Fransııanyń Parıj qalasynda ótip jatqan HHHIII jazǵy Olımpııa oıyndarynda qanjyǵamyzǵa qos medal baılandy. Grek-rım kúresiniń fınalyna jetken Demeý Jadyraev (77 kg) pen bokstan bas júldege talasqan Nurbek Oralbaı (80 kg) tórt jylda bir aınalyp soǵatyn uly alamannyń altynynan qol úzip, kúmisti mise tutty.
El úmitin arqalaǵan Demeý
Qaı jaǵynan bezbendegende de Parıj jazǵy Olımpııa oıyndarynyń on ekinshi kúni enshimizge buıyrǵan qos kúmistiń de salmaǵy zil batpan, desi basym. Áttegen-aı da ishimizde ketti biraq. Demeý Jadyraevtyń 44 jyldan beri qazaq balýandaryna jalynan ustatpaı kele jatqan jazǵy Olımpııa oıyndarynyń altyn júldesin julyp alatyn múmkindigi týyp-aq edi. Nurbektiń de tórt jyldan beri taıǵanaqtyq tanytyp, teńselip turǵan qazaq boksynyń rýhyn kóterip, ketken esemizdi bútindeıtin mezeti edi. Bir kem dúnıe...
Aldymen grek-rım kúresinen buıyrǵan kúmis medal jóninde birer sóz. Parıj jazǵy Olımpııa oıyndaryna bul salmaqta Demeý Jadyraev lısenzııany da bertinde Qyrǵyzstannyń Bishkek qalasynda ótken sońǵy irikteýde ıelendi. Oqý-jattyǵý jıynyn da joǵary deńgeıde ótkizip, tas-túıin barǵan balýanǵa jazǵy Olımpııa oıyndarynyń altyny buıyrmaı tur eken. Biraq Demeýdiń at baılaǵan bul bıigi de az olja emes. Tipti bul mejege jetýde talaı «tar jol taıǵaq keshýlerden» ótti. 2021jyly bolǵan Tokıo jazǵy Olımpııa oıyndaryna qatysyp, alǵashqy aınalymda-aq jarys jolynan yǵysqan balýannyń arada ótken úsh jylda býyrqanyp shyǵa keletinin kúlli álem kúte qoıǵan joq. Tipti birinshi beldesýinde kolýmbııalyq Haır Aleksıs Kýerony aıqyn utqanda da jaýyrynshylar ekinshi kezeńde eki dúrkin álem chempıony, Tokıo jazǵy Olımpııa oıyndarynyń kúmis júldegeri, qyrǵyzdyń maqtanyshy Aqjol Mahmudovtyń mysyn basa almaıdy dep te ton pishti. О́zinen 9 jas kishi «qyrǵyz akýlasyna» Jadyraevtyń buǵan deıin de jibergen esesi az emes edi. Qyrǵyz elinde ótken Azııa chempıonatynda jeńildi. Sony maldanǵan sáýegeıler shırek fınalda Demeýdiń Aqjoldy yǵystyrady degenge asa senim arta qoıǵan joq. Al bizdiń oǵlan jerdiń astyn ústine aýdaryp, tarıhı jeńisti julyp aldy. Salqynqandy balýan asyǵyp-aptyqqan joq, baıyppen beldesip, dańqty qarsylasynan aılasyn asyrdy. Jartylaı fınalda álem chempıonatynyń eki dúrkin kúmis júldegeri, Eýropa chempıony ázerbaıjan balýany Sanan Súleımanovty da sansyratyp ketti. Buǵan deıin osy balýanǵa eki ret ese jiberip, jaly jyǵylǵan Jadyraev bul joly minez tanytyp, tegeýrindi qarsylasynan basym tústi. Parıj jazǵy Olımpııa oıyndarynyń fınaldyq beldesýinde jerlesimizdi Japonııanyń úmiti, 23 jastaǵy oǵlan Nao Kýsaka kútip turdy. Azııa chempıony, álemdik reıtıngte 77 kg salmaqtyń kóshin bastap turǵan Nao noıan jastyq jigerimen Olımpıadanyń altyn medalin ıelendi. Sóz joq, Demeý tarıhı jeńiske jetetin, 44 jyl buryn Jaqsylyq Úshkempirov pen Shámil Serikovtiń Máskeý Olımpııa oıyndarynda altyn medal oljalap, shyńǵa shyqqan jeńisin qaıtalaǵan úshinshi qazaq oǵlany atanatyn múmkindikti ýysynan sýsytyp aldy. Tipti birinshi kezeńde 1 upaı alyp, alǵa uzaǵan da edi. Tóreshi japonnyń qımyly sylbyr dep tórttaǵanǵa qoıdy. Demeý úshin eń ońtaıly sát osy edi. Buǵan deıin jazǵy Olımpııa oıyndarynyń júldegeri, álem chempıony degen ataqqa ıe qarsylastaryn olaı da, bylaı da buraı aýnatyp, aıqyn jeńgen jerlesimizdiń Kýsakaǵa kelgende qolynyń qary talǵandaı kórindi. Ekinshi kezeńde tipti kútpegen jerden Naonyń tuzaǵyna túsip qaldy.
Marapattaý rásiminen keıin Olımpııa oıyndaryndaǵy beldesýine, fınaldyq tartys týrasynda pikir bildirgen balýan ózine júktelgen jaýapkershiliktiń tym joǵary bolǵany da kóńilin tolqytyp jibergenin jasyrmady.
«Daıyndyq bári oıdaǵydaı ótti, tas-túıin ázir boldym. Fınaldyq beldesýge deıin bar kúshimdi sarqa kúrestim, sońǵy asýǵa kelgende qaıratymdy kórsete almaǵanym ókinishti. Buǵan deıin de álem chempıonatynyń fınalynda beldestim, Azııa birinshiligi, basqa da halyqaralyq saıystarda jyǵylsań, ókinish asa qatty qysa qoımaıdy, al Olımpıadanyń dýy, mysy múlde bólek eken. Tegeýrindi balýandardy jyǵyp, fınalǵa jetkennen-aq jankúıerler Olımpıada chempıony dep qabyldap qoıdy ǵoı deımin. О́zimniń ishki býyrqanysymdy basqara almaı qaldym. Marapattaý kezinde «Japonııanyń týy ornynda bizdiń kók baıraǵymyz jelbireýge tıis edi ǵoı» degen ókinish ózegimdi órtegende, ishim alaı-dúleı boldy. Biraq kúmis medal buıyrǵan eken, buǵan da shúkirshilik etemin. Qazaq eline altyn medal tartý etkim kelip edi, amal qansha», dedi Demeý.
Demeýdiń alǵashqy bapkeri Jumahan Turǵanbekov shákirtiniń fınaldyq beldesýine qatysty pikirin aıtty. Qonaev qalasyndaǵy saıabaqta kópshilikpen qatar otyryp beldesýdi tamashalaǵan bilikti maman qazaq oǵlanynyń orasan jetistigine razy ekenin jetkizdi.
«Demeý bala kúninen tórttaǵanda upaı alýǵa samdaǵaı edi. Qarsylasyn ash belinen qapsyra ustap, keýdesinen asyra laqtyrýǵa asyq bolatyn. Japon balýanymen buǵan deıin de beldesip ese jibergen edi, qyr-syryn tereń biledi. О́zine de aıtqanmyn, aqylmen beldesý kerek dep. Ishki sezimdi, tolqynystyń bárin de sabyrmen baıyptap, aqylǵa jeńdirý qajet. Sál asyǵyp ketkendeı kórindi. Kúmis medal da az olja emes. Alaqandaı ǵana Úsharal aýlynan ekinshi shákirtim jazǵy Olımpııa oıyndarynyń kúmis medalin oljalady. 2008 jyly Beıjińde shákirtim Nurbaqyt Teńizbaevqa buıyrǵan Olımpıada medali, mine, araǵa 16 jyl salyp Demeýdiń keýdesinde jarqyrady. Jaratqanǵa sansyz shúkirshilik aıtamyn», dedi bilikti maman.
Beıjiń jazǵy Olımpııa oıyndarynyń kúmis júldegeri, jastar arasynda álem chempıony Nurbaqyt Teńizbaev Parıj kilemi Demeý Jadyraev úshin qutty ekenin qaıyra eske saldy.
«Balýandarymyz Fransııaǵa attanarda, Parıj kileminen Demeý oljasyz oralmaıtynyna senimdi ekenimizdi aıtyp, tileýlestik bildirdik. 2017 jyly álem chempıonaty Parıjde ótip, Demeý fınalda nemis balýanyna ese jiberip, kúmis júldeger atanyp edi. Endi, mine, jazǵy Olımpııa oıyndarynyń kúmis medalin oljalady. Barsha jankúıer shyny kerek, Demeýden altyn kútti. Onyń fınalǵa deıin ótkergen beldesýleri altyn medal alady degen senimimizdi nyǵaıtty. Degenmen kúres bolsyn, basqa sport bolsyn, fınalǵa tek myqtylar shyǵady. Sol myqtynyń arasynda bizdiń Demeý de boldy. Osyndaı tarıhı sátte elimizdiń jetistigimen quttyqtaımyn. Bul jeńisti Demeýdiń elimizge, týǵan aýylymyzǵa syılaǵan úlken syıy dep bilemin», dedi Kegen aýdanynyń ákimi N.Teńizbaev.
Grek-rım kúresinen ulttyq quramanyń bas bapkeri Iýrıı Melnıchenko Demeýdiń fınaldyq beldesýde baryn salǵanyn, biraq sál aıylyn erte bosatyp bosańdyq tanytqanda japon Kýsaka urymtal sátti ońtaıly paıdalanyp ketkenin jetkizdi.
Parıj jazǵy Olımpııa oıyndaryna grek-rım kúresinen 60 kg salmaq dárejesinde Aıdos Sultanǵalı ekinshi aınalymda eki dúrkin álem chempıony qyrǵyz Jolaman Sharshenbekovke ese jiberip, jarysty aıaqtaǵan. 130 kg salmaqta Álimhan Syzdyqov ta birinshi beldesýinde rýmyn alyby Alın Aleksýsty jyǵyp, shırek fınalda ázerbaıjan balýany Sabah Sharıatıge ese jiberdi. 87 kg salmaqta Parıj jazǵy Olımpıadasynyń dodasyna qosylǵan Nursultan Tursynov ta ekinshi asýdan asa almady. Ol 8/1 fınalda egıpettik Mohammed Medvallıdi 10:1 esebimen aıqyn jeńgen. Shırek fınaldyq beldesýde eki dúrkin álem chempıony, Tokıo jazǵy Olımpııa oıyndarynyń jeńimpazy, Ýkraına eliniń namysyn qorǵaǵan kýbalyq Jan Belenıýkke ese jiberdi.
Nar tulǵaly Nurbek
Boksshylar úshin Parıj jazǵy Olımpııa oıyndarynyń alamany máresine jetti. Elimizdiń erler quramasy Parıj tórine tóńiregi túgel barǵan. Olımpıadalyq 7 salmaqta jeti jampoz dodaǵa qosylǵan. Alty oǵlannyń jartylaı fınalǵa jetpeı, atynan aýyp qalǵany az synalmady. Erinbegenniń bári qazaq boksynyń «janazasyn shyǵarýǵa» asyqty. Basynan alaǵaı da bulaǵaı kúıdi keship jatqan boks sportynyń aınalasyndaǵy daý odan beter órshı túskendeı. Parıj jazǵy Olımpııa oıyndarynda tóreshilerdiń qysastyǵy talaı sańlaqtyń saǵyn syndyryp, etegin jasqa toltyrǵany jáne anyq.
Bokstan ulttyq quramanyń bas bapkeri laýazymyn úshinshi márte tizgindegen Myrzaǵalı Aıtjanov Parıjge júrer aldynda úsh medal (1 altyn, 1 kúmis, 1 qola) oljalaýǵa baryn salatynyn aıtqan. Biraq mamannyń degeni bolǵan joq. Jeti jigittiń tek bireýi ǵana senimge selkeý túsirmeı úmitti aqtady. 80 kg salmaqta jazǵy Olımpııa oıyndaryna alǵash qatysqan Nurbek Oralbaı fınalda ýkraınalyq Aleksandr Hıjnıakqa ese jiberip, kúmis medaldy mise tutty. Saltanatty marapattaý rásiminen keıin Nurbek medalin moınynan alyp tuǵyrdan kóńilsiz túsip ketti. Ishindegi alaı-dúleı topalańdy qalyń jankúıeri de túsindi. Ulttyq quramadaǵy boksshylardyń keıbirin tóreshiler belden basyp, jeńisin urlaǵany da jampozdyń janyna batqany anyq. Amal qaısy, bes qazy Hıjnıaktiń desi basym tústi degendi alǵa tartty. «Beker adam taz bolmaıtyny» sekildi ýkraınalyq boksshyny osal deýge kelmeıdi, qashanda shyn myqtyǵa tusaý joq. Jıyp-tergen tájirıbesi jaǵynan da joǵary boldy. 2021 jyly Tokıo jazǵy Olımpııa oıyndarynyń fınalynda brazılııalyq Konsesaon sulatyp túsirmegende Hıjnıak Olımpıada chempıony atanar edi. О́rshelene alǵa umtylamyn dep ońbaı soqqy alyp omaqasa qulaǵan. Odan beri ol óziniń osy olqylyǵyn bútindep, qateligin túzeýge baryn salǵanyn pash etti. Qanjyǵasynda jazǵy Olımpııa oıyndarynyń kúmisi men altyny bar endi.
Álem chempıony Nurbektiń osyndaı qarsylastyń tegeýrinin toıtaryp, baryn sala aıqasýy da – jeńiske para-par is. Jazǵy Olımpııa oıyndarynyń kúmisin boksshylarymyz únemi kósip oljalap jatqan joq. О́ziniń alǵashqy Olımpıadasyna at baılaǵan Nurbek birinshi jekpe-jeginde aýstralııalyq Kallým Pıtersti aıqyn utty. Shırek fınalda ázerbaıjan boksshysy Murat Allahberdıevti yǵystyrdy. Jartylaı fınalda domınıkandyq Krıstıan Pıanlesti 2:3 nátıjesimen eńsergen. Nurbektiń oljalaǵan kúmis medaliniń mysy altynmen para-par. Qazaqstan táýelsizdigin alǵan 1991 jyldan beri jazǵy Olımpııa oıyndaryna segizinshi márte qatystyq. Sonyń ishinde alty birdeı alamannan boksshylarymyz altyn medalsyz qaıtqan joq. Tek Tokıodaǵy (2020) eki qola medaldy mise tutqan soń-aq qazaq boksynyń aınalasyndaǵy abyń-kúbiń áńgime údeı túsip edi, Parıjden keıin de qyryq atanǵa júk bolar syn aıtylatyny anyq.
Jazǵy Olımpıada oıyndarynan Nurbektiń salmaǵynda olja salǵan oǵlandarymyz sanaýly ǵana. 1996 jyly Atlanta jazǵy Olımpııa oıyndarynda Vasılıı Jırov (81 kg) chempıon atanyp, Olımpıadanyń úzdik boksshysyna beriletin Vel Barker kýbogin ıelendi. 2008 jyly Beıjiń jazǵy Olımpııa oıyndarynda Erkebulan Shynálıev 81 kg salmaqta qola júldeni qanjyǵasyna bókterdi. 2012 jyly London jáne 2016 jyly Rıo jazǵy Olımpııa oıyndarynda Ádilbek Nııazymbetov (81 kg) eki márte kúmis medal enshiledi. Arada ótken 8 jylda Nurbek Oralbaı olqy tusymyzdy bútindep, buıyrmaı turǵan kúmisti tartý etti.
Ulttyq quramanyń bas bapkeri Myrzaǵalı Aıtjanov Parıjdegi tartysty qorytyndylap, boksshylar baryn salǵanyn aıtty.
«Fransııadaǵy bul jazǵy Olımpıada biz úshin, ıaǵnı boksshylarymyzǵa óte sátsiz boldy. Jeńilistiń sebebin bireýge aýdarmaımyz, buıyrmaǵan eken altyn medal. Kópshilik jigitterdiń fızıkalyq daıyndyǵyna qatysty syn aıtyp, sharshap qalatynyn synap jatyr. Boksshylar baryn salyp aıqasty, sharshaǵan joq. Eshqaısysynyń da jeńisti qoldan beretindeı jigeri jasydy deı almaımyn. Degenmen de bul – úlken sabaq. Budan ary qaraı myqty, qaıratty bolýǵa qamshylaıdy. Qazaq boksy aıaǵynan nyq turyp, eńsesin tikteıtinine senimdimin», dedi bas bapker.
M.Aıtjanovtyń kúıinetindeıi de bar. Ol ulttyq quramanyń bas bapkeri laýazymyn alǵash tizgindep, London jazǵy Olımpııa oıyndaryna bardy. Ulttyq qurama boksshylary 1 altyn, 1 kúmis, 1 qola medal oljalady. 2016 jyly Brazılııanyń Rıo qalasynda ótken jazǵy Olımpııa dodasynda Aıtjanov úkilep qosqan boksshylar 1 altyn, 2 kúmis, 1 qola medalǵa qol jetkizdi. 2009-2018 jyldary eki olımpıadalyq sıklda ulttyq quramany baptaǵan Aıtjanovqa 2023 jyldyń qańtar aıynda osy qyzmet taǵy da júktelgen edi. Nátıjesi – 1 kúmis medal ǵana. Qazaq boksynyń altyn býyny kelip, eńkeıgen eńsemizdi tiktep, qashan jarqyraıtyny – ýaqyttyń enshisinde.
Irikteýden asa almady
Parıjdegi kezekti jarys kúninde dodaǵa qosylǵan sportshylarymyz úmitti aqtaı almady. Velotrekten sprınt baǵdarlamasynda irikteý dodasyna qosylǵan Andreı Chýgaı 30-satyǵa ornyǵyp, qoıý shańnyń ishinde qaldy. Taekvondodan Samırhon Ababakırov úshin jerebe aýyr tústi. 58 kg salmaq dárejesinde Olımpıada tartysyna shyqqan jerlesimiz alǵashqy aınalymda-aq ese jiberdi. Tokıo jazǵy Olımpııa oıyndarynyń chempıony, álem birinshiliginiń jeńimpazy áıgili ıtalııalyq Vıto Dellakvılǵa jol berdi. Tartysty aıqasta upaı sanymen alda turǵan Samırhon sońǵy 40 sekýnd qalǵanda bosańdyq tanytyp, jeńisti ýysynan sýsytyp aldy.
Baıdarka men kanoe esýde de ázirge enshimizge medal buıyrmaı tur. Sergeı Emelıanov kanoede 1 000 metrge jarys jolyna shyǵyp, óz tobynda 4-oryndy qanaǵat tutty. Baıdarkada (1 000 metr) Bekarys Ramatýlla irikteýde joǵary nátıjege qol jetkize almady.
Ázirge Qazaqstan sportshylary Parıj jazǵy Olımpııa oıyndarynan 1 altyn, 3 kúmis, 3 qola medal oljalap, jalpy esepte 28-satyǵa ornyqty.
Erkin kúres balýandary da Olımpıada dodasyn sátsiz bastady. 86 kg salmaqta beldesken álem chempıonatynyń júldegeri Azamat Dáýletbekov alǵashqy aınalymda amerıkalyq Aaron Brýksqa 3:4 esebimen jol berdi. 57 kg salmaqta Meırambek Qartbaı qyrǵyz balýany Bekzat Almasulynan asa almaı jeńilis tapty.