AES – «jasyl» energııa kózi

Elimizge AES salý qansha­lyqty qajet? Onyń halyq úshin mańyzdy­lyǵy nede? Qaýipsizdigi qalaı bolady? Qazirgi tańda halyqtyń kókeıinde AES-ke qatysty osyndaı san saýal turǵany ras. 2021 jyldan beri pikirtalas týdyryp júrgen AES máselesi atalǵan referendýmnan keıin naqty sheshimin tabary anyq.

Qazirgi tańda ózektiligi artyp otyrǵan atom elektr stansasyna qatysty Almaty qala­syndaǵy «AlmatyBasJospar» ǵyly­mı zertteý ınstıtýtynyń ǵımara­tynda on toǵyzynshy jarııa talqylaý ótti. Sala mamandary, sarapshylar, ekolog­ter, memlekettik jáne azamattyq sektor ókilderi qatysqan is-shara barysynda atom salasyn damytýdyń ózekti máseleleri men AES salý múmkindikteri jan-jaqty talqylandy.

Is-sharany uıymdastyrýshy ári moderatory Almaty qalasy qoǵamdyq keńesiniń múshesi Borıs Japarov ashty. Basqosý kezinde energetıka salasynyń qazirgi jaǵdaıy, el ekonomıkasynyń turaqty damýyn qamtamasyz etýdegi atom energetıkasynyń róli, onyń qorshaǵan ortaǵa áseri men áleýmettik qyrlary keńinen sóz boldy.

Alǵashqy sóz kezegin alǵan Qazaqstan Azamattyq alıansynyń prezıdenti Baný Nurǵazıeva elimizdegi atom elektr stansasyn salýǵa kúmánmen qaraıtyn jurtshylyqtyń onyń naqty eko­nomıkalyq paıdasynan ha­bar­syzdyǵyn, qazirgi kúni ishinara sezilip júrgen energııa tapshylyǵy men oǵan táýel­dilikten arylý úshin AES-tiń qa­jettiligin jıyn­ǵa qatysý­shy­larǵa barynsha túsin­dirip ótti.

«О́tken jyly Úlken aýlynda boldym. Osy eldi mekende alǵashqy qoǵam­dyq talqylaý ótip, jergilikti halyqtyń pikiri tyńdaldy. Turǵyndar atom elektr stansasynyń qurylysyn biraz jyldan beri kútip otyr. Al atom energetıkasyna kelsek, ony álemdegi eń damyǵan memleketter qoldanatyn «jasyl» tehnologııalar der edim», deıdi Baný Nurǵazıeva.

Keıingi kezderi elimizde ener­gııaǵa degen suranystyń artýy ýaqyt ótken saıyn artpasa, azaı­maı otyr. О́ıtkeni tabıǵı ósim men ekonomıkanyń damýy ener­gııaǵa degen tutynýshylyqty ul­ǵaıtyp, jumys istep turǵan energııa óndirýshi nysandardyń tozýy ózge energııa kózderin tabýdy kerek etip turǵany ras.

Jarııa talqylaý kezinde so­ny­men qatar kópshiliktiń kó­keıinde júrgen sý máselesi de tal­qylanyp, bul turǵydan «Qazaq­standyq atom elektr stansalary» AQ bas dırektory Tımýr Jantıkın halyq arasynda AES-tiń Balqash kóline keri áseri týraly alypqashpa sózdiń qısynsyz ekenin, atom elektr stansasyna qajetti sý mólsheri kól betindegi tabıǵı býlanýdyń 0,3 paıyzymen birdeı deńgeıde turǵanyn aıtyp ótti.

«1979 jyly Trı-mıl-Aılend AES-inde, 1986 jyly Chernobyldegi AES-te bolǵan jarylys búkil salany túbe­geıli qaıta qaraýǵa májbúr etti. Atal­ǵan oqıǵalardan keıin qaýipsizdik máse­leleri birinshi orynǵa qoıylyp, qazirdiń ózinde jumys istep turǵan atom elektr stansalaryn jańǵyrtýǵa jáne reaktor qondyrǵylarynyń jobalaryna eleýli ózgerister ákeldi. Nátıjesinde, tehnıkalyq-eko­nomıka­­lyq kórsetkishteri jaq­sartylǵan reak­torlardyń úshinshi býy­ny paıda boldy», deıdi Ulttyq ıadro­lyq or­ta­­lyqtyń bas dırektory Erlan Batyrbekov.

Búginde elimizdiń atom óner­kásibin­de 20 myńnan asa adam jumys istese, onyń ishinde 15 myńy negizgi óndiristik personaldy quraıdy.

Ondaǵan jyl boıy tabysty is­terimen tanylǵan Ulttyq ıad­ro­lyq ortalyq pen Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynda atom elektr stansasynyń qaýipsizdigin qam­­tamasyz etý álemdik deń­geıde qa­ras­tyrylyp júr. Máselen, otan­dyq mamandar Japonııa men Fran­sııa sekildi elderde ınno­va­sııa­lyq atom elektr stansalary jobalaryna qaty­syp keledi.

Osy rette Iаdrolyq fızıka ıns­tıtýtynyń basshysy Saıabek Sahıev Qa­zaq­standa salynýy múmkin atom reak­toryna uqsas reaktor atalǵan ıns­tıtýttyń bazasynda kóp jyl boıy jumys isteıtindigin, bir kezderi ınstıtýt janynda 3 myńǵa jýyq adam bolsa, búginderi 15 myńnan asyp otyr­ǵanyn jetkizdi. Instıtýt mamandary 50 turǵynǵa arnaıy sensorlar taratyp, nátıjesinde, eshqandaı mańyzdy ózgerister tirkelmegendigin aıtyp ótti. Sarapshylar «AES qurylysyna qarsy bolsaq, onda elimiz energetıka salasynda esh nátıjege qol jetkize almaıdy» degen oıda.

Elimizdiń eńbek sińirgen energetıgi Baqytjan Jaqsalıev: «Elimizdiń qol­da­nystaǵy energetıkalyq keshenderi mem­le­ketti elektr energııamen tolyq qamtamasyz etpeıdi, elektr ener­gııa­sy­nyń turaqty óndirisi ǵana qazirgi qa­jet­tilikterdi qana­ǵat­tandyryp otyr. Sonymen qatar atom elektr stansasynyń jobasyn iske asyrý tutynýshylar úshin elektr energııasynyń qunyn tómendetýge ákeletin eko­logııalyq taza energııa qurý­dyń alǵashqy qadamy», degen pikirin bildirdi.

Sarapshylar «Atom energetıkasy – elektr energııasynyń turaqty kózin qamtamasyz etýshi ǵana emes, eko­nomıkanyń sabaqtas sala­laryn damytýdaǵy qýatty kata­lızatory» degen oılaryn da ashyq aıtyp otyr. Olardyń pikiri AES úzilissiz tolyq qýatta jumys isteıtin turaqty jáne senimdi energııa kózi degenge saıady. Álemdik tájirıbege súıensek, alǵashqy atom elektr stansalary otyz jylǵa eseptelgenimen, áli de elý jyl kóleminde senimdi jumys istep otyrǵandyǵyn, keıingi 3+ býyndy stansalar alpys jylǵa qoldanysqa ense, jıyr­ma jylǵa kepildi uzartý múm­kindigi bar kórinedi. Tipti 9 balǵa deıin seısmıkalyq turaq­tylyǵy da qarastyrylǵan.

«Elimizde saqtandyrǵysh retinde jumys isteıtin pas­sıvti qaýipsizdik júıeleri qolda­ny­la­dy. Eger keleńsiz jaǵdaı týyn­dasa, onda reaktor jaı ajyra­tylyp, adamnyń qatysýyn talap etpesten qaýipsiz kúıge aýystyrylady. Qazirgi tańda jańa qaýipsizdik júıeleri ázirlenip jatyr. Sonyń arqasynda atom stan­sasynyń qurylysy aıtar­lyqtaı qymbattaǵan. О́ıtkeni qa­ýip­sizdikti qamtamasyz etýge kóp qarajat jumsalady», deı­di Qazaqstan ıadrolyq fızıka ıns­tıtýtynyń bólim basshysy Sergeı Kıslısyn.

AES eldiń elektr energetıka­syn­da turaqty, úzdiksiz ju­mys isteıin energııa kózi bolsa, jel energııasy jelge, kún ener­gııa­sy kúnge táýeldi. Al atom elektr stansasy turaqty tıim­dilikpen jumys istep, 100 jyl boıy jeldiń kúshine, kún bel­sendi­ligine táýeldi emes energııa alýdyń turaqty ádisi deýge bolady. Mundaı energııa kózderi – ekonomıkanyń negizi, yqpaly da zor.

Táýelsiz sarapshy Telman Shýrıevtiń aıtýynsha, AES salýdyń ekonomıkalyq tıimdi tustary qurylys kezeńinde 8 myń adamǵa deıin, al paıdalaný kezeńinde 2 myńǵa deıin bilikti maman jumyspen qamtamasyz etilip, ekonomıkanyń aralas salalarynda 10-nan asa jumys ornyn qurady. Iаdrolyq mamandyqtar boıynsha shamamen 300 adamdy nemese AES ónerkásiptik-óndiristik qyzmetkerlerdiń 20 paıyzyn quraıdy. Sarapshy jergilikti ónerkásip pen ımportty almastyratyn óndirister damyp, ınvestısııalyq tartym­dylyqty ulǵaıtýda, óńir men eldiń ǵylymı-tehnıkalyq joǵa­ry bilikti kadrlar áleýetin art­tyrý­ǵa múmkindiktiń bar ekenin jetkizdi.

«Qazaqstan atom elektr stansalary» JShS aqparynda AES qurylysy búkil jumys istep turǵan ýaqyt ishinde salyq túsimderi 2,5-3,0 mlrd-tan asa somany qurylys-montajdaý jumystary barysynda jergilikti bıznesti qoldaý shamamen 2,5-3,5 mlrd dollardy quraıtyny aıtylǵan. Bul qarjy el ekonomıkasyn kóterýge yqpal eteri sózsiz.

Sondaı-aq AES salý óte qym­bat joba ári ony júzege asy­rýǵa kóp ýaqyt ketedi degen pikirler de joq emes. Alaıda Qazaq­stan ıadrolyq fızıka ınstı­­týtynyń bólim basshysy Sergeı Kıslısyn: «Eger uzaq merzimmen salystyratyn bolsaq, bir elektr stansasyna 20 jyl kóleminde kúnine qanshama tonna shıkizat ketse, AES qurylysy sonshalyqty qymbat joba emes ekenin baıqaımyz. Árıne, munda birrettik ınvestısııalar asa úlken, biraq ýran otyny kómirden áldeqaıda arzan bolyp tur­ǵanda, uzaqmerzimdi josparda beıbit atomdy paıdalaný tıimdirek», deıdi.