Ádette jetimdiktiń taqsireti týraly sóz bola qalsa, soǵys jyldary týyp, ákesiz qalǵan, tórt-bes balasyn qaıtsem aman ósirem dep kolhozdyń bir tıyn aqsha bermeıtin aýyr jumysynan aýrý taýyp, sol aýrýdan kóz jumǵan analarynan jetim qalǵan balalar jetimdik týraly sóz bola qalsa, árqaısysy ártúrli muńyn shaǵyp, zarlap qoıa beredi.
Berdibek Soqpaqbaevtyń ómirbaıanyn oqyp shyqsam, bizdiń kórgen jetimdik taqsiret onyń jetimdik taqsiretiniń qasynda jip ese almaıtyndaı bolyp kórinedi eken. Ol segiz jasqa tolǵanda anasy qaıtys bolyp, artynda emizýli bala qalypty, ózi de ana qamqorlyǵyna zárý jas bala emizýli nárestemen jalǵyz qaldy. Onyń sol kezdegi bastan keshirgen taqsireti men ómir azabyn, táptishtep aıtpasa da túsinikti. «Biz jetimdermiz, jetim bop júrip jetilgenbiz» dep Muqaǵalı aqyn aıtqandaı, «Bekeń de adam aıtsa nanǵysyz talaı qıyndyqty bastan keshiripti. Bekeń ómirbaıandyq jazbalarynda óziniń qalaı tiri qalǵanyn tańdana jazypty. Men ólip qalýym kerek edi, biraq, osy kúnge jetkenime tańǵalamyn» dep eseıgen shaǵynda «Balalyq shaqqa saıahatynda» tolǵana jazypty.
Biren-sarany bolmasa, prozashylardyń kópshiligi alǵashqy shyǵarmashylyq jolyn óleńnen bastaǵan. Bekeń de sol dástúrden taımapty. Tuńǵysh «Bulaq» óleńder jınaǵy 1950 jyly jaryq kóripti. О́leń órisinde taǵy birshama shyǵarmalar jazyp, óziniń negizgi kredosy mártebeli proza ordasynyń tabaldyryǵyn attady.
Berdibek Soqpaqbaevty jalpy halyqqa jazýshy retinde keńinen tanytqan janr – poezııa emes, proza boldy. О́leń órisinen shyǵyp, prozaǵa bet burdy da, bul salada óndire eńbek ete bastady. Onyń qalamynan áńgime, povest, romandar birinen soń biri jazylyp Berdibek Soqpaqbaevtyń burynǵy aqyn atyn umyttyra bastady. Ásirese «Meniń atym Qoja» hıkaıaty barsha oqyrman qaýymdy dúr silkindirgen shyǵarma boldy. Dúnıege kelgen kúnnen bastap «Meniń atym – Qoja» oqyrmannyń qolynan túspeıtin bestsellerge aınaldy. Bul shyǵarmany oqymaǵan qazaq joq shyǵar. Qazaq qana emes, ol týyndy álem oqyrmandaryna da áıgili boldy. 1962 jyly rejısser Abdolla Qarsaqbaev «Meniń atym – Qoja» povesi boıynsha kórkemfılm túsirip, ol da halyqtyń eń kóp tamashalaǵan ekrandyq týyndysyna aınaldy. Ol fılm de túp anasy povest sııaqty álemdi sharlap ketti. Fransııadaǵy «Kann» festıvaline qatysyp, «balalar ómiri týraly túsirilgen eń sátti týyndy» dep baǵalanyp, sarapshylardyń tarapynan joǵary baǵalandy. Bul shyǵarma jaryq kórmeı Bekeńniń tartpasynda uzaq ýaqyt jatyp qalǵanyn búgingi qaýym bile bermeıdi. Oǵan qoıylǵan negizgi kiná – «shyǵarma balalar psıhologııasyna keri áser etedi. Munda tentektikke, buzaqylyqqa, tártipsizdikke baýlý bar. Ondaı júgensizdikke jol bermeý kerek» degen tujyrym aıtylyp, senzýra shyǵarmanyń jaryq kórýine jol bermedi. Qansha jyl kúlge kómip qoısa da, altynnyń aty altyn. Uzaq jyl buǵalyqpen arpalysyp, aqyry ony úzip shyǵyp, «keń dúnıege tulpardaı shańdatyp shyǵa keldi». Bizdiń elde sátti shyǵarmanyń osylaı buǵalyqqa iligetin ádeti bar. Muhtar Áýezovtiń «Qıly zamany» da osyndaı tasqamaýda uzaq ýaqyt jatqan joq pa edi? Kózi tirisinde uly jazýshy óz shyǵarmasynyń jaryqqa shyqqanyn kóre almaı ketti. Alpysynshy jyldary ǵana Shyńǵys Aıtmatovtyń alǵysózimen tuńǵysh ret «Novyı mır» jýrnalynda jarııalanyp, Áýezovtiń eń kúrdeli shyǵarmasy qazaq oqyrmandarynyń qolyna osylaı tıgen edi. Berdibek Soqpaqbaevtyń «Meniń atym – Qojasy» da mundaı buǵaýdan aman qalǵan joq. Shyn sýretkerdiń shynaıy baǵasy eń áýeli óz elinde emes, jat elde tanylady eken. Aıtmatovtyń «Jámılasy» da áýeli qyrǵyz tilinde emes, orys tilinde, sonan soń qazaq tilinde jaryq kórgen soń baryp qyrǵyz aǵaıyndar amalsyz moıyndady. Bir jaǵynan Aıtmatovtyń ádebıettegi joly da sátti bolǵan shyǵar. Onyń «Jámılasyn» áýeli Áýezov tanyp, Parıjdegi bir halyqaralyq jıynda ol shyǵarmany uly Muhań fransýzdyń ataqty jazýshysy, Nobel syılyǵynyń laýreaty Lýı Aragonǵa usynyp, povest oǵan erekshe unap, óz jýrnalynda alǵysózimen jarııalady. Maqalanyń mazmuny da erekshe. О́lgen dosyna «mahabbat týraly mynandaı aıryqsha shyǵarmany oqı almaı ketkeniń ókinishti» degen maǵynada jazylǵan hat álemge tarap, Aıtmatov esimi birden shetelderde áıgili bop shyǵa keldi. Berdibek Soqpaqbaevtyń «Meniń atym – Qoja» shyǵarmasy da áýeli ózimizde emes, syrt elde tanyldy. «Arqaǵa erdiń batqanyn ıesi emes, at biler, azamattyń qadirin aǵaıyn emes, jat biler» degen qazaq maqaly meılinshe shynshyl-aq. Ǵylym men ádebıette mundaı faktiler jıi kezdesedi. B.Soqpaqbaevtyń shyǵarmasy da áýeli shetelderde jaryq kórgen soń baryp óz eline úlken marapatpen qaıtyp keldi. Sonan soń baryp eli de, memleketi de onyń shyǵarmashylyǵyna shyn yqylaspen nazar aýdara bastady. Úlken sýretkerlerge tán bul qasıet Soqpaqbaevqa soqpaı ótken joq. «Meniń atym – Qoja» povesi týraly bir kúlkili áńgime estip qalyp edim. Baıaǵyda, keńes ókimeti kemeldenip turǵan kezde, ádebıetten aýyly alystaý bir aýdan basshysy óz baıandamasynda ıdeologııa máselesine toqtala kelip: «Bizdiń kommýnıstik ıdeologııaǵa jat qojalar men moldalardy ótkir synǵa alǵan «Meniń atym – Qoja» shyǵarmasy elimizde áli de joıyla qoımaǵan dinı-sholastıkalyq kózqarastardy qatty synǵa aldy» dep Soqpaqbaevtyń shyǵarmasyna ateıstik turǵydan jaqsy baǵa bergen kórinedi. Elýinshi-alpysynshy jyldardyń ózinde el arasynda ádebıet jaıly túsinikter jutań, osy taqilettes shalaǵaı basshylar aýyq-aýyq kezdesip turatyn. Jumeken Nájimedenov bir oqıǵany kúlip aıtyp júretin. О́ziniń jańa shyqqan óleńder jınaǵyn aýdandaǵy bir keńshar dırektoryna syıǵa tartqan eken. Endi jańa shyqqan kitabyn taǵy aparyp: «Seniń broshıýralaryńdy saqtap júrmiz. Sandyqta jatyr», depti de áıeline: «Áı, myna Jumekenniń kitabyna noftalın seýip turýdy umytqan joqsyń ba?», dep jerlesiniń kitabyna degen súıispenshiligin osylaı bildirgen eken. Bekeń ondaı «qurmetten» qur alaqan emes kórinedi. «Meniń atym – Qojany» oqyp shyqqan bir áıel: «Sheshek-aý, týra óz ómirińdi jazyp shyǵypsyń ǵoı. Atymyzdy atamaǵanyń bolmasa, bárimiz kitabyńda órip júrmiz» dep qarqyldaı kúlgen eken.
Berdibek ómirdiń shyndyǵyn jazdy. Sendire jazdy. Kúldire jazdy. Kúrsinte jazdy. Shyǵarmalarynyń shynshyldyǵy sol, sonaý Narynqol aýlynyń adamdary bizdiń Arystyń adamdarynan aınymaıdy. Shynaıy shyǵarma ámbege ortaq degen osy.
Bekeń ómirde óte qarapaıym boldy. О́z shyǵarmalary tóńireginde biraýyz sóz aıtpaıtyn. Tipti eshteńe jazbaǵandaı, eshteńe bitirmegen adamdaı óz betinshe únsiz júretin. Tipti, anda-sanda bir kezdese qalǵanda da jańa shyǵarmalary týraly biraýyz sóz aıtpaıtyn.
1991 jyly tuńǵysh nemerem Mereıdiń tusaýkeser rásimin ótkizý úshin «Almaty» qonaqúıiniń «Issyk» meıramhanasynyń basshylyǵymen kelisý úshin sol ǵımaratta júrip, Bekeńdi sol jerde jolyqtyrdym. Meni kórdi de sózge tartty. Júzinde alasapyran, sol kezdegi ómirge ókpesi bar ma, salqyn sóılesti.
– Myna ómir ne bop ketti? Báriniń astan-kesteni shyqty. Eshnárseniń qadiri qalmady. Ádebıet degen de myna ómirge qajet bolmaı qaldy. Bárin Máskeý búldirip jatyr. «Burynǵy shyǵarmalardyń ıdeıasy eskirdi, «qaıta qurý» rýhanı sáıkes jańa shyǵarmalar jazý kerek» degen talaptar qoıylyp jatyr. «Modernızm» deı me, «postmodernızm» deı me, bizge sol rýhtaǵy shyǵarmalar qajet. Burynǵy ádebıettiń halyqqa keregi joq» dep aıǵaıshylar jappaı uran kóterip jatyr. Men oǵan daıyn emespin. Jazarymdy jazdym. Ol shyǵarmalardy endi eshkim oqymaıtyn bolsa, jazýshy retinde meniń de umytylǵanym ǵoı, – dep túńile sóıledi.
– Ondaı sózdi qoıyńyz, Beke. Bári oqylmasa da siz oqylasyz...
– Áı, kóńilimdi kóterý úshin jubatý aıtyp turǵanyń ǵoı. Mine, sender, Tólen ekeýiń bárin syzyp tastap basqa shyǵarmalar jazýǵa múmkindikteriń bar. Mende joq.
– Alasapyran kezeń de ótedi. Bári ornyna keledi, – dep óktemsip sóz aıtqanyma ol kóńil aýdara qoımady.
– Bári bitti ǵoı. Balabaqshalar jabylyp, kitaphanalar mal qoraǵa aınalyp, el laı sý iship, kóp adam jumyssyz. Jumysy joq erkekter qazan-oshaqtyń basynda qaldy. Áıelderi qap arqalap bazarda júr. Olarǵa ádebıet kerek pe?
– Kerek, Beke. Aıttym ǵoı, jurt basqany oqymasa da sizdi oqıdy dep. Qazirdiń ózinde sizdi oqyp jatyr. Qazaq ádebıetsiz ómir súre almaıdy. Olar ádebıetpen egiz jaralǵan. Tipti budan da qıyn kezde olardyń qolynan kitap túspegen.
– Shyn aıtasyń ba? Jurt áli kitaptan qol úzgen joq pa?
– Joq. Menen góri joqshylyq pen jetimdikti kóp kórgen adamsyz ǵoı. Esińizge túsirińizshi, qaıta sondaı kezde jurt kitapty kóp oqyp, sodan jubanysh tappaýshy ma edi?
– Iá, solaı da bolǵan edi-aý!..
– Bala kezim 6-7 jastamyn ǵoı deımin. 48-49 jyldar ǵoı. Aýylda Shúkir degen kisi boldy. О́zi soǵysqa baryp, bir qolynan jaralanyp, múgedek bop qaıtqan. Sol kisi jyrqumar edi. Ol kezde kitaptar kóp shyqpaıtyn. Qaıdan ekeni belgisiz, kóne jyrlardy taýyp alyp, bizdiń úıge kelip, ondyq shamnyń jaryǵymen «Alpamys batyr», «Qozy Kórpesh – Baıan Sulý», «Kesik bas» sııaqty jyrlardy daýystap oqıtyn. Ash júrsek te jyrdy elitip tyńdaýshy edik. Sol jyrlardaǵy erlik pen mahabbatqa eliktep biz de sondaı bolsaq dep qııal qushaǵynda uıyqtap ketýshi edik. Qudaıǵa shúkir, qazir bári bar. Ash júrgen eshkim joq. Al sizdiń kitabyńyz búginde qoldan túspeıtin, eń kóp oqylatyn kitap.
Bekeń betime uzaq qarap turdy da, «shyn aıtyp tursyń ba?» dedi óz kúdiginen áli aıyqpaǵan kúıde.
– Qudaıy shynym. Kimnen surasańyz da meniń sózimdi bári qostaıdy.
Bekeń sál oılanyp turdy da: «Áı, qaıdam», dep oı qushaǵynan arylmaǵan kúıi qoshtaspaı únsiz júrip ketti. Kókeıinde topyrlaǵan oılaryn aıtpaı, ózimen birge ala ketti.
Bekeńniń ajalyna da osy únsizdik jetti me eken dep oılaımyn qazir. Qoǵam ómirindegi jeke tulǵaǵa qatysty úlken qaıshylyq ony psıhologııalyq dertke ushyratatyny anyq. Qojanyń ómiri. Bekeńniń ómiri. Qoja bolsa ótirikke, jaǵympazdyqqa, jasandylyqqa jany qas. Ol meılinshe shyndyq áleminde ómir súredi. Beıimdelgish, jyltyr, jaǵympazdyqqa jaqyn Jantasty Qojanyń jan-tánimen jek kóretini sondyqtan. Qoja tabıǵaty erkindikti, shynshyldyqty súıedi. Bekeńniń tabıǵaty – Qojanyń tabıǵaty. Ol da shynaıy ómir súrýge talpynady. Biraq oǵan keńestik qatyp qalǵan qaǵıda jol bermeıdi. Sondyqtan da ol keńestik júıemen shyǵarmasy arqyly kúres ádisin tańdap alǵan.
Berdibek Soqpaqbaev óz tirshiliginde ózgeler sııaqty qoǵam ómiri, bılik ıdeologııasy jaıly maqala jazbapty. Soǵan qaramastan, onyń sońyna tártip saqshylary tyńshylar salyp qoıǵan kórinedi. О́z betinshe maqala jazbaǵan, qoǵam ómiri týraly biraýyz kelispeýshilik maqala jazbaǵan adamnyń sońyna ne sebepti ańdýshylar qoıǵan? Talantty adam qoǵam úshin, bılik júıesi úshin árqashan qaýipti. Barlyq kezeńde bılik osyndaı baǵyt ustanǵan. Álem ádebıetin bylaı qoıǵanda, irgemizdegi orys ádebıetiniń tańdaýly ókilderiniń kópshiliginiń ajaly men azaby sol ańdýshylar «eńbeginiń» nátıjesi emes pe edi? Tipti proletarıattyń uly jazýshysy Maksım Gorkııdiń ózi Stalın jaıynda biraýyz teris pikiri úshin bas-aıaǵy bir saǵattyń ishinde ólim qushqan joq pa edi? Pýshkınniń de taǵdyry belgili. Bar-joǵy 26 jastaǵy Pýshkındi qabyldaǵan I Aleksandr: «Men búgin Reseıdiń eń aqyldy adamymen sóılestim», dep jazbasha pikir qaldyrǵan sol patsha aqyry túbinde dýeldi ózi uıymdastyryp, ony ýlanǵan oqpen atqyzyp ólim qushtyrdy emes pe? Árıne, Bekeńniń óz basy ondaı tragedııaǵa ushyraǵan joq, alaıda onyń sońyna tyńshylar salyp qoıǵany búgin belgili bolyp otyr. Barlyq patshada qaýip bar. «Strah – straja sareı» degen uǵym ejelden qalyptasqan. Olarǵa tóńireginiń bári jaý bop kórinedi. Ásirese talantty adamdar, óıtkeni olar erkin oılaıdy. Júıege baǵynbaıdy. «Eger siz 1825 jyly Reseıde bolǵan bolsańyz, Senat alańyna shyǵar ma edińiz, álde úıde bolar ma edińiz?», degen patshanyń suraǵyna Pýshkın oılanbastan: «Árıne, Senat alańynda bolar edim», dep taısalmaı jaýap bergeni úshin Aleksandr ony bostandyqqa shyǵarady.
Biraq patsha báribir onyń osy sózin keshirmedi, tipti ekinshi bir daryn ıesi M.Lermontovty da biraýyz óleńi úshin keshire almady.
«Proshaı, nemytaıa Rossııa,
Strana rabov, strana gospod.
I vy, mýndıry golýbye,
I ty, ım predannyı narod» degen óleńi de onyń ólimine sebep boldy.
Árıne, Berdibek Soqpaqbaevtyń ómirinde mundaı ashyq qarsylyq bolǵan joq. Ol únsiz kúresti. Barlyq oıy o dúnıege ózimen birge ketti. Qazaqta qatyp qalǵan qaǵıda bar: «Adam o dúnıege eshteńe alyp ketpeıdi», degen. Bul tek materıaldyq turǵyda aıtylǵan sóz. Shyn máninde adam o dúnıege ózimen birge kóp nárse ala ketedi. Ásirese oıly, talantty adamdar úshin ol – bolashaqta jazylýǵa tıis jańa shyǵarmalar. Pýshkın men Lermontov dýelde jastaı ólmeı, 60-70 jyl jasaǵan bolsa, talaı-talaı talantty shyǵarmalar dúnıege kelmes pe edi? Keńestik repressııaǵa ushyramasa, bizdiń de aqyn-jazýshylarymyz talaı-talaı tamsandyrar shyǵarmalardy dúnıege ákeletinderi anyq edi ǵoı. Olar da kóp dúnıelerdi ózderimen birge ala ketti.
О́ziniń aıtýynsha, Berdibek Soqpaqbaev – jazǵanynan jazatyny kóp jazýshynyń biri. Totalıtarlyq júıe onyń jazbaq shyǵarmalaryn ishinde tunshyqtyrdy.
Qoryta aıtqanda, týǵanyna bıyl 100 jyl tolǵan Berdibek Soqpaqbaev shyǵarmalary qazaq ádebıetiniń, qala berdi álem ádebıetiniń qazynasyn molaıta tústi. О́zge jurttyń ádebıetshileri men oqyrman qaýym Soqpaqbaevtyń Qojasyn Mark Tvenniń Tom Soıerimen salystyra sóz etetini qazaq ádebıeti úshin zor maqtanysh. О́z shyǵarmalary men ádebıettiń bolashaǵy úshin únemi kúdiktenip, endi birde sergek oılap senimmen qaraıtyn zańǵar jazýshy Berdibek Soqpaqbaev shyǵarmalary búginde eń kóp oqylatyn, qazaqtyń rýhanı baılyǵyn molaıta túsken ólmes shyǵarmalar ekeni anyq.
Osynshama áıgili shyǵarmalar jazǵan Berdibek Soqpaqbaev memleket tarapynan laıyqty baǵalanbapty. «О́zgege ógiz olja tıgende, ákeme tana tıer me edi?» dep erligi eleýsiz qalǵan ákesi týraly balasynyń kúıingenindeı, Bekeńe de buıyrǵany tek «Maqtaý gramotasy» eken. О́z qatarlary qaptatyp «Halyq jazýshysy» degen ataq alyp jatqanda, Bekeńe bar tıgeni – álgi gramota. «Retsiz bólgen dúnıeniń aıtshy qudaı tóresin» degen «Myń bir túndegi» arab báıiti osyndaıda amalsyz eske túsedi eken. Bitirgen dúnıelerin ózgeler sekildi mindet etpeıtin Bekeń «meni laıyqty baǵalamadyń» dep ókimetine renjigen joq. Baıaǵysynsha esh nársege alańdamaı, jańa shyǵarmalaryn únsiz jaza berdi. Jan aýrýy ma, tán aýrýy ma, qandaı keseldiń kesirinen o dúnıege attanǵany belgisiz, jumbaq ólimmen qaıtys bolǵan Berdibek Soqpaqbaev bir ókinish, bir úmit qursaýynda úndemegen kúıi ana dúnıege attandy da kete bardy. О́zimen birge jazylatyn talaı shyǵarmalardy alyp ketti. Endi ol qaıtyp kelmeıdi.
«О́lgender qaıtyp kelmeıdi».
Dýlat ISABEKOV,
jazýshy-dramatýrg, Memlekettik syılyqtyń laýreaty