Kórdemshe

Bul talqylaýlar barysynda nekesiz bala tabýdy qoldaıtyndardyń da kóptep kezdeskeni baıqaldy. Nekesiz perzent súıýdiń ulttyq ustanymdarymyzǵa, ne­ke­li jaryn aq shymyldyq ishinde qushqan babalar talǵamyna, dinimizge múlde qaıshy ekenin bile tura kórdemshe­ler­diń kóbeıe berýin jón sanaıtyndarǵa qarap, qaradaı qyjalat bolasyń. Al qoıyn-qonyshy ákesi belgili-belgisiz tiri jetimderge toly, nekesiz bala súıý­shilerge qabaq shyta qoımaıtyn qoǵamymyz bul oraıda, jumǵan aýzyn ashar emes.

Qazaqtyń ózegine nár berip, bitim-bolmysyn somdaýda Tabıǵat-ana tarshylyq jasamaǵan ǵoı. Sondyqtan da ult bolyp qalyptasýǵa ne qajettiń barlyǵyn aıamaı berip, bul turǵyda molshylyqqa keneltken Jaratýshy Iemizge alǵysymyz sheksiz. Alaıda, osynaý baǵa jetpes baılyǵymyzdyń qadirin bilýge, onyń ómirimizdegi mán-mańyzynyń asa joǵary ekenin túısinýge moıynymyz jar bermeı júrgeni jasyryn emes. Adaldyq úshin aıtýymyz kerek, bizdi basqadan ereksheler, ǵasyrlar boıynda nebir zulmattarǵa keziksek te ózimizdiń ulttyq sıpatymyzdy joǵaltpaı, órkenıet kóshine ilesýimizge múmkindik bergen, eldik sanamyzdyń saqtalýyna tikeleı yqpal etken rýhanı qundylyqtarymyzdyń róline júrdim-bardym qaraý úrdisi, tipti, qazaqy orta sanalatyn aýyldardyń ózinde de ańǵarylady. Al osynyń saldarynan, durysy, kesirinen týyndaǵan kinárattarǵa, keleńsizdikterge, jantúr­shiktirer oqıǵalarǵa etimiz úırenip ketkeni sonsha, qandaı da súreńsiz jaǵdaıattarǵa samarqaý qarap júre bere­tin boldyq. Bul óz ortamyzda jan kúızelter, adam­shylyqqa jat dúnıe­lerdiń óte kóp boı kórse­tetinin meń­zeıdi. О́ıtkeni, jurtshylyq jaǵa usta­tar jaıttardyń qaısysyna kóńil aýdara bersin?

Búginde nekesiz bala týyp, onysynan qymsyn­baı, alys-jaqyn aǵaıynnan súıinshi surap, máre-sáre kúı keshetin qandastarymyzdyń qata­ry­nyń qalyńdaı túskenin eshkim joqqa shyǵar­maıdy. Kórdemshe dúnıege kelse, búkil jurt­shy­lyq namystan jarylyp, sol kúnáli istiń basty sebepkerlerin elden alastap nemese ólimge buıyratyn, qyzdyń oń jaqta otyryp bosanýyn­ múlde qabyldaı qoımaıtyn, osy ispettes jaǵ­daı­lardy qara jerden jik shyqqandaı kórip shoshynatyn atam qazaqtyń búgingi urpaǵy osyndaı halde. Muny «qalyptasqan úrdiske amalsyzdan moıyn­suný, kóndigý» dep jaqaýratýdan basqa lajymyz qalmaǵandaı. Osy bir súreńsizdiktiń emin-erkin kórinis berýine namyssyzdyqtyń tikeleı jol ashyp berip otyrǵanyn da moıyndaýymyz kerek.

Biz bul arada myna máseleni qatań túrde eskergenimiz jón. Nekesiz bala­lardy ómirge ákelgen pendelerdi jazǵyrsaq ta, kórdemshelerdi kinálaýǵa, olardy kústanalap, kemsitýge quqymyz joq. Buǵan basqasyn bilmeımin, ózimiz tutynatyn Islam dininde de ruqsat berilmegen. О́ıtkeni, kórdemshe de Allanyń jaratqany. Onyń ómirge kelýi osylaı násip etilgen. Al Jara­týshynyń quzyre­tindegi isterden kemshi­lik izdeý musylmanshy­lyqqa jatpaıdy. Onyń ústine, búkil adamzat (ja­ratylys) sekildi, kórdemsheler de óziniń kimnen, qalaı paıda bolaty­nyna tańdaý jasaı almaıtyny túsinikti. Tek, bizdiń aıtpaǵymyz, árbir náresteniń ómirge kelýi múmkindiginshe ata-babala­rymyzdyń ustanymdaryna, dinimizdiń talaptaryna saı bolsa degen tilek. Al bul tilektiń astarynda óte aýqymdy, urpaq tárbıesine, ult bolashaǵyna, eldik sanaǵa, tipti, barsha adamzatqa ortaq ıgilikterge qatysty máseleler jatqanyn túsinýimiz qajet-aq.

Qazaq nekesiz týǵan balany shettetip, kórdemshe ekenin betine basyp, namysyna tımegen. Eger áldekim osyndaı ádepsizdik jasasa, ol aıyptalyp, jazalanǵan, jazyqsyz jannyń júregin jaralaǵan jan retinde aqsaqaldar talqysyna túsken. Al aqsaqaldar quzyretindegi ar sotynyń sanasynda sańlaýy bar adamdy eseńgiretip tastaıtyny belgili. Degenmen, ótken qoǵamda kórdemshege degen ishteı jaqtyrmaýshylyq, kúdikti kózqaras qylań bermeı qoımaǵan. Sebebi, ákesiniń naqty kim ekeni belgisiz beıbaqtyń jeme-jemge kelgende, el basyna aýyrtpalyq túsken syn saǵattarda syrt aınalyp ketpesine eshkim kepil bola almaıtyny qaýymdasyp ómir súrgen halaıyqtyń olarǵa ishteı senimsizdigin týdyryp, bir saýsaǵyn búgip júrýlerine májbúr etkendeı. Buǵan qosa, kórdemshelerge degen sol qoǵamdaǵy bóten kózqarastyń týyndaýyna olardy ult, rý atyna kir keltirip, el abyroıyna daq túsirip, qysqasy, ata joldan attap dúnıege ákelgen (qandaı sebeppen bolsa da) uzynetektiler men arsyz ákesymaqtarǵa degen halyqtyń jekkórinishti pıǵyly da úlken yqpal etken. Onyń ústine, shyqqan tegi bulyńǵyr nemese belgisiz adamdardyń urpaǵy kesirinen dástúrli shejire shatasatyny jáne jamaǵatqa jeti atadan aspaı qyz alysýǵa, qudandaly bolýǵa tyıym salatyn, ıaǵnı, ult qanynyń taza saqtalýyna tikeleı áser etetin, qazaqtyń ózgeden eń basty artyqshylyqtary sanalatyn saltymyzǵa nuqsan keletini de babalarymyzdy alańdatqan.

Osy jerde myna mysaldardy da keltire ketýdiń reti kelip turǵandaı. Birde ataqty Islam ǵulamasy Ábý Hanıfa birneshe adammen áńgimelesip turady. Sol mańda bir top bala dop oınap júredi. Kenet doptary týra álgi keńesip turǵan jandardyń ortasyna túsedi. Balalar úlkenderden ımenip, ádep saqtap turyp qalady. Sol kezde aralaryndaǵy bireýi eshteńege qaramastan, dopty alyp júgire jóneledi. Ǵulama Ábý Hanıfa: «Bul balada nekesiz, Allahtyń qaharyna ushyraǵan jatyrdan týǵan sıpat bar eken», – depti. О́zgeleri munyń ras-ótirigin anyqtamaqqa balanyń úıine deıin ilesip barsa, ol shynymen de Baǵdattaǵy jalǵyz basty áıeldiń nekesiz týǵan balasy bolyp shyǵypty. Osy ispettes kórinisterden shatanyń shataǵy ońaı bolmasy baıqalady. Taǵy bir mysal. Mońǵolııanyń ekonomıkasy quldyraǵan 90-jyldary atalǵan elde myńdaǵan bala nekesiz dúnıege kelgen. Bular Ulan-Batyr kóshelerinde tentirep júrdi. Qoǵam olardy «transheı balalary» dep ataǵan. Keıinnen famılııasy, esimi joq kórdemshelerdi sheteldik uıymdar alyp ketedi. Aqyrynda syrtqy kúshter olardy 2007 jyldyń 1 shildesinde Ulan-Batyrda oryn alǵan, kompartııa ǵımaraty órtengen, kóptegen adam qaza tapqan qandy oqıǵany uıymdastyrýda paıdalanǵan kórinedi. Másele qaıda jatyr!

Álemdik masshtabta at tóbelindeı, al elimizdiń sheńberinde qalyń qazaq dep aıdar taǵyla atalatyn ultymyzdyń unjyrǵasyn túsiretin berekesiz, bolmysymyzǵa jat beıádep jaıttardyń aldyn alý maqsatynda qoldanýǵa óte qolaıly ári utymdy, tárbıeli támsil, tıimdi amal-tásildermen qunarlanyp, mańyzy arttyrylǵan jasampaz ádet-ǵuryptarymyz, túrli tyıymdarymyz, jón-joralǵylarymyz, júrekti shymyrlatar naqyl sózderimiz, bulardan da eń bastysy asyl dinimiz bola tura kóp jaǵdaıda «áttegen-aılap» qala beretinimizge qarynymyz ashady. Osynaý ulttyq ımmýnıtetimizdiń áleýetin ornymen paıdalana almaýymyzdyń saldarynan rýhanı álemimizdiń shekarasyn ashyq-shashyq qaldyrýymyz bizdi áli talaı opyq jegizedi. Máselen, búgin sóz etilip otyrǵan nekesiz bala týǵandar sanynyń artýy, kórdemshelerdiń qaptaýy ultymyzdyń talmaý tusynan soqqy beretin qandaı zaýal alyp keletinin áli eshkim boljaı almaıdy. Bir biletinimiz, qaýipti qubylystyń usqynsyz pishini, rápátsiz nobaıy somdalý ústinde.

Biz nekesiz týǵan balalardyń kópshiliginiń durys tárbıe, ońdy bilim ala almaıtynyn, áleýmettik jaǵdaılary tómen bolatynyn da eskergenimiz durys. Bul da óz kezeginde qoǵamymyzdaǵy qylmys jáne basqa da qaýipti jaǵdaıattardyń jıi-jıi oryn alýyna, dáliregi, áleýmettik kúrdeli máselelerdiń ýshyǵa túsýine kóp «járdemdesedi», qoǵamdyq dertti asqyndyrady. Aınalyp kelgende, munyń barlyǵy memlekettiń qoǵamdy saýyqtyrýǵa baǵyttaıtyn kúsh-qýatyn arttyrýǵa májbúrleıdi, naqtylaı aıtqanda, ekonomıkalyq turǵyda úlken shyǵyndarǵa soqtyrady.

Sońǵy kezderde halqymyzdyń sany birshama artqany belgili. Munda nekesiz týylǵan balalar­dyń da úlesi bar. Mamandardyń aıtýynsha, qazirgi tańda elimizde dúnıe esigin ashatyn bes balanyń biri nekesiz týylatyn kórinedi. Derekterge qarasaq, 1999 jyly 51 900, 2004 jyly 68 000, 2009 jyly 75 400 bala nekesiz ómirge kelipti. Bul jaǵymsyz kórsetkish keıingi jyldarda da osy kó­lemde saqtalyp otyr. Jınaqtaı sóılesek, sońǵy 10 jylda elimizde týǵan 3 397 652 sábıdiń 682 987-si kórdemshe. Bul – Qazaqstandaǵy árbir bes balanyń bireýi nekesiz týylady degen sózimizdiń dáleli. Iаǵnı, jyl saıyn elde 68 myńnan astam sábı «ákesiz» týylady. Bulardyń barlyǵy da ákesiz balalar men tastandylarǵa jatady.

Jalpy, kórdemshelerdi dúnıege ákeletinderdiń edáýir bóligin 15-19 jas aralyǵyndaǵy qyzdar quraıdy degen derek bar. Máselen, 2009 jyly ótken halyq sanaǵy kórsetip bergendeı, Qazaqstanda 15-19 jas aralyǵyndaǵy 678 500 qyz nekesiz bala kótergen. Bul esepke alynǵany ǵana. Al onyń syrtynda qanshasy baryn Alladan basqa eshkim bilmeıdi. Budan bólek, kinásiz balaǵa «oınastan týǵan, shata» degen teńeýlerdi tańyp berip, shalys basqandar, ıaǵnı, jasy kelgende qaraýsyz qalýdan qorqatyn kári qyzdar tarapynan kóbeıip jatqan kórdemsheler de az emes. Bulardyń deni – «baıǵa tıip mı ashytpaı-aq, qartaıǵanda ózińdi kútetin bala týyp al», «baı tappa, bala tap», «Qaıt­seńdaǵy aıla tap, «kúlge aýna da», bala tap» dep, máseleniń arǵy-bergi jaǵyna úńilmeı, arzan aqyl, kemtar keńes berýshilerdiń aıtaǵyna arandaǵan ári «danyshpandardyń» álgindeı pikiri áserinen muny eshqandaı ersiligi joq is dep esepteıtin kári qyzdar.

Túsinemiz. Qazirgi kezde kóptegen qyzdar bilim alýdy, bireýdiń qolyna qarap qalmaý úshin aqsha tabýdy, qyzmettik dárejesin ósirýdi basty maqsaty sanaıdy. О́stip júrgende, ýaqyt zýlap óte shyǵady. Muny burys dep te aıta almaısyz, árıne. Biraq boıjetkenniń otbasy qurýda qolyn baılaıtyn naq osylar.

Bizdiń qoǵamda «Materıaldyq tur­ǵyda eshkimge kiriptar emespin, ási­re­se, erkekke kúnim qarap turǵan joq», dep shirenetin, osyndaı kózqarastaǵy boıjetkender barshylyq. Biraq olar barlyq jaratylys óz jubymen jarasymdy bolatynyn, sondyqtan deni saý erkek áıelsiz, deni saý áıel er azamatsyz ómir súrýi qıyn ekenin eskermeıdi. Bir bala týyp alǵan soń áıel tabıǵatyna qajettiń barlyǵy ótele qalady deý jansaqtyq. Jaratylys zańdylyǵy talabynyń jóni bólek qoı.

Ne desek te, qartaıǵanda qos tizesin qushaqtap jalǵyz qalý qaýpi kóptegen kári qyzdardyń kúnáli iske barýyna basty syltaý bolyp tur. Olardan der kezinde turmys qurmaýynyń sebebin surasań, aıtar jaýaby – «jóni túzý jigit joq».

Negizgi taqyrypqa qatysty jaıt­tardyń beleń alýyna elimizge kelip, túrli salalarda ýa­qytsha eńbek etip, keri qaıtyp ketetin gasterbaıterlerdiń de «úlesi» bar ekenin ishimiz sezedi. Bul ultymyzdyń taza qanyn búldirer, tegi bel­gisiz, óńi ózgeshe shatalardyń da qaptap kele jatqanyn ańǵartsa kerek. Oılanatyn másele!

Sonymen qatar, nekesiz týatyn bala­lardyń sanyn kóbeıtýge medı­sınalyq jolmen uryqtandyrý ádisi de ózindik septigin tıgizýde. Eýropadan bastaý alǵan osy tásil búginde elimizde de keńi­nen qoldanylyp otyr. Osylaısha, er adamnyń shaýhatyn satý bıznesi ishinara paıda boldy. Muny Islam dini quptar, quptamasyna kóńil aýdaryp jatqan bireýdi kórmeısiń.

Osy arada biz er kisiniń shaýhatyn satý máselesine toqtala keteıik. Álemde alǵash ret 1973 jyly Fransııada adamnyń uryǵyn saqtaý jáne ony zertteý ortalyǵy ashylypty. Munyń izin ala medısınalyq osyndaı mekemeler kóptep quryla bastapty. Tipti, AQSh-ta 1980 jyly jahanda birinshi ret adam uryǵyn satýmen aınalysatyn arnaıy kompanııa óz qyzmetin usynǵan. Álemdegi aıtýly tulǵalardyń, kil ataqtylardyń shaýhatyn satyp alý jáne ony ózgege puldaý isimen shuǵyldanatyn qurylym kóp ótpeı jarnamasyz-aq kóp klıent jınap alady. Kompanııa uryq ıesiniń kim ekenin satyp alýshylarǵa jarııa etpeıdi eken. Sirá, keleshekte paıda bolýy múmkin yqtımal máselelerdiń aldyn alǵany bolar. Qurylym tek, shaýhat satyp alýǵa ótinish bildirgen áıelderge azdaǵan málimet usynýmen shekteledi. Onda uryq ıeleriniń qaı salaǵa qatysty adam ekeni kórsetiledi-mis. Osylaısha mol tabysqa kenelýge bolatyny dáleldengen soń, mundaı kompanııalardy ashýshylar qatary kóbeıgen. Qazirgi tańda damyǵan kóptegen memleketterde atalǵan salada qyzmet kórsetetin ortalyqtar jetkilikti. Oǵan eshkim tańǵalmaıdy da.

Bir qyzyǵy ári shyjyǵy, erkekten bir ret alynǵan shaýhat 100-ge tarta áıeldiń bala kóterýine jetedi eken. Bul osynsha áıeldiń bir atalyqtyń uryǵynan bala týýyna múmkindik beredi degendi bildiredi. Qazirgi tańdaǵy derekterde álemde 2 mıllıonǵa jýyq adam jasandy uryqtandyrý jolymen ómirge kelip, jer basyp júrgeni aıtylady. Al osylardyń ishinen keıbireýleri otbasylyq jup quraı qalsa, ne bolmaq? Ákesi bir, týǵan baýyrlar erli-zaıypty ǵumyr keshe bere me?.. Onyń ata jolyna, sharıǵatqa múlde qaıshy ekeni aıtpasa da túsinikti. Islam dininiń bilgirleri adamnyń uryǵyn satý dinimizde haram sanalatynyn aıtady. Asyl dinimiz kelmeı turǵan kezde arabtarda er kisi óz áıelin qýatty, aqylgóı, túrli qasıetterimen erekshelenip turatyn adammen tósektes bolýǵa jumsaıtyn ǵuryp bolypty. Sondaǵy maqsat – álgi erekshe adamnan perzent kórý. Dinimiz álemge shýaǵyn shashqan kezden bastap mundaı anaıy iske toqtaý salynǵan. Demek, shaýhat satý – haram is. Shyn máninde, bir áıeldiń bóten erkektiń uryǵyn jatyryna salýy nekesiz bala tabýdyń dál ózi emes pe? Tipti, muny zınaqorlyq dep te qarastyrýǵa bolatyn shyǵar, bálkim.

Bizdiń dinimiz Qudaı jaratqan tánimizden bir nárseni satýǵa tyıym salatynyn aıtyp jatýdyń ózi artyq. Abdýllah ıbn Omardan rıýaıat etilgen hadıste: «Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) maldyń uryǵyn satýǵa tyıym saldy», – dep jazylypty. Maldyń uryǵyn satýdy Muhammed paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) tyıym salsa, endeshe, adamnyń uryǵyn saýdaǵa salý da haram bolatyny basy ashyq jaıt.

Aıta keteıik, anany medısınalyq jolmen uryqtandyrý isin dinimizdiń qoldaıtyn tustary da bar. Ol úshin áıel men uryq ıesi nekeli jup bolýy shart.

Kóbine biz Batysqa qarap boı túzep jatamyz. Desek te, keıingi ýaqytta olardyń osal tus­taryn aıtyp, synap, jaman ádetterinen jırenip, ishteı mysqyldaıtyn bolyp júrmiz. Durys-aq. О́zgeniń jaqsysyn úırenip, jamanyn janymyzǵa jýytpaýǵa tyrysýymyz quptarlyq is. Ásirese, Batystaǵy jaǵymsyz adamı qarym-qatynastar jóninde, dástúrli otbasylardyń múlde azaıyp bara jatqany, halyq sanynyń kemı túskeni jáne rýhanı quldyraýdan, «sheksiz erkindikten» týyndaǵan áleýmettik kúrdeli túıtkilder turǵysynda kóp mysaldar keltirýden eshkimnen kende emespiz. Biraq, ókinishtisi sol, keı jaǵdaıattarda «olarǵa qaraǵanda bizde táýir, Qudaıǵa shúkir» dep aıtýǵa keı-kezderde aýzyń bara bermeıdi. О́ıtkeni, ózimizdegi tirshilik yrǵaqtary da solardikine uqsap barady. Tipti, jan kúızelter keıbir túıtkilder boıynsha olardy ókshelep kelemiz. Máselen, osy qozǵalyp otyrǵan taqyrypty alyp qarasaq, bireýge kúler jaıymyz da joq.

Endi, Batys elderinde nekesiz týylatyn balalar sanyna jáne olarǵa qatysty kóńil jabyrqatar birqatar derekterdi alǵa tartaıyq. Sebebi, olardyń bastaryndaǵy jaǵdaılardan sabaq alýymyzǵa kerek bolar.

AQSh-ta árbir úshinshi bala nekesiz ómirge keledi degen derek aqparat quraldarynda jıi kezdesedi. Munda, ásirese, aq násildi zańsyz týǵan balalardyń sany óte kóp. Dáliregi, ómirge kelgen osy sanattaǵy balalardyń 57 paıyzy jalǵyz basty analarǵa tıesili. Kórdemshelerdi dúnıege ákelýdi ar sanamaıtyn bul elde nekesiz týatyndarǵa múmkindiginshe jaqsy jaǵdaı jasalatyn kórinedi. Solaı-aq, bolsyn. Alaıda, osy usqynsyz úrdistiń keń etek jaıýy búgingi AQSh qoǵamyna oı sala bastady. Sebebi, atalǵan elde áıelderdiń ózgeden týǵan qyzyn ertip baryp, ekinshi bir er kisimen otbasy qurýy sebebiniń aýyr saldary jıi baıqalýda. Máselen, kishkentaı qyzdardyń zorlaný faktileri sońǵy 5 jylda 33 esege artyp ketipti. Al búldirshinderdi jynystyq qatynasqa májbúrleıtinderdiń basym bóligi ógeı ákeler bolyp shyqqan.

2012 jylǵy derekterge qaraǵanda, Eýropalyq odaq elderiniń arasynda nekesiz týǵan balalardyń eń joǵary kórsetkishi Estonııaǵa tıesili eken (59%). Sol sııaqty, resmı túrde úılenbegen juptardan zańsyz týǵan náresteler Fransııada – 53, Brıtanııada – 46, Italııada 24 paıyzdy quraǵan. Germanııada da ár úsh náresteniń biri nekesiz týylatyny belgili bolyp otyr. Osy eldiń keıbir shtattarynda nekesiz týǵan balalar sany 60 paıyzdan asyp jyǵylady. Al Eýropa elderinde jasalǵan 2007 jylǵy statıstıkalyq zertteýler boıynsha, Fransııada – 39, Brıtanııada – 37, Germanııada – 18, Italııada 8 paıyz bala nekesiz týylypty. Sandarǵa kóz júgirtsek, 2007-2012 jyldar aralyǵynda atalmysh memleketterde kórdemsheler sany shapshań kóbeıgenin ańǵaramyz. Bul turǵyda Grekııa eń tómengi kórsetkishke ıe. Biraq, munda da kórdemsheler sany ulǵaıa túsipti (2007 jyly – 3, 2012 jyly – 7 paıyz). Sol sııaqty, Shvesııa, Danııa, Irlandııa, Portýgalııa, Gollandııa, Belgııa, Ispanııa syndy elderdiń de osy máselede jetisip turǵany shamaly.

Árıne, Batys qoǵamy joǵarydaǵy kórsetkish­­terdi bizden jaqsy biledi. Sondyqtan da, bu­ǵan qarsy ózderiniń jasap jatqan qam-qareket­teri bar. Ǵalymdary, áleýmettanýshylary bıik min­be­ler­de osyǵan qatysty tushymdy usynys-pikir­­lerin aıtyp ta júr. Osy arada olar men biz­diń jaǵ­daıǵa baılanysty kózqarastarymyzdyń ár qıly jáne uqsas tustaryn ańǵarý ońaı. Endi soǵan toqtalaıyq.

Negizinen, bizdiń qoǵam jalpy kórdemshelerdiń qandaı sebeppen týylǵanyna qaramastan, olardyń qatarynyń ósýin qalaı qoımaıdy. Al Batys el­deri bolsa, nekesiz týylǵandardyń artýyna úrke qaramaıdy. Bul – eki taraptyń máselege qatys­ty kózqarasynyń alshaqtyǵyn bildiredi. Buǵan ulttyq mentalıtetter men dinı nanym-senimderdiń ózgesheligi tikeleı áser etetini daý týdyrmaıdy. Al taraptardyń taqyrypqa oraı ustanymdarynyń uqsas keletin tusy, ol – eki jaqtyń da kórdemshelerdiń kóbeıýine «per­zentti balalardyń» aralasyp otyrǵanyn qoldamaıtyny. О́ıtkeni, basqany bylaı qoıǵanda, jas qyzdardyń balıǵatqa tolsyn, tolmasyn nekesiz bala týýynyń qoǵamǵa tıgizip kele jatqan orasan zor zardabyn Batys ta, bizdiń qoǵam da qatty sezinip otyr. Olardyń dúnıege ákelgen balalary jetimder sanyn kúrt ulǵaıtýda, otbasy meıirimin kórmeı ósken jetkinshekter legin arttyra túsýde. Munyń sońy áleýmettik máselelerdi odan saıyn qordalandyra beredi. Al bulardyń syrtynda nekesiz bala kóterip, odan qutylý úshin túsik jasatyp jatqan jas qyzdar qanshama. Bul jan jabyrqatar ómir úrdisteri biz sekildi demografııalyq ­problemalaryn sheshýge múddeli, halyq sanyn ósirýge nıetti elderge aýyr soqqy. Tutas ulttyń tamyryn baltalaǵanmen birdeı. О́ıtkeni, jas qyzdyń túsik jasatýy onyń densaýlyǵyna óte zııan. Sonyń nátıjesinde ol bolashaqta ana bolý baqytyna, quqyǵyna ıe bola almaı qalýy bek múmkin.

Qazirgi tańda jas ata-analardyń – «perzentti balalardyń» sany ósip keledi. Orta mektep qabyrǵasynda júrip te ekiqabat bolyp, ishindegi sharanany aldyryp nemese bosanyp alatyndar barshylyq. Basynda mundaı oqıǵalar qulaǵymyzǵa túrpideı tıetin edi, qazir etimiz úırenip ketti. Jasóspirimderdiń erkin jynystyq qatynasqa túsýi jańa sıpatty daǵdarysty aldymyzǵa kóldeneń tarta bastady. Júgensiz tósek qatynastarynyń órshýine, onyń ásirese, jasósipirimderdiń ishinde keń etek jaıý­yna qarsy qandaı da bir qatań shara qabyldaý qajettigi suranyp turǵandaı. Batys «perzentti balalardyń» kóbeıýine baılanysty dabyl qaqqaly qashan. Biz de óz áreketimizdi jasaǵanymyz abzal.

Qalaı degende de nekesiz balalar sanynyń ósýine taǵy bir «kúnahar» jynystyq júgensiz qatynas ekeni anyq. Biraq, biz basqa syltaýlardy alǵa tartyp, shyndyqqa týra qaraýdan taısaqtaı beretindeımiz... Kórdemshelerdi týǵan búgingi zamandastarymyzǵa da túsi­nistikpen qarap, jalpaqshesheılik tanytatynymyz da bar. Osal tusymyz da osy. Qazaq qoǵamy syrttan jasalǵan rýhanı ekspansııadan az zardap shekken joq. Bul turǵyda Batys qoǵamy soqqysynyń qýatyn eshkim ólshep bere almaıdy. Biz qalasaq ta, qalamasaq ta osylaı boldy. Biz endi tek, «О́zińe óziń myqty bol, kórshińdi ury tutpa», dep basqany kinálaýdan buryn, ózimiz saq bolýymyz qajet. Buǵan qosa, «Eger terezeni ashsań, taza aýamen birge shań-tozań da ishke kiredi», – degen Shyǵys danalyǵyn da qaperden shyǵarmaǵanymyz lázim. Respýblıkamyzda kórdemshelerdiń kóbeıýine ne túrtki? Bul saýaldyń jaýaby kópshiligimizge ishinara belgili bolsa da, az-kem toqtala keteıik. Sol úshin áńgimeni sál árirekten bastalyq. Kóne túrik zamanynda zınadan týǵan adamdy bólek jerleıtin salt bolǵan eken. Iаǵnı, oınastan óngendi bólektep, jaqtyra qoımaǵan. Alaıda, ata-baba ustanymyna berik qazaq HH ǵasyrdyń orta sheninde azdap jolynan jańyla bastady. Sebep shash-etekten. Buǵan deıin dalamyzdan shyqqan Qunanbaı syndy erkin oıly tulǵalar, olardyń sózine uıyǵan, túrkilik dástúr men Islam dini qaǵıdalaryn berik, jymyn bildirmeı qa­bystyra bilgen halyq jaman ádetke boı aldyrǵan pát­sha­ǵarlardy el aldynda masqaralaı otyryp, qatań jazalaǵan – ólimge buıyrǵan. Ony kór­gen adam­dar bul máselede aıaǵyn ańdap basqan. Biz álgin­deı qylyqty sol kezdegi babalarymyz jazadan qorqyp jasamaǵan dep oı túımeýimiz kerek. Olar muny óte uıat, musylmanshylyqqa jat, adam balasy jasamaýy tıis is dep uqqan. Árıne, el bolǵandyqtan onyń ishinen mundaı arsyzdyqqa baratyndar kezdesip qalady. Al ondaılarǵa halyq keshirimmen qaramaǵan. «Abaı joly» epopeıasyndaǵy Qodar men Qamqa oqıǵasy sonyń bir ǵana kórinisi. Kezinde Shortanbaı aqynnyń: «Aram sidik bolǵan soń, Atasy bermes batasyn. Qazy, bolys qoıypty, Nekesiz týǵan shatasyn...», dep ashyna jyr­laǵany da tegin emes. Osyndaıda «Jeti atasyn bilmegen – jetesiz», «Aqyrzaman bolarda kórdemshe kóbeıedi» deıtin qazaqqa tán dala zań­dary sanada jańǵyrady. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin álemde nekesiz týylǵandar sany tez ósti. Sol tustarda dúnıege kelgen 10 balanyń 8-i kórdemshe bolǵan degen sóz bar. Mundaı jaǵdaı Qazaqstanda da beleń aldy. Onyń basty sebebin elimizde soǵys saldarynan er azamattardyń azaıyp ketýimen, júz myńdaǵan otbasylar oırandalyp, nátıjesinde kóptegen áıelderdiń jesir qalýymen túsindirip júrmiz. Alaıda, biz muny basty sebep dep aıtqymyz kelmeıdi. О́ıtkeni, talaı soǵysty, talaı qyrǵyndy bastan ótkergen qazaqtyń er azamattary men áıelderi bastary ketse de arsyzdyqqa jolamaǵan, «ólimnen uıatty kúshti», dep nekesiz bala kótergennen góri qý tizesin qushaqtap ótýdi jón kórgen. Árıne, bul jesir qalǵan áıelderdiń, oń jaqta otyryp qalǵan qyzdardyń erkekterdiń azdyǵynan búkil ǵumyryn jalǵyzdan-jalǵyz ótkizdi degendi uqtyrmaıdy. Jesir qalǵandar ámeńgerlik jolmen qaıta tútin tútetken, jasy kelińkirep qalǵan qyzdar bireýdiń toqaly bolsa da turmysqa shyqqan. Áıteýir, dala zańymen jolyn taýyp, nekeli jarymen birge urpaq ósirgen. Al endi osyndaı arly ulttyń ókilderi qalaısha ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin, ıaǵnı, HH ǵasyrdyń orta tusynan bastap osaldyq tanytyp shyǵa keldi? Bul saýalǵa jaý­ap retinde, qaıtalap aıtamyz, tek erkekterdiń azaıyp, jesir áıelderdiń kóbeıip ketkendigin aıtý kóńilge qonymsyz. Onyń basty sebebin 1917 jylǵy Qazan tóńkerisinen keıin bılikke kelgen kommýnısterdiń qoǵamymyzǵa ulttyq qalpymyzǵa kereǵar, tabıǵı bolmysymyzǵa jat, Batysqa tán ómir súrý saltyn kúshtep engizýinen, ateıstik tárbıe jolǵa qoıy­lyp, dinimizdiń keıinge ysyrylýynan izdeýimiz kerek. Qyzyl ıdeologııa óz jumysyn bastaǵan qarsańdarda aıaǵyn tapul-tupyl basatyn nemese ómir esigin ashqan náresteler boıyna azdap bolsa da keńestik tárbıe darydy. Molda-ıshannyń basyn jutqan, tirileriniń únin óshirgen, Qunanbaı syndy tulǵalardy tuqyrtyp, kolhozdyń qoıyn baqtyryp, qoımasyn kúzettirip, oǵan kónbegenin atyp-asyp taýysqan qoǵamda kommýnıstik «rýhpen» jigerlendirile tárbıelengen, jastyq shaǵyn otty jyldar sharpyǵan olardyń bir bóliginiń jan-jaǵyna qaraýyna murshasy kelmedi. Ásirese, daladan qalaǵa kelip turaqtap qalǵan sol kezdiń jastary eýropalyq úlgide ómir súrý daǵdysyna beıimdele bastady. Qazaqy tanym-túsinikterimizdi, dinı nanym senimderimizdi eskiliktiń qaldyǵy sanatyp, qudaısyzdyqty nasıhattaǵan qyzyl ıdeologııanyń tegeýrini sol kezdegi jas býynnyń edáýir bóligin degenine kóndirip aldy, sodan kórdemshelerdiń analary men ákesymaqtary ósip shyqty. Olar neniń adal, neniń haram ekenin aıyryp jatpastan, qazaqtyń bolmysyna kereǵar tirshilik yrǵaǵymen «bılep» kete bardy. Birneshe ondaǵan jyldardyń ishinde ómirge urpaǵyn adal jolmen ákelýdiń qanshalyqty mańyzdy ekenin sezine almaıtyndar qatary qalyńdaı tústi. Mine, osyndaı sebeptermen ata joly buzyldy. Bul jaǵdaıattar kórdemsheler sanynyń ósýine áser etpeı qoımaǵany anyq (el turmysy túzelińkiregen 80-jyldary KSRO boıynsha bir jylda týǵan barlyq balanyń 10 paıyzy kórdemshe bolypty). Sodan kelip, jaǵymsyz ádet jalǵasyp kete bardy, daǵdyǵa aınaldy, «nekesiz bala týý aıyp emes» degen mazmundaǵy uǵym sanaǵa sińdi, ony burys kórmeıtinder eselene ósti. Tipti, ondaılar «jalǵyz ilikti» analar qatarynda qurmettelip, memleket tarapynan materıaldyq kómek alyp turdy. Máselen Keńes Odaǵy tusynda osy sanattaǵylardyń úısizderine úı berilip, bos júrgenderi jumyspen qamtamasyz etilipti. Sondaı-aq, balalary 14 jasqa tolǵansha jumystan shyǵarýǵa tyıym salynǵan. Buǵan qosa, kommýnaldyq tólemderine jeńildikter qarastyrylǵan ári turaqty túrde aı saıyn járdemaqy taǵaıyndalǵan. Munyń ózin de nekesiz týǵan balalardyń artýynyń eleýli sebebi deı alamyz. Osylardy saralaı kele, ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin kórdemshelerdiń artýyna tek, er azamattardyń azaıyp, jesir qalǵan áıelderdiń kóbeıip ketkenin basty sebep dep qarastyrýymyzdyń durys emestigi aıqyndalady. Iаǵnı, elimizde sol kezeńderde nekesiz týǵan balalardyń eselenýinde memlekettik ishki saıasat, halqymyzdyń mentalıtetin buzǵan ıdeologııa sheshýshi ról oınaǵanyn aıtýymyz kerek. Osylaısha, halyqtyń bir bóligi azǵana ýaqyttyń ishinde aıarlyqqa arandap, ózegin rýhanı turǵydan ýlap aldy, ult bolmysyna qara daq tústi. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezi jáne odan keıingi jyldar adamzat tarıhynda túrli oqıǵa­lary­­men erekshelenedi. Solardyń biri retinde, sol qarsańdarda nekesiz týǵan balalar sanynyń basqa kezeńdermen salystyrǵanda óte kóp bolýyn aıta alamyz. Myna bir mysaldy aıta keteıik. Belgili akademık Ivan Maıskıı 1945 jyldyń sáýirin­de Stalınge hat joldapty. Ol óz hatynda elde nekesiz týǵan balalardyń kóbeıip ketke­nin, ásirese, nemis sarbazdarynan júkti bolǵan áıelderdiń perzentteri basym ekenin aıta kelip: «Stalın myrza, tez arada olardyń attaryn ózger­tip, famılııalaryn oryssha qoıyp, jetimder úıin­de tárbıelegenimiz jón», dep jazypty. Budan biz akademıktiń nemis sarbazdary kindiginen taraǵan balalardyń keleshekte qaýipti kúshke aınalýy múm­kin ekenin eskertip, onyń aldyn alý joldaryn usynǵanyn anyq kóremiz. Osyǵan uqsas jaǵ­daı, ıaǵnı, ózge ult ókilderinen kórdemshe týǵan nemese basqanyń baýyrynda balasy ketken biz­diń jerlesterimiz de az bolmaǵanyn ishimiz azdap sezedi. Jalpy, HH ǵasyrdyń bas kezine deıingi adamzat tarıhyna úńilsek, tur­mysta, otbasy qurylymynda áıelderdi erkekterden joǵary sanap, urpaq tegin analyq genmen shejireleıtin keıbir ulttardy esepke almaǵanda, basqalardyń barlyǵy da nekesiz bala týýdy jat qylyq, jabaıy áreket, jırkenishti daǵdy dep eseptegen, onyń oryn alýyna óre túrgele qarsy bolǵan. Máselen, orta ǵasyrlarda keıbir monahtar kórdemshelerdi órtep jiberý jóninde úkim de shyǵarǵan. О́ıtkeni, olardyń dini shatany «shaıtannyń tóli» dep túsindiretin kórinedi. Al Fransııada kezinde neke­siz bala tapqan áıeldi el azamattyǵynan aıyryp, bir jylǵa sottap jiberetin pármen bolypty. Qazirgi qarsańda osy elde, joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, bir jylda týylatyn jalpy bala sanynyń 40-qa jýyq paıyzyn kórdemsheler quraıdy. Álemde nekesiz bala týý úrdisi nelik­ten keń etek alyp ketti? Adamzat oǵan qalaısha jol berip aldy? Bul saýal­dardyń jaýaby óte kóp. О́ıt­keni, dáleldi, birinen-biri ótetin, anyq, kelispeske lajyń joq sebepter jetkilikti. Bular­dyń birqataryn joǵaryda janamalaı bolsa da aıtyp kettik. Degenmen, osylardyń ishindegi eń «tóresine», «aıdarlysyna» at shaldyrmaı ótsek, sózimiz dáıeksizdeý bolar. Negizinde, nekesiz bala týýdyń álem boıynsha keń óris alýynyń bastaýynda alǵash ret Eýropada paıda bolǵan qudaısyzdandyrý saıasaty tur degimiz keledi. Atalǵan saıasat basty eki silem, qos taram – Batys demokratııasy men kommýnıstik ıdeıanyń ózeginde búr jaryp, «jemis saldy». Kommýnıstik baǵyt halyqty dinsizdendirýdi ǵylymı-teorııalyq turǵyda ashyq nasıhattady, din taqyrybyn birden múlde jaý­yp, «Qudaı joq» dep kesip tastady. Búldirdi. Endi qaıtyp túzelmeıtindeı zardaptar ákeldi. Biraq, bir qýanarlyǵy olardyń bul isi ýaqyty jetkende aıyptalyp, bóten oılary áshkerelendi. Alaıda, munyń joqtan táýir, azdaǵan paıdasy da boldy. О́ıtkeni, joldan kese-kóldeneńdegen ateıstik ıdeıa halyqtyń kókeıinde «Bul durys emes» degen qarsylyqty oıdyń týyndaýyna iz ashty. Osy turǵydaǵy «Nege?» degen suraqqa halyq ishteı jıi-jıi jaý­ap izdeýmen boldy. Bul el-jurttyń tarıhı sanasynda Allaǵa seniminiń, ata-babalary tutynǵan dinderine iltıpatynyń óshpeýine múmkindik berdi. Nátıjesinde, KSRO-da biz joǵaryda sóz etken elderdegi jaǵdaılar dálme-dál qaıtalanǵan joq. Al Batys demokratııasy qudaısyzdandyrý maıdanynda «jan alysyp, jan beriskeni» sonshalyqty, kommýnısterdi jolda qaldyrdy. Olardyń mundaı «tabysqa» jetýiniń syry, adamzatty dinsizdendirý isin jasyryn, naqtylaı aıtqanda, ózderiniń shynaıy qundylyqtary men syrttaı qaraǵanda ádemi kórinetin, biraq ishi qýys, tamyrsyz, pendeniń náp­sisin órshitetin, adam erkindigin jeńil-jelpi ustanymsymaqtarmen baı­lanystyra qarastyratyn, halyqty naǵyz demokratııalyq baǵyt dep oı­laýǵa májbúrleıtin áreketterimen búrke­meleı bildi. Al jamandyqty ashyq júr­gizgennen góri qupııa túrde bildirmeı iske asyrý qaýiptirek. О́ıtkeni, jasyryn jasalǵan áreket kimdi de bolsa qapy qaldyrady, opyq jegizedi. Ashyq áre­ketten óıtip-búıtip saqtanyp, soǵan saı qam-qareket jasaýǵa múmkindik beredi. Batys demokratııasynyń adamzat órkenıetine qosqan orasan zor úlesin joqqa shyǵara almaımyz, alaıda, onymen bite qaınasyp, zııandy dánin sepken qudaısyzdandyrý saıasaty tárizdi baǵyttardy aqtaýǵa kelmeıdi. Eýropada halyqty dinsizdendirýdi maqsat etken mektepter HH ǵasyr basynda boı kótere bastady. Kezinde resmı bılik olardy jaýyp, basynda turǵan tulǵalardy qýǵyndaǵan-dy. Degenmen, bul mektepter túbegeıli joıyl­mady. Amaldap, AQSh-qa turaq­tap, qaıtadan isterin jalǵastyrdy. Olardyń óz qyzmetterin jandandyrýyna, mindetterin emin-erkin atqarýyna adam quqyǵynyń Batys demokratııasy ustanymdaryna saı qorǵalýynyń kún tártibine shyǵarylýy dańǵyl jol ashyp berdi. Qıt etkenge «adam quqy­ǵy taptaldy» dep shyǵa keletin mem­lekettik jáne úkimettik emes uıym­dar álgi mektepterdiń zańdy jalǵa­syndaı bolyp ketti. Qysqasy, atalǵan mektepterdiń ishki nıeti ýaqyt, zaman talabymen týyndaǵan ahýalmen kómkerildi. Rımdik sheshen Mark Fabıı Kvıntılıannyń: «Bostandyq pen betimen ketýshilik – birine-biri múlde qarama-qarsy uǵymdar», – degen sózi teriske shyǵaryldy. Osylaısha, qudaısyzdandyrý mektepteri, olardyń ókilderi bıik minbelerden sóılep, qoǵamnyń qozǵaýshy kúshteriniń biri retinde tanylyp, adam quqyǵy máselelerin alǵa tarta otyryp, bastapqydaǵy bóten nıetterin iske asyrýǵa múmkindik aldy. Din – adamdy kóp jónsizdikterden shekteıtin qural. Al osy shek­teýlerdi adam quqyǵyn aıaq-asty etý, qorlaý dep túsindiretinderdiń úni óktem shyqsa, amal qaısy? Qazirgi Batys qoǵamynyń oqymysty­lary muny sońǵy jyldarda baıqap, álemdi jańǵyrta aıqaılaýda. Bir ǵasyr­dan astam ýaqyt júrgizilgen hrıstıansyzdandyrý saıasatynyń zardaptary anyq kórinse, oıbaılamaǵanda qaıtpek?.. Osynaý keleńsizdikter saldarynan búginde AQSh pen Batys Eýropa elderi jáne olardan álgindeı «dertti» juqtyrǵan memleketterde dástúrli otbasylar azaıyp, kerisinshe, jalǵyzbasty adamdar, kórdemsheler, qarttar men balalar úıi kóbeıdi. Jat qylyqqa, qylmys pen nashaqorlyqqa úıir býyn ónip shyqty. Memleket bıýdjetine masyl áleýmettik toptar qatary artty. Máselen, osydan 10 jyl burynǵy derekke súıensek, AQSh halqynyń 26 paıyzy jeke basty kórinedi (qazir bul kórsetkish óspese, kemimegenine senimimiz mol). Bulardyń ishinde ómir boıy turmys qurmaımyn dep sheshken boıjetkenderdiń paıyzdyq kórsetkishi de óse túsken. 1993 jylǵy esep boıynsha, 20-24 jastaǵy qyzdardyń 68 paıyzy otbasy qurmaǵan. Batys Eýropada da osy ispettes jaǵdaı oryn alyp otyr. Bularda demografııalyq másele óte kúrdeli. Bala týý kórsetkishin joǵarylatý maqsatynda jasalyp jatqan áleýmettik-ekonomıkalyq qoldaýlarǵa qaramastan, problema ózekti kúıinde qalyp otyr. О́ıtkeni, hrıstıansyzdanǵan, ózinen basqany oılamaıtyn egoıster qaptaǵan, rýhanı dúnıeler keıinge ysyrylyp, materıaldyq qajettilikter alǵa ozǵan qoǵam ókilderi bala týyp, otbasy quryp mıyn «ashytqannan» góri, jalǵandy jalpaǵynan basyp, «erkin ómirdiń erke balasyndaı» kún ót­kizip, qartaıǵanda barlyq jaǵdaı jasalǵan qarttar úıine zyp bere kirip alǵandy qolaı kó­redi. Bul toptaǵylar, «sheksiz erkindikpen» ýlanǵan osyndaı qoǵamda urpaq ósirýden qorqýy da múmkin. О́ıtkeni, mundaı ortada ósken balasy qartaıǵanda ózine qaraıtyn qaıyrymdy jan bolaryna sene almas. Búginde elimizde balasyn nekesiz týatyndar sanyn azaıtýdyń joldaryn naqty kórsetip bergen eshkim joq. Buǵan qoǵamdaǵy qalyptasqan jaǵdaı mursha da bermeıtindeı kórinedi. Degenmen, oınastan júkti bolatyndar qataryn sıretýdiń bir tásili retinde erkekterge kóp áıel alýǵa barynsha múmkindik berý qajettigin aıtatyndar aragidik bolsa da kezdesip júr. Olar kóp áıel alý úrdisi ata-babalarymyzda Islamǵa deıin de bolǵanyn, ózin-ózi aqtaǵan dalalyq ınstıtýt ekenin alǵa tartady. Qarsy emespiz. Jón delik. Biraq, ol qalyp­tasqan qıyn ahýaldy ońtaılandyrýda negiz­gi rólde oınaı ala ma? Bizdińshe, bul tásil­diń janama, ónimsiz áseri ǵana bolýy múmkin. О́ıt­keni, búgingi adam boıynda ornyqqan mentalıtet, ómir súrý daǵdysy kóp áıel alýshylyqqa erkin bet burǵyza qoımaıdy. Mundaı qadamǵa bar­ǵandardyń bir bóligi óziniń burynǵy otbasyn oırandaǵandaı kórinedi. Osylaısha, jańadan bir otba­sy qurylǵanymen, ekinshisi buzylyp jatýy yqtımal. Bul da eskeretin másele. Búgingi báı­bisheler búlik shyǵarsa, men degen erkegińdi qań­ǵyrtyp jiberetini qaperden shyqpaýy tıis. Árıne, bári emes, biraq, kópshiliginiń jyldar boıy jantalasa júrip jıǵan-tergenin, óıtúp-búıtip «adam qylǵan» erin joldan qosylǵan «bóten ıispen» bólisýi ońaı sharýa emes. Onyń ústine, úıiniń tórinde buzaý tis qamshysy ilinip turar baıaǵy babalarymyz sekildi áreket eter kesek bitimdi, ór minezdi erkekter qazir de kóp bolǵanymen, zaman basqa, zań qatal, jan tátti. Erkekten góri áıeldiń qabaǵyna kóbirek qaraǵyshtaıtyn qoǵamda bala-shaǵa da ózindik daýysqa ıe. Al olar úshin sheshe sózi mańyzdy. Endi qaıttik? Mundaı jaǵdaı qoǵamda bola beredi degen enjar kózqarastyń shyrmaýynda júre beremiz be? Bizdińshe, birinshiden, eń durysy – áıeldiń qoǵamdaǵy, memlekettegi, otbasyndaǵy basty min­deti – adal jolmen taza qandy urpaq ákelý ekenin keńinen nasıhattaýǵa jáne zańdy neke negizinde perzent súıý men oınastyqpen bala tabýdyń arasyndaǵy aıyrmashylyqty barshaǵa uqtyrýǵa basa nazar aýdarǵanymyz abzal. Sol úshin de shesheleri óz qyzdaryna otbasy qundylyqtaryn túsindire otyryp, ómirdegi negizgi mindetterin, sonyń ishinde birinshiden, bolashaqta ana bolýy tıis ekenin uqtyrýy tıis. Bul arqyly ana óziniń qyzyn keleshekte jalǵyz qalý qaýpinen qutqarady. Boıjetip, býyny qatyp, ne isterin ózi bilgen, aıaǵyn shalys basqan búgingi keıbir qyzdardyń qylyǵyn qaıtalaýy yqtımal názikjandylardyń qataryn, aldaǵy ýaqytta ómirge kelýi múmkin kórdemshelerdiń sanyn azaıtýdyń senimdi joly, menińshe, osy. Ekinshiden, jadymyzdan «qasıetti qarashańyraq» uǵymyn óshirip almaýdyń áreketin qazirden bastan jasap, dástúrli otbasylardyń artyqshylyqtaryn urpaq sanasyna sińirýdi kún tártibinen eshqashan túsirmeýimiz kerek. Dástúrli otbasylar qatary seldireýge bet alsa, bitkenimiz. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń byltyr ótken «Mereıli otbasy» respýblıkalyq baıqaýyna asa mańyz berýiniń astarynda úlken mán jatqanyn uqpaý eldigimizge syn. Prezıdent halyqqa dástúrli otbasylardyń memleketimiz úshin asa mańyzdy ekenin meńzedi. Demek, ulttyq ımmýnıtetti kóterer, qoǵamdaǵy jaǵymsyz kórinisterge qarsy turar negizgi kúsh – dástúrli otbasylar jáne ondaǵy jarasymdy ómir salty. Bul óz kezeginde kórdemshelerdiń kemýine tikeleı áser ete alady.

Úshinshiden, qoǵamnyń damýyna keri áser etetin, túrli jónsizdikterdi qoldap, bura tartatyn, sonyń ishinde nekeniń qıylýy adamǵa Alla, qoǵam, áýlet jáne otbasy aldynda úlken jaýapkershilik júkteıtinin, berekeli shańyraq quryp, bala tárbıeleýge úndeıtinin bile bermeıtin jandardyń aqylsymaqtaryna, janyashyǵansyp aıtqan kemtar keńesterine qarsy tosqaýyl qoıylatyn ýaqyt ótip barady. Munyń ózi de nekesiz bala týatyndar sanyn meılinshe kemite túsýge múmkindik beredi dep oılaımyz. Osy máselede teris pikir aıtý­shylardyń kesirinen qazirgi kezde qazaqtyń kóptegen qyz-jigitteri urpaq órbitýdiń zańdy ári tabıǵı joldarynan adasyp, aıaqtaryn shalys basýda.

Tórtinshiden, nekesiz týǵan balalardyń kóbeıýi sebebinen ultymyzǵa qasiret qamyty kıiletinin eskermesten, peshenesine teksizdik tańbasy basylǵan kórdemsheler bolsa da olar qazaq sanynyń ósýine yqpal etip otyr dep arqany keńge salyp, toqmeıilsýdi sanamyzdan alastatýymyz qajet. Ol ýaqyt óte kele ulttyń sapasyzdanýyna alyp keledi. Osy arada aıtpaǵymyz, búkil qoǵamdy kórdemshelerdiń kóbeıý úrdisine tiksine, úrke qaraıtyndaı deńgeıge jetkizgen jón. Bul da óz kezeginde talaıǵa oı salar dep úmittenemiz.

TÚIIN SО́Z:

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, nekesiz týylǵan balalardy «kórdemshe», «shata» dep atap júrmiz. Úlkenderden estýimizshe, negizinde bul eki sózdiń maǵynalary bir-birinen ózgesheleý. Kórdemshe – bir ulttyń ókilderinen nekesiz týylǵan bala. Al shata degenimiz, eki ult ókilinen paıda bolǵan náreste. Bálkim, atam qazaq qandy buzǵanyna, shejireni shatastyrǵanyna baılanysty buǵan «shata» dep aıdar taqqan bolar. Negizinde, qazaq uǵymy boıynsha, kórdemshe, shataǵa taza jan qonbaıdy. Bul nekesiz erkek pen áıelden týǵan balaǵa jan kórden buıyrady degen túsinikti beredi. Sondyqtan da mundaı balalar kórdemshe atalǵan. Al jany kórden buıyrǵan adamdy qazaqtyń jaqtyrmasy anyq. Sol sebepti, ata-babalarymyz urpaǵynyń bataly, nekeli juptan taraýyna erekshe mán bergen. Endeshe, biz de bolashaq urpaǵymyzdyń óz ortamyzda kóztúrtki bolmaýyn qalasaq, ómirge perzent ákelmesten buryn oılanyp alǵanymyz durys-aq. Sózimizdiń sońyn Islam dininiń aıasyndaǵy myna mysalmen aıaqtasaq. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s) Zaıd ıbn Harısa esimdi balany quldyqtan azat etken soń, kópshilikke: «Budan bylaı bul balany Zaıd ıbn Muhammed dep bilińder» dep jarııalaıdy. Sodan kóp uzamaı Alladan: «Olardy óz (týǵan) ákesiniń atymen atańdar. Allanyń nazarynda durysy da – osy. Ákesiniń kim ekenin bilmeseńder, olardy dindes baýyr nemese dos dep sanańdar» (Ahzab, 5-aıat), degen aıat túsedi. Sodan bastap Zaıdty qaıta óz ákesiniń atymen ataǵan. Bul árbir musylman balasyna úlgi-ónege bolýy tıis.

Joldybaı BAZAR