Munaıly óńirdiń múmkindigi mol

Aımaqta keıingi kezde munaı-gaz hımııasy salasyn órkendetýge betburys jasaldy. «Qashaǵan» ken ornynda jobalyq qýaty jylyna shamamen 1 mlrd tekshe metr gaz óńdeıtin zaýyt salynyp jatyr. Bul ınvestısııalyq jobany «GPC Investment» JShS iske asyrýdy qolǵa aldy. Qazir qurylys-montajdaý jumystarynyń 11 paıyzy aıaqtaldy. Osy nysannyń jalpy daıyndyǵy – 23 paıyz. Energetıka mınıstrligi men «QazaqGaz» kompanııasyna zaýyt qurylysynyń qarqynyn jedeldetip, 2026 jylǵa deıin aıaqtaý júktelip otyr.

Bul zaýytqa gaz jetkizý úshin «Qa­shaǵan» ken ornyn ıgeretin «North Caspian Operating Company» (NCOC) kompanııasy qubyr salý jobasyn iske asyrady. Qazir bul kompanııa «QazaqGaz»-ben birge jylyna 700 myń ton­naǵa deıin suıytylǵan kómirsýtekti gazdy naryqqa jetkizý boıynsha jumys istep jatyr. Faza 2A jelisimen jylyna 2,5 mlrd tekshe metr, Faza 2B jelisimen jylyna 6 mlrd tekshe metr gaz tasymaldaý josparlanǵan.

Oljas Bektenov «Kazakhstan Petroche­mical Industries Inc.» JShS (KPI) polıpropılen óndirý zaýy­tynyń da jumysymen tanysty. Integ­rasııalanǵan gaz hımııasy kesheni – «Teńiz» ken ornynan shıkizatty qaıta óńdeıtin alǵashqy joba. Munda jylyna 500 myń tonna polıpropılen shyǵarylady. Keshen iske qosylǵan 2022 jyldan beri 341,4 myń tonna túıirshikti polıpropılen óndirildi. Munda qazir qurylys, medısına, avtomobıl jasaý, azyq-túlik jáne toqyma ónerkásibi salalaryna qajetti 10 polıpropılen markasynyń óndirisi jolǵa qoıylǵan.

Keshen eldegi polıpropılen qunyn turaqty tómendetýge yqpal etip otyr. Jumystyń bastapqy kezeńinde polı­propılenniń 1 tonnasy 650 myń teńge bolǵan. Qazir 450 myń teńgege deıin tómen­degen. Reseıde polıpropılenniń bir tonnasy 1 280 dollarǵa (612 myń teńge) jetedi. Bul baǵa Belarýste – 1 295, О́zbekstanda – 1 090 dollar.

Zaýyttyń negizgi mindeti – ishki qajettilikti qamtý. 2022 jyly otandyq polıpropılen naryǵyndaǵy KPI kásip­ornynyń úlesi 2%-dy qurady. Import 63%-ǵa jetti. Ekinshi toqsanǵa qaraı kórsetkish ózgergen. Qazir zaýyttyń úlesi 25 esege jýyq ósip, 49%-dy qurap otyr. Import 22%-ǵa deıin tómendedi. О́tken 6 aıda KPI kesheninde 133 myń tonna ónim óndirildi. Kelesi jylǵa arnalǵan jospar – 507 myń tonna polıpropılen. Kásiporyn óndiris qýaty jóninen О́zbekstan óndirisinen 5 ese (100 myń tonna), Túrkııadan – 3,5 ese (144 myń tonna), Túrikmenstannan – 3 ese (171 myń tonna), Ázerbaıjannan 2,7 ese (180 myń tonna) alda tur.

«Ishki naryqqa ónimdi tómengi baǵamen ótkizýdi qamtamasyz etýge umtylýymyz kerek. Basty mindetimiz – otandyq óndirýshilerdi qoldaý. Otandyq ónimder arqyly shaǵyn jáne orta kásiporyndar odan ári damıdy. Sondyqtan daıyn ónimdi birinshi kezekte ishki naryqqa jóneltý kerek. О́nimniń artyǵy ǵana eksportqa jiberilýge tıis. Bul saıasatty qatań ustaný qajet. Sebebi KPI kásiporny el ekonomıkasyn damytýda mańyzdy ról atqarady», dedi Oljas Bektenov.

Sondaı-aq Úkimet basshysyna «Dos­sor-Atyraý» avtojolyn qaıta jańar­tý jobasy tanystyryldy. Uzyn­dyǵy 86 shaqyrym respýblıkalyq mańyzy bar «Aqtóbe – Atyraý – Astra­han» magıstraliniń ýchaskesin 4 jolaqqa deıin keńeıtý usynylyp otyr. KPI zaýytynda shyǵarylatyn polıpropılen beriktikti arttyrý jáne jalpy paıdalaný sapasyn jaqsartý úshin jol qurylysynda qoldanylady. Osylaısha, zaýyt ónim­derin qurylys ındýstrııasynda da keńinen qoldaný josparda bar.

Al Atyraý munaı óńdeý zaýytynyń jobalyq qýaty jylyna 5,5 mln tonnany quraıdy. Qazir bul zaýytta mu­naı ónimderiniń 35-ke jýyq túri shy­ǵarylady. Bıylǵy 7 aıda shıkizatty qaıta óńdeý kólemi 3,4 mln tonnany qurady. Zaýytta hosh ıisti kómirsýtek óndirý men munaıdy tereń óńdeýdiń tehnologııalyq keshenderi 2003-2018 jyldar aralyǵynda úsh satyly jań­ǵyr­tý aıasynda salyndy. Bul benzol men paraksılol óndirisin iske qosýǵa, otyn sapasyn K4/K5 ekologııalyq sanatyna deıin jetkizýge, qaıta óńdeý tereńdi­gin 90%-ǵa deıin arttyrýǵa múmkindik berdi.

«Jartyjyldyq qorytyndysynda munaı óndirýdiń 1,6%-ǵa tó­men­degenin kórip otyrmyz. Biraq eko­no­­mıkanyń basqa salalarynda ósim bar. О́ńdeý ónerkásibinde turaqty ósim saqtalyp, 6 aıdaǵy kórsetkish 5,1% deńgeıinde turaqtady. Qurylys jumys­tarynyń kólemi 8,6%-ǵa, kólik jáne qoımalaý – 7,3%-ǵa, aqparat pen baı­la­nys 8,7%-ǵa artty. О́ńdeý ónerkásibi salalarynda óndiristiń mashına jasaýda 9,4%-ǵa, metall buıymdaryn óndirýde 30,3%-ǵa, hımııa ónerkásibinde 5,3%-ǵa ósýi qamtamasyz etildi. El ekonomıkasy shıkizatqa táýeldilikten arylyp, óńdeý ónerkásibine basymdyq bere damýǵa tıis», dedi Oljas Bektenov.

О́ńirde ekologııa máselesi de kún tártibinen túsken emes. Oblys ákimi Serik Shápkenovtiń aıtýynsha, munaı óńdeý jumystaryn damytýdy eskere otyryp, ekologııalyq jaǵdaıdy turaqtandyrý boıynsha keshendi sharalar qabyldanyp jatyr. 2025 jylǵa qaraı qoqys polıgondary toly­ǵy­men sanıtarlyq talaptarǵa sáıkes­tendirilmek.

Úkimet basshysy oblystaǵy óńdeý ónerkásibiniń 10% úlesin ıelenip otyrǵan, taý-ken sektoryndaǵy kásip­oryndarǵa arnalǵan qural-jabdyq shyǵaratyn «Jigermunaıservıs» zaýytynda boldy. Oljas Bektenovtiń pikirinshe, naryqtyń ishki qajettiligin óteý úshin óndiristi odan ári keńeıtip, qýatyn arttyrý qajet.

Ekonomıka salasyndaǵy joǵary bilikti mamandar daıarlanatyn «APEC PetroTechnic» joǵary kolledji túlek­teriniń jumysqa ornalasý kórsetkishi 90%-dan asady. Túlekter bilimin iri munaı-gaz, munaı servısi, energetıka jáne IT kompanııalarda tabysty qoldanyp júr. Úkimet basshysy otandyq kadrlarǵa suranysty arttyrýdyń, sheteldik jumys kúshine qajettilikti qysqartýdyń mańyzyn atap ótti. Oqý-aǵartý mınıstrligine qazirgi jaǵdaıdy taldaýdy, osyndaı mekemelerdiń sanyn basqa óńirlerde de kóbeıtý máselelerin qaraýdy tapsyrdy.

«Oqý oryndary áleýetti jumys berýshilermen uzaqmerzimdi seriktestik ornatýy kerek. «APEC PetroTechnic» kolledji – osyndaı mekemelerdiń biri. Bizdiń elimizde osy tárizdes mekemeler kóp bolýǵa tıis. О́ıtkeni mundaı oqý oryndary jalpy bilim berý júıesiniń damýyna qýatty serpin beredi. Suranysqa qajetti daǵdylary bar ári álemdik naryqqa erkin shyǵa alatyn joǵary bilikti mamandardy daıarlaýǵa jol ashady», dep atap ótti Oljas Bektenov.

Atyraý oblysy