Jipsiz baılanyp, jiksiz birikken

Atalǵan oıyndardyń basty rámizi retinde Kúnbasty salt atty beı­ne tańdalyp alynǵan. Bul belgi Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryn ótkizýshi elderdiń barlyǵynda qoldanylyp keledi. Qoıý qyzyl túspen boıalǵan logo­tıptiń jalpy pishin sulbasy kósh­peliler qoldan jasaǵan tur­mystyq buıymnyń sándik ele­mentterine uqsaıdy. Belginiń kúnbasty salt atty bolýynyń ózinen-aq sporttyq oıyn­dar­dyń basym bóligi at ústinde bolaty­nyn ańǵarý qıyn emes. Ári ol tórt tuıaǵy tórt shý­maq óleńge uqsaǵan jylqymen tórt qubylasyn túgendep kele jatqan halqymyzdyń tarıhynyń da bir kórinisin aıǵaqtap tursa kerek.

At týraly áńgime aıtsa, ish­er asyn jerge qoıatyn qazaqtyń aby­roı ataǵynyń bir ólshemi – alaman báıge. Arǵymaq pen arýdy birdeı kórip mápeleıtin aq­súıektigimizdiń belgisi sanalatyn jylqynyń baby týraly aıtar bolsaq, onyń teginen bastaýǵa týra keledi.

Tulpardyń júıriktigi enesinen...

«At bolatyn qulynnyń mú­shesinen, kisi bolar balanyń kisesinen» tanıtyn bizdiń el júırikti qulyn kezinen tanyp, qamqorlyǵyna alýǵa tyrysqan. Máselen, júırik taıdy synaǵanda birinshi keýdesiniń keńdigi men búkishteý beline basa mán bergen. Sonymen qatar júırik bolatyn qulynnyń synyn aýzy, jaǵy, tumsyǵy uzyn, úrpek júndi, denesi túkti, qylshyq basqan, aldy-arty teń tórtbaq, aıaqtary jýan, shashaly, kirpik-qasy mol, artynan qaraǵanda aldyńǵy tósi kórinetindeı taltaq, tizesi shor, býyndary jýan, tósi shalqaq, moıny uzyn, ústińgi kúrek tisteri túıe tisti, jan-jaǵyna urlana qaraǵysh jáne uıqyshyl keledi dep sýretteıdi. Uıyqtaǵanda tórt aıaqty kerip jatady. Alaıda qazaq júırik atty tek turqynan ǵana emes, enesine syn kózben qarap, bıe ishindegi qulynyn qaı ýaqytta, qandaı erekshelikpen tóldeıtinin de bilgen. Eger bıe júırik tóldeıtin bolsa, kúzeıtin bolǵan. Júırik ákeletin bıe tań bozaryp atyp kele jatqan mezgilde boshalaıdy. Aldyna qara salmaıtyn shynaıy júırik enesinen jerge tórt aıaǵymen tik túsedi. Mundaı jaǵdaıda qazaq astyna kıiz tósep, kóterip alatyn bolǵan. Ishte jatqan qulynnyń ózin synnan ótkizetin bapkerler júırikterge «Jelqanat», «Tesik ókpe» degen sııaqty ataý da bergen. Keı derekterge súıensek, shyn máninde, júırik jylqynyń ókpesinde barmaqtaı tesik bolatyn kórinedi. «Jelqanat» dep ataıtyn sebebi – arǵymaq bolatyn attyń bir qabyrǵasy artyq bolyp keledi. Qazaq dalasynda esimi tulparlarmen qatar ata­latyn Tolybaı, Kúreńbaı sııaq­ty synshylar ótken. At syn­shylary naǵyz júıriktiń bo­ıyndaǵy belgilerin tap basyp, tul­pardy qaı ýaqytta jaratyp, qaı ýaqytta jaratpaý kerektigin aına-qatesiz aıtyp otyrǵan. Al dúbiri dalany ıitip dúnıege kelgen qulyndy «taıynda tasqa sal, qunanynda qumǵa sal, dóneninde qoıa ber, bestisinde báıgege qos, báıge almasa basyn kes» dep ári qaraı baptaýǵa kirisedi. Aıt­sa aıtqandaı-aq, júırikti taı kezinen baptap, balasha qa­rap, júregin shaılyqtyryp al­maı, qanjilik qylyp qanyn buz­baı, súıegin jasytyp, qu­nan shyqqanda azdap alaman kór­setedi. Muny qazaq «qoltyǵyn jazý, jer tanytý» dep ataǵan. Sóıtip, kúzge qaraı qolǵa alyp, qysta jiliginen sýyq ótkizip almaı, kóktemde qar sýymen qoıa berip pishtirýdi «qandy but» dep ataıdy. Osydan keıin dónen azý jaryp, qaıta oralady. Bul – júıriktiń múshelge tolǵanynyń belgisi. Besti bolý – báıge attyń beske tolýy. Besti – jigittiń 25 jasyndaı kúshti jas. Bul kezde de júıriktiń kúshin saqtap, kúzden bastap kútimin jasap, qysta qolǵa alyp baǵady. Keıde tebinge qoıa berip, qol-aıaǵyndaǵy zoryqty aldyryp, qar tepkizedi. Munyń barlyǵy – qazaqtyń júırik bap­taýdaǵy dástúrli qaǵıdalary.

At babynyń ataýlary

Baptaýǵa alynǵan júırik atty kók tistetpeı, kóktemde de qolda baǵady. О́ıtkeni kók shóp attyń etin bosatyp, kóbeńsitip jiberedi. О́kpesin de qabyndyryp tastaıdy. Sondyqtan atty tek qana pishen, sulymen baǵady. Pishen men suly attyń áýelgi kúsh-qýatyn, etin qalypty saqtaýyna septigin tıgizedi. Júıriktiń mun­daı kúıin «qý tezek» dep ata­ǵan. Qazaq «At shappaıdy, bap shabady» degende sol at baby­nyń qıyndyǵy týraly aıtsa ke­rek. Júırikti jaz shyǵa bere shal­ǵynǵa biraz kún qoıa berip, etin kóterip baryp baptaýyn «kók­ke aýnatý» dep ataıdy. At bul kezde qysta jıǵan qazysyn jaza­dy. Osy kezeńnen ótkennen keıin júırikti qaıta qolǵa alyp bap­taıdy. Az minip býsandyryp, keshke arqandap jaıyp, kún shyqpaı alyp kelip baılap, bir aıdaı júredi. Keıin eti áb­den qatqan soń baryp jaıylý ýaqytyn sozyp, minýdi de kóbeı­tedi. О́te semiz bolsa, qolǵa ustaı bas­taǵan alǵashqy kúnderi eki kún­de bir sýaryp, keıin kele bir kún­de eki retten sýaryp oty­rady. Ári at sý iship, basyn bir kótergende sýdy sol kúıi ish­kiz­beı toqtatady. Muny «atty kók­qa­rynnan saqtaý» dep ataıdy. Eger ishinde zoryq bolsa, qaına­­ǵan qara shaımen sýarǵan. Osylaı­­­sha, ishiniń zoryǵyn shyǵaryp otyrady. Sol sııaqty qan buzylsa da, júıriktiń qanyn túzeý úshin ılengen qamyrdy sýǵa shylap bergen. Keıde ár bapker óziniń yńǵaıyna qaraı sary saýmal berip te jatady. Keıbir derekterde ertedegi qazaqtar bestisinde júıriktiń tilin jaılaýǵa býyp jiberetini jaıly aıtylady. Son­da kúzde ustaǵanda báıgege ózi-aq daıyn turǵan. Sol sııaqty ár bapkerdiń óziniń at baptaý tásili bolady. Baptaý barysynda kóbik terin alyp, ashy terin shyǵarady. Ashy terin alý degenimiz – qara jarysqa qosyp, tań asyrý. Tań asyrǵanda da sol kúngi attyń kó­ńil kúıine qaraıdy. Odan keıin báıge alańynyń naq qashyqtyǵyn bilgen soń ǵana sol qashyqtyqta atty júgirtedi. Osylaısha, attyń «tunyq terin» alady. Sodan keıin bapker attyń terin saýsaǵymen jalap kóredi. Eger teri tunyq bolyp móldirep, basqa dámi bolmasa, onda júırik babyna kelip qalǵan dep eseptelinedi.

Ter alýdyń mańyzy óte úlken. О́ıtkeni keı jylqy tersheń bol­sa, keı jylqy ońaılyqpen ter­lemeıdi. Sondyqtan bapkerdiń ja­ńylysýy ábden múmkin. Eger ter­lemeıtin jylqy bolyp, teri alynbaı qalsa, bolmasa tersheń jylqy bolyp, sál artyq ketip qalsa da, attyń kúıi buzylady. Onyń ústine keı jylqy qara etti, keı jylqy qyzylash bolady. Qara etti jylqynyń syrty semiz kóringenimen, ishi maısyz keledi. Qyzylash jylqy tyrbıyp tursa da, ishinde maı kóp bolady. Ony da bilý óte mańyzdy.

Al júırik atty bapkerler báı­gege bir kún qalǵanda úıirge qosyp jibergen. Ábden ishi pysyp turǵan júırik ári-beri oınaqtap, tań ata jylqymen bir­ge jýsap uıyqtaıdy. Sonda uıqysy qandy dep eseptegen. Ony bapkerler tilinde «báıge atynyń uıqysyn qandyrý» dep te ataıdy.

At baptaýdyń belgili bir qaǵı­dasy da joq. О́ıtkeni ár attyń psıhologııasy ártúrli. Bul bapker úshin mańyzdy. Sondyqtan ol neni qalap tur, sony bilý ke­rek. Qazaq kóbine qarabaıyr jyl­qyny ustaǵan. Sebebi qara­baıyr tuqym sýyqqa shydamdy, miniske tózimdi. Qarabaıyr 50 shaqyrymǵa shapsa, qazanat, aqalteke 25-30 shaqyrymǵa shabady. Qazanat, donchak, aqalteke tuqymdarynyń óńi juqa keledi. Sondyqtan erekshe baǵyp-kútýdi qajet etedi.

– «Alýan túrli júırik bar, áline qaraı shabady» degen mátel tegin aıtylmasa kerek. Soǵan qaraı bapker de alýan túrli bolady. Mysaly, júırik attyń kúıine kelsek, semiz, qońdy jylqynyń baby uzaqqa sozylady. Ondaı jylqyny ustaǵan sátten bas­tap-aq qara terin alyp, qara ja­rys­qa sala bergen jón, – deıdi jyl­qyshy Qasqyrbek Nurmahanov.

Qurtqanyń izindegi qarakózder

Jylqy dese júregi týlap qoıa beretin qazaqtyń azamattary ǵana emes, arýlary da atqa jaqyn bol­ǵan. Tarıhta Taıbýryldy bap­taǵan Qurtqa sulý týraly ańyz qalýynyń da astarynda osy sózimizdiń aqıqaty jatqandaı. Búginde sol Qurtqanyń sińlileri joq emes. Olar tipti jigitterden góri jylqyǵa jaqyn ekendikterin áleýmettik jelilerde jarııalap ta júr. At baptap, júırik jaratyp júrgen arýdyń biri ári biregeıi Arýjan Amangeldiqyzy. At jalynda oınaǵan arýymyz, arǵymaqty taný men túsinýdiń amaldary týraly aıtyp, aǵynan aqtaryldy.

– Jylqy baptaý – jylqymen tildesý degen sóz. Ony synaýdyń da túrli joldary bar. Bireý­ler syrtqy turqy men qımyl-qoz­ǵalysyna qarap bilse, bireý­ler izine qarap-aq qandaı jyl­qy ekenin jazbaı tanıdy. My­saly, júırik jylqynyń izine qa­rasańyz, aldyńǵy aıaǵynyń bas­qan ornyn artqy tuıaǵy ke­lip dóp basady. Bul – júırik jyl­qynyń belgisi. Al artqy tuıa­ǵynyń izi aldyńǵy tuıaǵynan ozyp tússe, onda júırik emes, jorǵa jylqynyń belgisi. Al endi aldyńǵy, artqy tuıaǵynyń izi de birdeı anyq, biraq artqy tuıaǵynyń izi aldyńǵy tuıaǵynyń izinen keıin tússe, onda shaban attyń belgisi.

Júıriktiń babyna kelsek, jylqy qyzdan da názik bolyp keledi. Sondaı-aq minezdi bolady. Olardyń qalaýyn qabaǵynan bilmeseńiz, kóńiline jaqpaı qalýyńyz áp-sátte. Jylqynyń da minezi, talaby, tańdaýy bolady. Keıbireýleri jýas, baıyppen júrip, eleńdemeı, ózin salmaqty ustaıdy. Al keıbireýleri keri­sinshe qulaǵyn qaıshylap, tyrs etken dybystan úrkip, typyrshyp, jer tarpyp, júrgende erkelep júredi. Endi birde ústindegi mingen adamǵa qaraı yńǵaıla­nyp júretin jylqylar bolady. Mundaıda tizgindeýshini tilsiz uǵatyn janýar ústinde otyryp qoryqsań, onda óz-ózin durys basqara almaıdy. Ústinde nyq ári senimdi otyrsań ǵana basqan qadamynda senimdilik bolady.

Attyń synyna kelsek, júı­rikti kez kelgen adam bir kór­gen­nen tanymaıdy. Attyń turpaty, turysy, júrisi, shabysy, aýnaýy, tipti júrgen kezdegi quıryǵynyń ornalasýy kóp nárse aıtady. Alaı­da ár iske beıim attyń sy­ny ártúrli bolady. Mysaly, kók­parǵa basy úlken, keńsirigi keń, azýly, moıyndy, kókiregi jal­paq, jýan, saýyryndy, jú­rek­ti, qaıtpas minezdi, iri ári my­ǵym attar jaraıdy. Al jińishke mo­ıyn, aıaqtary uzyn, tik baqaıly, shoqtyǵy bıik, uzyn, salqy tósti attar uzaqqa shabady.

Atqa minýdi jaqsy kórý men atty jaqsy kórý múlde bólek nár­se. Attyń janarynan onyń kóńil kúıin, aýrý-saý ekenin, ne istegisi kelip turǵanyn bir qaraǵannan túsine almaısyń. At jaryqtyq ıesiniń kóńilinen shyǵam dep talpynady, al adam tym qınap jiberedi. Bálkim, oǵan júgen tar bolyp, ezýi jyrylyp jatqan shyǵar, múmkin shoqtyǵyna er tıip batqan shyǵar, taǵanyń she­gesi turaǵa tıip, júrgende aýyr­synatyn shyǵar. Onyń bárin ol aıt­paıdy, bildiredi. Mine, osyndaı jaǵdaıda olardy túsiný úshin túısik pen júrek kerek, – deı­di ol.

Shynymen de, jylqynyń bo­ıynda ultymyzben rýhymyz­dy biriktirip turǵan bir qasıet bar. Mundaı qudirettiń ertegilerde sıpattalýy da er men attyń bir-birine serik bolǵany atam za­man­nan beri jalǵasyp kele jat­qan­dyǵynan derek beredi. My­saly, «Er Tarǵyn» jyrynda da: «Aınalaıyn, Tarlanym, Qu­lyn­da emdiń, taıda emdiń, Qu­nan jas­ta arda emdiń. Dónen jas­ta úı­ret­tim, Alty qabat ala ar­qan, Ji­bekten órip súırettim. Al­­shaq­tatyp oınattym. Taýdan as­qan tulparym», dep emirense, Qa­banbaı óziniń Qýbasymen sertteskende: «Aınalaıyn, Qýbas at, Sen keldiń otyz segizge, Men kel­dim jetpis segizge. Seni minip shap­qanda, Taısalmaı tústim te­ńizge. Senen basqa at minsem, Min­gendeı boldym ógizge», deı­di. Mine, munyń bári de qazaq pen jyl­qynyń jipsiz baılanyp, jiksiz birikkeninen habar ber­se kerek. Qazaqtyń kózge, tuıaq­qa, júrisine qarap jylqy tanýy – ózgede joq erek qasıet. Son­dyqtan da at baptaý óneri – eń ejelgi dástúrimizdiń altyn dińgegi. Jylqy psıhologııasyn bilý, jylqy taný, ony baǵyp-baptaýdyń ózi – dala mádenıetiniń bir máıegi.

Al azannan salsa keshke ozyp, yldıdan salsa tóske ozyp, qu­myna aýnaǵan qulyny qulager bop shyǵatyn qazaq dalasynda ótetin Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryndaǵy uly alamanǵa qazirge qansha at qosylatyny belgisiz. Alaıda báıgeden baǵyn synap keletin júırikterge arnaıy alań daıyndalǵan. Onda dástúrli uzaq báıge jáne ushqyr báıge bolady. Ushqyr báıgege arnalǵan alańnyń bir aınalymy 1 600 metrdi quraıdy. Ushqyr attar úshin jarys úsh túrli qa­shyq­tyqta bolady. Al dástúrli báı­geniń uzaqtyǵy 25 kılometrge deıin. Bul báıgege kelgen attar alaman báıge, top báıge, jorǵa jarys, qunan báıge degen sııaqty jarys túrlerine qatysatyn bolady.

Shapaǵat ÁBDIR,

jýrnalıst