Prezıdent janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynyń uıymdastyrýmen Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bazasynda «Eginjaı kúni» ǵylymı-praktıkalyq semınary ótkizildi. Dala tósinde ótken bul is-sharaǵa ǵalymdar, agronomdar, fermerler men sarapshylar jınalyp, aýyl sharýashylyǵyndaǵy tolǵaqty máseleler tóńireginde oı qozǵady. Agrarlyq salanyń ozyq tehnologııalary ornalastyrylǵan aýyl sharýashylyǵy kórmesimen tanysty.
Sý resýrstaryn tıimdi basqarý mańyzdy
«Aýyl sharýashylyǵynyń turaqty damýy: sý resýrstaryn tıimdi jáne qaýipsiz basqarý» dep atalǵan osy jıynǵa qatysýshylar sý tapshylyǵynyń negizgi sebepterin, onyń el ekonomıkasy men azyq-túlik qaýipsizdigine áserin talqylap, máseleni sheshý joldaryn qarastyrdy.
Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti Aqylbek Kúrishbaevtyń aıtýynsha, eldiń sý resýrstarynyń jartysyna jýyǵy memleketten tys jerde qalyptasyp otyr.
«Dúnıejúzilik bank sarapshylarynyń dereginshe, 2030 jylǵa qaraı elimizdegi sý resýrstarynyń kólemi 15 paıyzǵa qysqarady, bul eldiń ulttyq qaýipsizdigine tónetin basty qaterlerdiń birine aınalady.
Bizdegi jalpy sý tutyný kóleminiń 70 paıyzy aýyl sharýashylyǵyna jumsalady. Eger keshendi túrde sý resýrstaryn tıimdi basqarýdy úırensek, onda sý tutyný kólemin keminde 50 paıyzǵa qysqartyp, aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin 1,5 ese arttyra alamyz. Bul teorııa emes, bul bizdiń ozyq sharýashylyqtarymyzdyń naqty kórsetkishi. Munyń bárin biz búgin tájirıbe alańdarynda kórdik», dedi UǴA prezıdenti.
Arnalardyń kóbi (78 paıyzy) topyraqtan qazylady, sol sebepti, aǵyn sýdyń shamamen 40 paıyzy tutynýshyǵa jetkenshe jerge sińip ketedi. Sýarmaly jerlerdiń tek 20 paıyzynda sý únemdeý tehnologııalary qoldanylady, onyń ishinde tamshylatyp sýarý 5,4 paıyzǵa teń. UǴA basshysy ishki jalpy ónimniń 1 dollaryna shaqqanda elimiz Reseıden 3 ese, AQSh-tan 6 ese kóp sý jumsap otyrǵanyn aıtty. Sýarmaly jerdiń jaı-kúıi tipten qıyn. 1991 jylmen salystyrǵanda, olardyń aýdany úshten birge qysqardy nemese 846 myń gektardan astam jer aınalymynan shyǵaryldy, bul negizinen sý jetispeýshiliginen jáne olardyń melıoratıvtik jaǵdaıynyń nasharlaýynan bolyp otyr, deıdi Aqylbek Kúrishbaev.
О́ńir áleýeti artyp keledi
«Búgingi is-shara agrarlyq ǵylymdy jetildirý jolyndaǵy taǵy bir qadam retinde zamanaýı tehnologııalar men ósimdik sorttaryn paıdalaný múmkindikterin keńeıtedi. Aýyl sharýashylyǵy – oblys ekonomıkasynyń negizgi draıveri, sebebi turǵyndardyń 84 paıyzy aýylda turady», dedi alqaly jıynda sóz alǵan Almaty oblysynyń ákimi Marat Sultanǵazıev.
О́ńir basshysynyń málimetinshe, bıyl birinshi jartyjyldyqta ónimniń jalpy shyǵarylymy 190,1 mlrd teńgeni qurap, naqty kólem ındeksi 106,5 paıyzǵa jetken. Oblys respýblıka boıynsha aýyl sharýashylyǵynda jalpy ónimniń kólemi boıynsha 12,1 paıyz úlesimen 2-orynda. Osy jyly egis alqaby 461,6 myń gektarǵa jetti, bul ótken jylmen salystyrǵanda 4,2 myń gektarǵa artyq. 2024 jyly ekonomıkalyq ósimniń 6 paıyzyn qamtamasyz etý úshin aýyl sharýashylyǵyndaǵy ónimdilikti arttyrý mańyzdy. Bul rette, sharýalardy joǵary sapaly aýdandastyrylǵan jáne mol ónim beretin sorttyq tuqymdarmen úzdiksiz qamtamasyz etý – basty mindetterdiń biri.
Sýarmaly jer aýmaǵy keńeıedi
Qazaqstanda sýarmaly jer aýdany shamamen 1,6 mln gektar, bul eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin jetkiliksiz deıdi Sý resýrstary jáne ırrıgasııa birinshi vıse-mınıstri Bolat Beknııaz.
«Sýarmaly jer aýmaǵyn 2030 jylǵa qaraı 2,5 mln gektarǵa deıin keńeıtý josparlanyp otyr. Qazir mınıstrlik jańa Sý kodeksiniń jobasyn ázirleý boıynsha jumys istep jatyr. Zańnamadaǵy basty nazar eldiń sý-resýrstyq áleýetin qamtamasyz etý úshin sý resýrstaryn sarqylýdan jáne lastanýdan qorǵaýǵa baǵyttalady. Negizgi mindetterge sýdy únemdeý saıasatyn qalyptastyrý, suranysty basqarý, qoǵamdyq baqylaýdy júzege asyrý, ǵylymı negizdelgen tásil, basqarýdyń ekonomıkalyq tetikteri, qurylystardy paıdalaný qaýipsizdigi jáne tazartylǵan sarqyndy sýlardy qaıta paıdalaný baǵyttary engizildi», deıdi vıse-mınıstr.
Taǵy bir mańyzdy mindet – fermerlerdi sýdy únemdeıtin jabdyqtarmen qamtamasyz etý. Bul kúnde respýblıka aýmaǵynda jańbyrlatý mashınalaryn shyǵaratyn eki otandyq zaýyt jumys isteıdi – «BNK Group LTD» JShS (Túrkistan oblysy) jáne «ADAM manufacturing» JShS (Astana qalasy). Sondaı-aq «Kazakh Invest» AQ Jambyl oblysy men Atyraý qalasynda sý únemdeý tehnologııalaryn shyǵaratyn zaýyttar qurý maqsatynda qytaılyq «Vodar» kompanııasymen jáne túrkııalyq «AFKO» kompanııasymen jumys júrgizip jatyr.
Jeńildetilgen nesıe kólemi artty
Bıyl alǵash ret kóktemgi egis jumystaryna jeńildikpen nesıe berý kólemi jyldyq 5 paıyzben 580 mlrd teńgege deıin jetkizildi. Bul jańalyqty Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Azat Sultanov súıinshiledi.
«О́tken jyldary bul kólem 180 mlrd teńgeden aspaǵan. Egis jumystaryn qarjylandyrýǵa 304 mlrd teńge baǵyttaldy. Bıyldan bastap agroónerkásip kesheni sýbektilerine jyldyq «taza» 5 paıyzben nesıe berý úshin syıaqy mólsherlemelerin tikeleı sýbsıdııalaý tetigi engizildi. Bul týraly kóp aıtyldy, óıtkeni kóbine fermerler sýbsıdııalaýǵa qarajat bolmasa, tolyq mólsherlemeni 22 paıyzben jáne odan joǵary tóleýge májbúr bolady. Endi kóktemgi dala jumystaryna birden 5 paıyz nesıe alýǵa bolady. Sondaı-aq otandyq óndiristiń aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń jeńildetilgen lızıngi baǵdarlamasy «QazAgroQarjy» arqyly 100 mlrd teńge somasynda «taza» jyldyq 5 paıyzben iske qosyldy», dedi ol.
Tyńaıtqyshtardy qoldanýdy ulǵaıtý úshin 2024 jylǵy naýryzdan bastap otandyq tyńaıtqyshtardy avanstyq sýbsıdııalaý tetigi engizildi. Onda fermerler aldyn ala arzandatylǵan tyńaıtqyshtarmen qamtamasyz etiledi. Sýbsıdııa normasy 50 paıyzdan 60 paıyzǵa deıin kóbeıtildi. Qazirdiń ózinde jospar 1,5 mln tonna bolsa, 1,1 mln tonna tyńaıtqysh engizildi. Memlekettik qoldaý sharalarynyń arqasynda elıtalyq tuqymdar úlesi 2024 jyly 7,1 paıyzdan 9 paıyzǵa deıin ósti. Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha 2024 jylǵy 30 mamyrda 2028 jylǵa deıingi aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń seleksııasy men tuqym sharýashylyǵyn damytýdyń keshendi jospary qabyldandy. Keshendi josparda tuqym sharýashylyǵyndaǵy júıeli problemalardy, onyń ishinde seleksııa men tuqym sharýashylyǵynyń zańnamalyq bazasyn jetildirý, agrarlyq ǵylym júıesin zertteý qyzmetiniń zamanaýı ádisterine kóshirý jáne bilim berý baǵdarlamalaryn jańartý esebinen sheshý jónindegi sharalar kózdelgen.
Erkin pikir almasý alańynda aıtylǵan usynystardy Ulttyq ǵylym akademııasy muqııat zerdelep, bolashaqta ǵylymı zertteýlerdiń taqyryptaryn ázirleý úshin paıdalanbaq. Sondaı-aq basqarý sheshimderin qabyldaý barysynda jáne Úkimet pen memlekettik organdarǵa usynystar daıyndaý kezinde utymdy usynystar eskeriledi. Aqylbek Kúrishbaev ǵylymı uıymdar qazirgi jáne keleshektegi problemalardy sheshýde fermerlerdiń, sý salasy qyzmetkerleriniń shynaıy seriktesi bola alatynyna senim bildirdi.
Almaty oblysy