN
Aqtóbe oblysy,
Shalqar qalasy