Dúbirge toly dúnıe
Berlınniń ortasynda 10 myń adam qatysqan mıtıng ótti. «Terrorǵa qarsy sherý» dep atalatyn bul sharada Parıjde bolǵan terrorlyq áreket aıyptalyp, jurtshylyqty dinı sabyrǵa, birlikke shaqyrǵan úndeý qabyldandy. Bul shara ony Germanııadaǵy musylmandardyń Ortalyq keńesiniń uıymdastyrǵanymen erekshelendi.
Qazir búkil álemde «Sharlı Ebdo» satıralyq jýrnalynyń qyzmetkerlerine qarsy jasalǵan terrorlyq qastandyq, sondaı-aq, sol jýrnalda Muhammed paıǵambardy ájýalaǵan karıkatýra jarııalanýy týraly áńgime de kóp, áreketter de kóp. Qoǵam ekige jarylǵandaı: bireýler terrorlyq áreketti aıyptasa, ekinshileri jýrnaldy aıyptaıdy. Bul eki toptaǵylardyń basty sıpaty dinge de qatysty bolyp otyr. Basym jurtshylyq ıslamıstik ekstremısterdiń terrorlyq áreketterin aıyptasa, negizinen musylman qaýymyn biriktirgen ekinshi top jýrnalda orynsyz karıkatýralar jarııalanbasa, ekstremıster olarǵa tıispes edi degendi tujyrymdaıdy.
Berlındegi musylman qaýymynyń bastamashylyǵymen ótken mıtıngte jaǵdaı basqasha boldy. Eldegi 28 musylman uıymyn biriktirip otyrǵan Ortalyq keńes pen osyndaǵy túrik qaýymdastyǵy negizinen ıslam ekstremısterin aıyptap, óz dindesterin sabyrǵa, túsinistikke, birlikke shaqyrdy. Mıtıngke kelgender birlikke shaqyrǵan plakattardy, sondaı-aq, ártúrli dinderdiń sımvoly sanalatyn kresti, jarty aıdy, Dáýittiń juldyzyn alyp júrdi. Mıtıng ımamnyń quran oqýynan bastaldy.
Uıymdastyrýshylardyń shaqyrýymen bul sharaǵa el basshylary, túrli qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi kelgen. FRG prezıdenti Gaýk eldegi musylmandardyń kópshiligi ózderin erikti nemis qoǵamynyń bir bóligi sanaıtynyn rızashylyqpen atap ótti. Germanııalyq musylmandar «Terrormen biz birge emespiz, bizdi olar basqalarǵa qarsy qoıǵysy keledi, olardan bizdiń jolymyz bólek» degendi aıtady. Prezıdent Gaýk musylman qaýymynyń patrıotızmine joǵary baǵa berdi.
Germanııadaǵy musylmandar Ortalyq keńesiniń basshysy Aıman Mazıektiń sózi de prezıdenttiń sózimen úndes estildi. «Ekstremısterdiń bizdiń qoǵamymyzdy iritkenine jol bermeımiz, biz – bir Germanııamyz», dedi ol. Mıtıngke qatysqandar sharanyń sońynda bir-birimen qol ustasyp júrdi, sonysymen el birligin pash etti.
Parlamentte sóılegen FRG kansleri Angela Merkel eldegi jaǵdaıǵa baǵa bere otyryp, Germanııadaǵy musylmandardy oqshaýlaýǵa da, olardyń atyna negizsiz aıyptar aıtýǵa da jol berilmeıtinin úkimet atynan málimdedi. Bul elde 4 mıllıondaı musylman bar. «Bizdiń konstıtýsııamyzdyń sheginde ıslam dinin ustaýǵa kepildik beriledi», dedi kansler. Sonymen qatar, ol Parıjde bolǵan terrorlyq áreketti de qatty aıyptady.
Sóıtse de bul elde de ásire ultshyldyq jeligi joq emes. Musylmandarǵa qarsy sózder de aıtylyp, áreketter elesi ańǵarylyp qalady. Tek úkimettiń ustanǵan baǵyty olardyń jolyn kesetinin aıtqan jón.
О́kinishke qaraı, biraz elde antııslamıstik, sondaı-aq, kerisinshe, ıslamıstik jelikke jol berilgen, tipti, olardy qoldaǵandaı jaǵdaı qalyptasyp otyr. Oǵan belgili dárejede sol el basshylary ustanǵan jańsaq saıasat ta sebepshi. Dinı jelikti qozdyrýmen ádildikke jetý múmkin emes. Bul jeligý ıslamısterge de, ultshyl antııslamısterge de qatysty. Parasatqa júgingende ǵana túrli din ókilderiniń túsinistikpen ómir súrýine múmkindik týady.
О́zbekter óz prezıdentimen bir bolatyn syńaıly
Jaqynda ǵana О́zbekstanda parlament saılaýy ótip, saıası kúshterdiń ara-salmaǵy aıqyndalǵandaı edi. Sondaı-aq, bul elde aıta qalǵandaı saıası ózgeristiń bolmaıtyny ańǵarylǵan. Prezıdent Islam Kárimovtiń bedeli myzǵymaı turǵany aıqyn edi.
Tipti, elde bılik prezıdenttik-parlamenttik sıpattan parlamenttik-prezıdenttik sıpatqa kóshken kúnde de Kárimovtiń bedeline nuqsan kele qoımaıtyny kúmánsizdeı kóringen. О́ıtkeni, tikeleı prezıdenttiń partııasy sanalatyn О́zbekstan lıberal-demokratııalyq partııasy ǵana emes, parlamentten oryn alǵan taǵy da úsh partııa Islam Kárimov júrgizip otyrǵan saıasatty qoldaıtyndyqtaryn bildirgen.
El endi osyndaı qalyptasqan saıası ahýalmen prezıdent saılaýyna bara jatyr. Ol ústimizdegi jyldyń 29 naýryzynda ótedi. Saılaý naýqany aıtarlyqtaı saıası dabyrmen ótetin de shyǵar, biraq onda shyn máninde saıası kúrestiń bola qoıýy ekitalaı. Onyń basty sebebi – qazirgi bıliktegi partııanyń atynan Islam Kárimov prezıdenttikke qaıta usynylyp otyr. Bul elde oǵan qarsy turyp, óz baǵdarlamasyn usynatyn jáne kópshilikti sońynan ertetin tulǵa, alda bolsa, bolatyn shyǵar-aý, dál qazir joq ekeni belgili.
Zań boıynsha bul elde prezıdenttikke kandıdatty tek tirkelgen partııalar ǵana usyna alady. Keshegi parlamentte oryn alǵan tórt partııa da Kárimovke oń qaraıdy. Ony usynǵan lıberal-demokrattar qazirgi prezıdentti barynsha jarnamalaıtyny anyq. Al ózge partııalar da óz kandıdattaryn usynǵanmen, qazirgi prezıdenttiń atyna qatqyl syn aıta qoımaıtyny, óz adamdaryn jeńil nasıhattaýmen shekteletini jáne anyq.
Islam Kárimov 1989 jyly О́zbekstan Kompartııasynyń birinshi hatshysy bolyp saılansa, bir jyldan keıin ony Joǵarǵy Keńes prezıdent etip saılady. Sodan keıin 1991, 2000 jáne 2007 jyldarda jalpyhalyqtyq saılaýda jeńiske jetken. 2002 jyly jalpyhalyqtyq referendým ótip, onyń prezıdenttik ókilettigi uzartylǵan. Sóıtip, ol 2007 jyly jańa merzimge saılandy. Endi taǵy da saılanýǵa tolyq quqyly.
LDP óz usynysyn prezıdenttiń basshylyǵymen qol jetken tabystarmen negizdeıdi. Eń bastysy – elde tynyshtyq bar. Sol jaqsylyqtar jalǵasa berýi úshin basshylyq tizgini alda da Islam Kárimovtiń qolynda bolǵany jón dep esepteıdi lıberal-demokrattar. Bul – prezıdenttiń sońǵy saılaný múmkindigi. Sodan da naǵyz kúres kelesi saılaýda bolmaq.
Opponentter degende, ol bir jaǵy saılaý demokratııasynyń bir talaby ekenin de esten shyǵarmaý kerek. Saılaý balamaly bolýy shart. Halyqtyq-demokratııalyq partııa óziniń Ortalyq keńesiniń tóraǵasy 45 jastaǵy Hatamjon Ketmonovty, «Ulttyq jańǵyrý» partııasy parlament komıtetiniń jetekshisi, belgili zańger-ǵalym 56 jastaǵy Akmal Saıdovty, al «Ádilet» sosıal-demokratııalyq partııasy óziniń saıası keńesiniń tóraǵasy 62 jastaǵy Narıman Ýmarovty usynyp otyr. Bulardyń eshqaısysy da qazir prezıdentpen taıtalasýdy oılamaıtyny belgili. Sirá, Kárimovten qalǵan 15-20 paıyz daýysty bólisýdi oılaıtyn shyǵar. Sodan kóbirek úles alyp jatsa, ol da az olja bolmas. Bolashaq úshin kerek bolady. Bes jyl degen óte shyǵady. Ázirge tańdaý – Kárimov.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.