Elimizdiń qurlyqtaǵy ken oryndarynan «qara altyn» óndirile bastaǵaly 125 jyl ótti. Al Kaspıı teńiziniń tereńine tunǵan mol munaıdy óndirýge qadam jasaǵaly kóp bola qoıǵan joq.
Osy oraıda qolǵa alynǵan Soltústik Kaspıı jobasy – elimizdiń teńizdegi munaı-gaz ken oryndaryn ıgerý jónindegi alǵashqy iri joba. Joba quramyna «Qashaǵan», «Qaırań» jáne «Aqtoty» ataýy berilgen úsh ken orny kiredi. Onyń ishinde «Qashaǵannyń» jóni bólek. О́ıtkeni álemde keıingi 20 jylda ashylǵan sanaýly aýqymdy ken oryndarynyń qataryna kiredi. Munda munaı men gazdyń mol qory bar. Mamandardyń esepteýinshe, óndiriletin qory shamamen 9-13 mlrd barrel munaıdy quraıdy. Bul – shamamen 1-2 mlrd tonna.
Al gazdyń qory tipten kóp. Teńiz túbindegi gaz qory 1 trln tekshe metrge jetedi. Osyndaı orasan mol qory bar ken orny 2000 jyly ashylǵan edi. Alaıda «Qashaǵannan» kommersııalyq munaı alý isi 2016 jyly bastaldy. Osylaısha, táýelsiz Qazaqstannyń tarıhynda tuńǵysh ret sý astynan «qara altyn» óndirý kezeńine betburys jasalǵan edi.
Degenmen ken ornynan munaı óndirý kezeńiniń 16 jylǵa keshigýiniń birneshe sebebi bar. Birinshiden, Kaspıı teńiziniń tórindegi «Qashaǵan» ken orny Atyraý qalasynan 80 shaqyrym qashyqta ornalasqan. Mol munaı men gazdy keshendi daıyndaý júrgiziletin «Bolashaq» qondyrǵysyna qubyrmen jetkizý aralyǵy budan da qashyqtaý. Ekinshiden, jahan nazary aýǵan kenishtiń kollektory sý astyndaǵy 3-4 metr, al teńiz túbinen 4 200 metrden astam tereńdikte jatyr. Úshinshiden, ken ornynan munaımen birge alynatyn kúkirttiń úlesi de az emes.
Keıingi jyldary «Qashaǵan» ken ornynan shyǵatyn gazdy óńdeıtin zaýyt qurylysy qolǵa alyndy. «QazaqGaz» UK» AQ basqarma tóraǵasynyń birinshi orynbasary Meıirbek Ihsanovtyń deregine qaraǵanda, gaz óńdeý zaýytynyń qurylysy josparlanǵan kestege sáıkes júrip jatyr. Jobany júzege asyrýǵa 1 000-nan asa jumysshy tartylǵan. 150-ge jýyq arnaıy tehnıka bólinip otyr.
Qazir zaýyt qurylysynyń alańynda qada qaǵý jumysy aıaqtaldy. Endi ǵımarattar men tehnologııalyq qurylymdardyń irgetas bóligin betondaý júrgizilip jatyr. Tehnologııalyq jabdyqtardy ornatý jáne tehnologııalyq qurylymdardyń metall qurylǵylaryn montajdaý bastaldy. Sondaı-aq jańa zaýyttyń alańynda 320 oryndyq vahtalyq qalashyq pen kireberis temirjoldyń qurylysy qolǵa alynypty. Qurylystyń toqtaýsyz júrýi úshin avtomobıl jáne temirjol, sondaı-aq sý qubyry men elektr jelileri tartyldy.
«Elimizde alǵash ret, ásirese dál osy nysanda qaldyq gazdardyń tútinsiz jáne dybyssyz shyǵýyn qamtamasyz etetin jabyq tıptegi alaý tehnologııasy paıdalanylady. Bul dińgek túrindegi alaýǵa qaraǵanda jaǵý ónimderin kóbirek túrlendirýge yqpal etedi», deıdi Meıirbek Ihsanov.
«Qashaǵan» gazyn óńdeıtin jobany «GPC Investment» JShS iske asyryp jatyr. Seriktestik basshysynyń mindetin atqarýshy Berik Ábishevtiń málimetine súıensek, zaýytta jylyna 1 mlrd tekshe metr shıki gaz óńdeledi dep kózdelip otyr.
«Bul – elimizdegi aýqymdy ınvestısııalyq joba. Jańa zaýyttan óńdeý úderisinen soń jylyna 727 mln tekshe metr taýarly gaz alynady. Buǵan qosa 218 myń tonna taýarly kúkirt, 17 myń tonna gaz kondensaty shyǵarylady. Suıytylǵan gaz óndiriledi. Qazir zaýytqa qajetti ınfraqurylym daıyn tur. «Qashaǵan» ken ornynan jetkizilgen gazdan birneshe taýarly ónim alynatyn zaýyt 2026 jyldyń ortasynda iske qosylady», deıdi B.Ábishev.
Munaıly óńirdegi bul jobanyń óndiristik ǵana emes, ózge de mańyzy baryn aıtqan jón. Árıne, aldymen óńirdiń ekonomıkasy men áleýmettik damýyna tıgizer yqpaly zor. Mamandardyń pikirinshe, birinshiden, zaýyt qurylysy aıaqtalǵanǵa deıin jumysshylar qatary 2 500-ge deıin kóbeıedi. Al iske qosylǵannan keıin 500-den asa adam turaqty jumysqa tartylady. Ekinshiden, zaýytqa ozyq tehnologııalar ákelinbek. Máselen, «BASF» jáne «Dow Chemical» sekildi tanymal álemdik kompanııalardyń aldyńǵy qatarly tehnologııalaryn paıdalaný josparda bar.
Úshinshiden, adamzatty tolǵandyryp otyrǵan qorshaǵan ortany qorǵaý máselesine nazar aýdarylady. Sol sebepti, qurylys kezeńinde de, odan keıin paıdalanýǵa berilgen soń da zııandy zat shyǵaryndylary, qaldyqtardyń mólsheri sanıtarlyq normaǵa sáıkes keletin ruqsat etilgen mánder sheginde bolady. Qurylys qunyna áser etetinine qaramastan, atmosferaǵa zııandy shyǵaryndylardy azaıtý maqsatynda eń ozyq tehnologııalardy paıdalaný týraly sheshim qabyldanypty. Máselen, atmosferaǵa kúkirtti angıdrıd sekildi zııandy gaz taralýynyń aldyn alýǵa múmkindik beretin «SCOT «tehnologııasy qoldanylady. Sonymen qatar ornatylatyn jabyq alaý qondyrǵysynyń korpýsy shýdan, jelden, jylý radıasııasynan, kórinetin ottan qorǵaýǵa arnalǵan.
Taǵy bir másele – gaz óńdeý zaýytyna paıdalanylatyn sý jaıy. Zaýyt salynyp jatqan Maqat aýdanynyń aýmaǵynda ashyq sý aıdyny joq. Sondyqtan sý qoldanystaǵy «Astrahan – Mańǵyshlaq» qubyrynan alynady. Sý – bıoresýrs. Ony únemdeý úshin zaýytta paıdalanylǵan sýdy tazalaýdan keıin qoldaný jospary bar. Osyǵan baılanysty jerasty kárizdik jelisi salynady. О́ndiristik-jańbyr kárizderiniń kollektorlary boıynsha barlyq óndiristik jáne jańbyr aǵyny jabyq túrdegi saqtaý rezervýaryna túsedi. Saqtaý rezervýarynan sorǵyshtar arqyly óndiristik-jańbyr aǵynyn tazartý blogine beriledi. Tazalaýdan keıin qajetti sapaǵa deıin jetkizilgen óndiristik-jańbyr aǵyny kásiporynnyń óndiristik sýmen jabdyqtaý júıesinde qaıta paıdalanýǵa jiberiledi.
Eń bastysy jobany otandyq ekonomıkany órge súıreıtin serpindilik strategııasy retinde qarastyrǵan jón. О́ıtkeni elimizde osy kezge deıin jylyna 1 mlrd tekshe metr gaz óńdeıtin iri zaýyt salynǵan joq.
Atyraý oblysy