Fransııa astanasy Parıjde ótken HHIII jazǵy Olımpııa oıyndary aıaqtaldy. 17 táýlik boıy jer-jahandy dúbirge bólegen baıraqty básekege 206 memleketten kelgen 10 714 sportshy qatysty. Tarqatyp aıtsaq, Afrıkadan – 51, Eýropadan – 48, Azııadan – 44, Amerıkadan – 17 jáne muhıt jaǵalaýynan 17 eldiń ókilderi sheberlik baıqasty. Buǵan qosa baq synaýshylar qatarynda beıtarap sportshylar men bosqyndar komandasy boldy. «Olımpıadalyq bitim» dep atalatyn kóneden kele jatqan ata dástúrdi buzǵany úshin Reseı men Belarýstiń jarysqa qatysýyna qatań shekteý qoıyldy. Úmitkerler 32 sport túri boıynsha 329 medal jıyntyǵyn sarapqa saldy. Al keıingi úsh kúnde elimizdiń órenderi qalaı óner kórsetti? Búgingi maqalamyzdy osydan bastasaq.
Taekvondoshylar túk bitirmedi
Olımpıadanyń 14-kúni Qazaqstan sportshylary arasyndaǵy eń jasy Batyrhan Tóleýǵalı daıanǵa shyqty. 80 kg salmaqta saıysqa túsken ol tusaýkeser kezdesýin álem chempıonatynda eki ret qola medaldy qorjynǵa salyp, Afrıka oıyndarynyń jeńimpazy atanǵan Ismael Kýlıbalıge qarsy ótkizdi. Jekpe-jek barysynda óte saýatty taktıka ustanǵan Batyrhan ózinen ataq-dańqy áldeqaıda zor jáne baqandaı bir múshel jas úlken tanymal sportshydan aılasyn asyrdy. Kúni keshe ǵana 18 jasqa tolǵan jas taekvondoshynyń Olımpııa oıyndaryndaǵy alǵashqy aıaqalysy bizdi qýantty. Kelesi kezeńde Tóleýǵalı ıtalııalyq Sımone Allesıomen kúsh synasty. Qarsylasy tym azýly edi. Álem men Eýropanyń eki dúrkin chempıonyna onyń áli jetpedi.
Sóıtip, bul joly da keń-baıtaq Qazaq elinen Arman Shylmanovtyń osydan 16 jyl burynǵy kórsetkishin qaıtalaıtyn bir daıan sheberi shyqpady. Esterińizde bolar, Atyraýdyń arlany 2008 jyly Beıjińde qola medal ıelendi. Sol kezden beri taǵy tórt birdeı Olımpıada alaýy tutandy. Alaıda qazaq jankúıerleri ne London men Rıo-de-Janeıroda, ne Tokıo men Parıjde medal syńǵyryn estimedi.
Ne júgire almady, ne sekire almady
Qazirgi bessaıystan ótken jarysta óner kórsetken Elena Potapenko jartylaı fınalda 1 301 upaı jıyp, 16-orynǵa turaqtady. Bul nátıje aqtyq synǵa joldama alý úshin jetkiliksiz boldy. Erler arasynda synǵa túsken Georgıı Boroda-Dýdochkın 1 452 upaı ıemdenip, fınaldan tys qaldy. Eskek esýshiler saıysynda Marııa Brovkına men Rýfına Ysqaqova (500 metr, kanoe-ekilik) 11-orynǵa turaqtady. Breıkıngten Ámir Zákirov baq synady. Bastapqy básekelerde ol Marokko men Taıpeı ókilderinen basym tústi. Odan keıin Nıderland sportshysynan utylǵanymen, shırek fınalǵa joldama aldy. Biraq bul mejede jerlesimiz osy jarystyń basty favorıti, byltyrǵy álem chempıony, amerıkalyq Vıktor Montalvoǵa ese jiberdi.
Afrıkadan attaı qalap aldyrǵan jeńil atlet Deızı Djempekeı 10 000 metrlik qashyqtyqqa júgirdi. Alaıda ol qazaq jankúıerlerin qýanta almady. Kenııalyq legıoner máre syzyǵyn 17-shi bolyp qıyp ótti. Bul saıys atalǵan memlekettiń taǵy bir týmasy, álem chempıonatynyń eki dúrkin júldegeri, qurlyq birinshiliginiń jeńimpazy Beatrıs Chebettiń jeńisimen aıaqtaldy. Jeńimpazdyń ýaqyty – 30:43:25. Bul – 24 jastaǵy kenııalyq jelaıaqtyń Parıj Olımpıadasyndaǵy ekinshi altyny. Birer kún buryn ǵana Chebet 5 000 metrlik qashyqtyqta shashasyna shań juqtyrmaǵan edi. Kúmis medaldy Eýropanyń eki dúrkin chempıony, ıtalııalyq Nadıa Battoklettı ıelendi. «Qara marjannan» ol nebári 10 mıllısekýnd qalyp qoıdy. Tokıodaǵy oıyndarda baq juldyzy jarqyraı janǵan nıderlandyq Sıfan Hassan bul joly qola medaldy qanaǵat tutty.
Marafonshylar jarysynda Janna Mamajanova óner kórsetti. Osydan úsh jyl buryn Tokıoda ol 46-orynǵa taban tiregen edi (ýaqyty – 2:37:42). Parıjde 30 jastaǵy qazaq sportshysy óz kórsetkishin jaqsartty. Márege 2 saǵat 30 mınýt 51 sekýndta jetken Mamajanova 33-oryndy ıemdendi. Al Nıderlandtyń namysyn qorǵap júrgen efıopııalyq qyz Sıfan Hassan 5 jáne 10 shaqyrymdyq alamanda úshinshi orynnan asa almaǵanymen, esesine marafonshylar básekesinde oǵan teń keler eshkim tabylmady. Chempıonnyń nátıjesi – 2:22:55. Ekinshi jáne úshinshi satyǵa efıopııalyq Tıgs Assefa (02:22:58) men kenııalyq Helen Obırı (02:23:10) jaıǵasty.
Batyrmurzaev babynda emes
Erkin kúres sheberleriniń saıysynda Meırambek Qartbaı (57 kg) pen Azamat Dáýletbekov (86 kg) alǵashqy aınalymnan asa almaı, kórermenderdi qatty qynjyltty. Kelesi kúni Iýsýp Batyrmurzaev bozkilemge shyqty. 125 kg salmaq dárejesinde beldesken noǵaı jigiti bastapqy básekede polshalyq Robert Baranǵa ese jiberdi. Shyn máninde ekeýi múldem kúresken de joq. Básekeniń basynan aıaǵyna deıin ıterisip, tiresip, súzisip júrip aldy. Osyndaı súreńsiz óner men keleńsiz kórinistiń kýási bolǵan «Gran-Pale-Efemer» keshenine jınalǵan kórermender ábden mezi boldy. Tóreshi alma-kezek aktıvıtı taım belgiledi. Sol kezde Robert eki upaı alsa, Batyrmurzaev jalǵyz ǵana upaımen shekteldi. Jeńilip jatsa da, Qazaqstannyń balýany janushyra alǵa umtylmady. Iýsýptyń boıynan jeńiske degen qulshynys pen talpynysty baıqamadyq. Eldiń eldigi synǵa túsken sátte memlekettiń múddesin ysyryp qoıyp, eshteńege bas qatyrmaı beıqam júrgen balýanǵa qatty ashýlandyq. Sol kezde Batyrmurzaevtyń bozkilemdegi júris-turysy men qımyl-qozǵalysy kúlli halyq senim artqan sańlaqty emes, jaı ǵana Sena ózeniniń jaǵalaýynda serýendep júrgen esh alańsyz adamdy elestetti.
Ish pystyrar básekeniń aıaqtalýyna shamamen 10–15 sekýndtaı ǵana ýaqyt qalǵanda Iýsýp qolyn qarsylasynyń aıaǵyna sozǵandaı boldy. Sonyń ózinen shynaıylyq baıqalmady. Batyrmurzaevtyń bul áreketi «erteńgi kúni jankúıerler «múldem kúrespedi» dep jazǵyrmasyn» degen oımen jaı ǵana jasalǵandaı kórindi. Shabýyldyń sylbyr bolǵany sonshalyq, Baran onyń artyna op-ońaı shyǵyp, taǵy eki upaı enshiledi – 1:4. Bul esep básekeniń sońyna deıin saqtaldy. Kóp keshikpeı Polsha sportshysy Grýzııanyń alyby Geno Petrıashvılıden oısyraı utyldy. Sonyń saldarynan Iýsýp Batyrmurzaev jubanysh beldesýine qatysý múmkindiginen aıyryldy.
Erkin kúrestegi sońǵy úmitimiz Álisher Erǵalı da senim údesinen shyǵa almady. 97 kg salmaq dárejesinde kúresken qandasymyz biraz jarystyń kórigin qyzdyryp, qurlyqtyq deńgeıdegi dodalarda san márte júlde aldy. Tokıodaǵy oıyndarda baq synady. Elishilik jarysta qazaqtan shyqqan tuńǵysh álem chempıony Rızabek Aıtmuhannyń ózinen aılasyn asyrdy. Parıj Olımpıadasynyń tusaýkeser kezdesýinde Erǵalı mysyrlyq Mustafa Eldersti 6:2 esebimen eńserdi. Kóp keshikpeı Ahmed Tajýdınovpen kúsh synasty. Bul tartys Bahreınniń namysyn qorǵaǵan daǵystandyq balýannyń aıqyn jeńisimen aıaqtaldy.
Jubanysh beldesýinde Álisherdiń joly Ámir Álı Azarpıramen qıysty. Bastapqy básekede ol da Tajýdınovpen jolyqqan edi. Jastar arasynda eki dúrkin álem chempıony atanyp, Álem kýboginde dara shyqqan Irannyń apaıtósi Ahmetke laıyqty qarsylyq kórsetip, bir ǵana upaı aıyrmashylyǵymen utyldy. Sol saıystan keıin kóńilge sekem aldyq. Beker qaýiptenbegen ekenbiz. Azarpır Erǵalıdi ońaı eńserdi – 6:1. Osylaısha, Parıjdegi jarystan erkin kúres sheberlerimiz oljasyz oraldy.
Dál osy salmaqta Habıla Ábýsaıman da saıysqa tústi. Ol birden Kaıl Snaıderge tap boldy. Qytaıdyń Shyńjań-Uıǵyr avtonomııalyq ólkesinde dúnıege kelgen qazaqtyń nar tulǵaly jigiti Rıo Olımpıadasynyń jeńimpazy, Tokıo Olımpıadasynyń kúmis júldegeri, álemniń úsh dúrkin chempıonymen biraz tiresti. Alǵashqy úsh upaıdy Habıla aldy. Osylaı bolady dep esh oılamaǵan kilemdegi qazy sasqanynan ony Kaıldyń enshisine jazdy. Biraq qaptaldaǵy tóreshiler onyń qatesin der kezinde túzedi. Ábýsaıman alǵa shyqty – 3:0. Biraq AQSh-tyń ataqty balýany báseke qyza kele upaıyn túgendeı bastady. Aqyry Snaıder óz degenine jetip, 9:5 esebimen basym tústi.
Parıjdi moıyndatqan qazaqtar
Jeksenbide jer-jahan jankúıerleriniń nazaryn ózine aýdarǵan HHIII jazǵy Olımpııa oıyndarynyń alaýy sóndi. Birden aıta keteıik, elimiz óz deńgeıinde óner kórsete almady. Bar-joǵy jeti júlde alǵan jerlesterimiz jalpykomandalyq esepte 43-satyǵa jaıǵasty. Bul joly 1 altyn, 3 kúmis jáne 3 qola buıyrdy. Iá, 2021 jyly Tokıo Olımpıadasyna qaraǵanda medaldardyń sapasy jaqsyraq boldy. Japonııa astanasynda 8 qolany enshilep, jalpy esepte 83-oryndy qanaǵat tutqan edik. Desek te júldelerdiń sany jaǵynan utyldyq. О́ıtkeni osydan úsh jyl burynǵy kórsetkishke qaraǵanda bıylǵy básekede bir medal kem aldyq.
Parıj Olımpıadasynyń qaharmany Eldos Smetov ekeni sózsiz. Fransııanyń bas shaharynda Qazaq eliniń ánuranyn shyrqatý baqyty tek sol dúldúlge ǵana buıyrdy. Buǵan deıin de talaı tolaǵaı tabysqa qol jetkizgen 31 jastaǵy Tarazdyń tarlany Olımpııa oıyndarynda bas júldeni oljalaǵan elimizdiń tuńǵysh dzıýdoshysy retinde tarıhta qaldy. Joǵarydaǵydaı jaǵdaı 2004 jyly Afınada oryn alǵan edi. Ejelgi Ellada elinde otandastarymyzdyń arasynan jalǵyz altyndy boksshy Baqtııar Artaev ıelendi. Qalǵan sportshylar kúmis pen qolany qanaǵat tutty. Bir aıta keterligi, joǵaryda esimi atalǵan sańlaqtardyń ekeýi de – qasıetti Áýlıe-ata topyraǵynyń týmasy.
Gımnast Narıman Qurbanov kúmispen kúpteldi. Osyǵan deıin qurlyqtyq deńgeıdegi dodalarda ǵana daralanǵan 26 jastaǵy almatylyq saıypqyran Parıjde jasyndaı jarqyldady. Narıman tek álem men Eýropanyń eki dúrkin chempıony, ırlandııalyq Rıs Makklenagandy ǵana alǵa jiberdi. Qalǵan juldyzdardyń barlyǵyn artqa tastady. Táýelsiz Qazaqstannyń tarıhynda Qurbanovqa deıin sporttyq gımnastıkany serik etken jerlesterimizdiń birde-bireýi jeńis tuǵyryna kóterilgen emes.
1980 jyly Máskeýde alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynda qazaqtyń qos qyrany – Jaqsylyq Úshkempirov pen Shámil Serikov grek-rım kúresinen ótken jarysta barlyq qarsylasyn qapy qaldyryp, altyn tuǵyrdan qol bulǵady. Sodan beri shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de, osy sport túrin serik etken birde-bir qandasymyz sol mejege jetken joq. Ol az deseńizder, elimizdiń balýandary Olımpıadanyń sońǵy altynyn sonaý 1996 jyly oljalady. Atlantadaǵy jarysta Iýrıı Melnıchenko atoı saldy. Odan beri 28 jyl zymyrap óte shyqty. Aty ańyzǵa aınalǵan aqıyq azamattardyń erligin qaıtalaýǵa Demeý Jadyraevtyń Parıjde jaqsy múmkindigi boldy. Alaıda ol sheshýshi tusta súrindi. Desek te, bul kúnderi jasy 35-ke taıaǵan Jarkent óńiri týmasynyń bul kúmisin barsha jurt «altynmen parapar» desip jatyr.
Jyldan-jylǵa quldyrap bara jatqan qazaq boksynyń abyroıyn bul joly Nurbek Oralbaı saqtap qaldy. Basqa maqtaýly marǵasqalar birinen keıin biri súrinip jatqanda 80 kg salmaqtaǵy astanalyq arlan aqtyq synǵa deıin alqynbaı jetip, kúmis medaldy moınynda jarqyratty. Áıelder arasynda Nazym Qyzaıbaıdyń óneri kóńilden shyqty. Jasy 30-dan asqanda ǵana Olımpıadada kúsh synasý múmkindigine ıe bolǵan ol qola júldege qol jetkizdi. Nysana kózdeýshiler saıysynda Aleksandra Le men Islam Satpaev ta dál sol mejeden kórindi. Osy oraıda kúni búginge deıin qazaqtyń birde-bir mergeni tórtjyldyqtyń basty dodasynda jeńis tuǵyryna kóterile almaǵanyn aıta ketýge tıispiz. Sol kóshti Islam bastady.
Kórshilerdiń qadamy qýantarlyq
Parıj Olımpıadasynda kórshilerimiz de jaqsy óner kórsetti. Ásirese О́zbekstan sportshylarynyń tolaǵaı tabysyna tánti boldyq. Ǵalamdyq dodada olar 8 altyn, 2 kúmis jáne 3 qolany oljalap, komandalyq saıysta 13-oryndy ıelendi. Rasynda da, bul – óte keremet kórsetkish. Bokstan bas júldeniń beseýin oljalaǵan ala taqııaly aǵaıyndarymyz jalpy esepte jeke-dara kósh bastady. Hasanboı Dýsmatov pen Bahodır Jalolov eki dúrkin Olımpıada chempıony atanyp, tarıhtyń jańa betin ashty. Al elimizde ondaı dárejege kóterilgen birde-bir bylǵary qolǵap sheberi joq.
Taekvondoshylar saıysynda Ulyqbek Rashıtov qarsylas shydatpady. Sóıtip, 22 jastaǵy órimdeı jas Olımpııa oıyndarynyń eki dúrkin jeńimpazy degen asa mártebeli ataqqa ıe boldy. Bul jaǵynan da biz uıattymyz. Qazaqtar áli de Arman Shylmanovtyń 2008 jyly Beıjińde jeńip alǵan jalǵyz qolasyn kóńilge medet qylýda. Dzıýdoshylardyń dodasynda Dıora Keldıerova dara shyqty. Sporttyń bul túrin serik etken qazaq qyzdaryna altyn turmaq, jaı ǵana júlde alýdyń ózi asqaq armanǵa aınaldy. Taǵy bir altyndy erkin kúres sheberi, daǵystandyq legıoner Razambek Jamalov jeńip aldy.
Qyrǵyzstan da qarap qalǵan joq. Olar alty júlde oljalady. Ekeýi – kúmis, qalǵany – qola. Fransııa astanasynda aıyr qalpaqty aǵaıyndar 2008 jyly Beıjińdegi (1 kúmis, 2 qola) jáne 2021 jyly Tokıodaǵy (2 kúmis, 1 qola) tabysynan eki ese asyp tústi. Bul – atalǵan memlekettiń tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan kórsetkish. Nátıjesinde, olar komandalyq esepte 68-oryndy ıelendi. Sol júldelerdiń denin balýandar oljalady. Olardyń jigitteri qarýly, qyzdary ójet ekenin moıyndamasqa laj joq. Sporttyń bul túrinde Qazaqstanǵa jalǵyz ǵana júlde buıyrsa, kórshilerimiz bes márte jeńis tuǵyryna kóterildi. Tarqatyp aıtsaq, Meıirim Jumanazarova aqtyq synǵa deıin alqynbaı jetti, al Aısulý Tynybekova (áıelder kúresi), Jolaman Sharshenbekov, Aqjol Mahmýdov jáne Ýzýr Jýzýpbekov (grek-rım kúresi) úzdik úshtikti túıindedi.
Kórermender kózaıymyna aınalǵan Munarbek Seıitbekuly jaıynda áńgime múlde bólek. Fransııaǵa Qazaq eliniń jeti jýan judyryqty jigitten bólek, topyrlaǵan bapkerler, sansyz basshylar men qosshylar attanǵany málim. Barlyǵy ýlap-shýlap júrip, jalqy júldege qol jetkizdi. Al Qyrǵyzstanǵa bir ǵana joldama buıyryp, Senanyń jaǵalaýyna eki adam ǵana sapar shekti. Olar – Munarbek pen ulttyq quramanyń bas bapkeri. Tipten atalǵan boksshyny bozbala shaǵynan tárbıelegen jeke jattyqtyrýshysynyń ózine akkredıtasııa berilmedi. Biraq bul jaǵdaı Seıitbekulyna esh áser etken joq. Qyrǵyzdyń ór minezdi uly kýbalyq Saıdel Orta, amerıkalyq Jamal Harvı jáne bolgarııalyq Haver Ibanes (tegi kýbalyq) syndy sańlaqtarǵa san soqtyrdy. Al aqtyq synda ózbek Abdýlmálik Halokovtan aılasyn asyra almaı, kúmis medaldy moınyna ildi. Osylaısha, Munarbektiń esimi Qyrǵyzstan boksshylary arasynan shyqqan Olımpıadanyń tuńǵysh júldegeri retinde tarıhta qaldy.
Tájikstannyń da qadamy jaman bolǵan joq. Alǵash ret 2008 jyly Beıjiń Olımpıadasynda erkin kúres sheberi Iýsýp Abdýsalamov pen dzıýdoshy Rasýl Bokıev, 2012 jyly Londonda boksshy Movzona Shorıeva júldegerler qatarynan kórindi. 2016 jyly Rıo-de-Janeıroda balǵa laqtyrýshy Dilshod Nazarov bas júldeni qanjyǵasyna baılady. Bar tabysy sol ǵana edi. Al Parıjde tájikter úsh júldeni qorjynǵa saldy. Onyń ekeýin dzıýdoshy Samon Mahmadbekov pen Temýr Rahımov ıelense, bireýin boksshy Davlat Boltaev enshiledi. Sóıtip, Pamır taýy bókterinen kelgen tájik sportshylary medaldar sanyn jetige jetkizdi.
Parıj Olımpıadasynda barlyǵy 63 memlekettiń ánurany shyrqalyp, 91 eldiń týy bıikte jelbiredi.