Eldik belesteri

*Qazaq handyǵy – 550 Munyń barlyǵy N.M.Karamzınnen bastalǵan orys avtorlarynyń, orys ádebıetine negizdelgen keıbir batys zertteýshileriniń qazaqtardyń «taza kóshpeliligi» týraly paıymdaýlarynyń jalǵan­dyǵyn, olardyń biraz bóliginiń otyryqshy, jarty­laı otyryqshy retinde ómir súrgendigin kórsetedi. Tipti, qazaqtardyń ata-babalary da saqtar zama­nynan beri turaqty ómir keshkendigin, egin sharýa­shylyǵymen aınalysqandyǵyn arheologııalyq materıaldar dáleldep otyr (Qarańyz: Joldasbaev S.J. Qystaýlar – turaqty ǵumyrdyń belgisi / QazMÝ habarshysy. Tarıh serııasy. 2008. №7. 81-85-bb.). Qazaq handyǵynyń memlekettik atrıbýttarynyń biri dıplomatııa salasy bolyp tabylady. Otandyq tarıhnamada qazaq memleketiniń syrtqy saıasat múddeleri, memleketaralyq máselelerdi sheshý ádisteri men strategııalyq maqsattary birshama zertteldi. Biraq bul másele jóninde qaıshylyqty pikirler joq emes. Keıbir avtorlardyń kóshpeli­ler soǵys arqyly qoǵamdaǵy áleýmettik qaıshy­lyqtardy álsiretýge tyrysty degen sonaý Attıla men Shyńǵys han zamanynan beri kele jatqan pikirdi Qazaq handyǵyna da tańýǵa tyrysýy shyndyqqa sáıkes kelmeıdi. HV-HVIII ǵasyrlar kezinde Qazaq handyǵynyń ishki ómirinde syrtqy saıasatynyń sıpatyn aıqyndaıtyn áleýmettik teketirestiń oryn alǵandyǵy jóninde qandaı da bir málimetter ushyraspaıdy. Qaıta Qazaq handyǵy kórshiles memlekettermen beıbit tıimdi qarym-qatynastar ornatýǵa umtyldy. Qazaq handyǵy túrki memleketteriniń dıplo­matııalyq qatynastar ornatý, basqa eldermen kelissózder júrgizý jónindegi san ǵasyrlyq dástúrin jalǵastyrdy. Handyqta ózindik dıplomatııalyq rásimder men erejeler qalyptasty. Túrik qaǵanatynyń Vızantııamen, Iran jáne Qytaımen qarym-qatynastary jónindegi qujat­tarda túrki bıleýshileriniń hattamalyq  normalaryna qatysty maǵlumattar jıi ushyrasady. Sheteldik elshi hannyń ordasyna kirerde tabal­dyryqty baspaı attap ótkennen keıin tizesin búge otyryp sóz alǵan, suraqtarǵa jaýap bergen. HVIII ǵasyrda da hanǵa bas ııý, tizerlep otyryp sálem berý rásimderi qazaqtarda da saqtalǵan sekildi. 1736 jyly jazda Orynbor ekspedısııasynda jumys istep júrgen aǵylshyn Djon Kestl Ábilqaıyr han ordasynda elshi rásimderin saqtaı otyrylyp qabyldanady. Ol jóninde óz «Kúndeliginde» Kestl bylaı deıdi: «Olar (qazaqtar. – K.E.)... (hanǵa barǵanda) qalaı tizerlep otyrýdy, mańdaıdy jerge úsh ret qalaı tıgizýdi kórsetti... Jarty saǵat ótkennen keıin jınalǵan qaraqurym halyqtyń kózinshe Baıbek pen taǵy bir kisi eki jaqtan qoltyqtap, jetektep meni hanǵa alyp ketti. Han otyrǵan úıge on adym qalǵanda, bir mınýt qımylsyz turýymdy surady. Sodan keıin adıýtant nemese olardyń tilinde jasaýyl maǵan dybys berip, meni taǵy alty adym jerge aparyp, taǵy bir mınýt jasaýyl kelgenshe turǵyzyp qoıdy. Artynsha meni týra esiktiń aldyna alyp bardy, taǵy biraz turǵannan keıin, jergilikti jerdiń syı-qurmetimen demep ishke kirgizip jiberdi... Esikten kirgende basymdaǵy qalpaǵymdy aldym, hannyń aldynda fransýzdarsha úsh ret qurmetpen basymdy ıip, qoshemet kórsettim...» (Djon Kestl. Atalǵan shyǵarma. 20-21-better). Kóshpelilerde, onyń ishinde qazaqtarda Eýropa elderi men Reseıde memleket basshylarynyń qabyldaýyna jalańbas kirý sekildi hattamalyq dástúrlerden ózgeshe, óz dúnıetanymdary boıynsha qalyptasqan dıplomatııalyq etıketteri bolǵan. Professor K. Hafızovanyń bir eńbeginde: «Peter­býrgte Abylaı han elshisi retinde barǵan qazaq sul­tany orys patshasynyń aýdıensııasynda jalańbas otyrýǵa kelispeýshilik» bildirgenin jazady. Kóktúrikterdiń kezinen beri elshi, qazirgi tilmen aıtsaq, dıplomatııalyq ımmýnıtetpen qorǵalǵan. Aqyn – fılosof Júsip Balasaǵun: Elshi erekshe, barlyq erdiń sarasy, Artyq bitken bilim, aqyl-sanasy. Qudaıdyń eń asyl quly – elshiler, Talaı izgi isti solar tyndyrar, – dep jazady. Búgingi kúni de qazaq «eldestirmek elshiden» deıdi. Munyń ózi Qazaq handyǵynyń halyqaralyq máselelerdi sheshýde kúsh kórsetýge emes, beıbit jolmen sheshýge umtylǵanyn kórsetedi. Kóktúrikterden bergi ýaqyttyń bárinde túrki el­shi­leriniń bergen antyna, odaqtastyq jónindegi she­shim­ge adaldyǵy talaı qujattarda kórinis tapqan. Búgingi qazaqtarda «júıesiz sóz ıesin tabady» degen sóz bar. Sóıleý mádenıetiniń júıeligi de dáleldiligi, baıqampazdyq pen bilimpazdyq túrki elshilerine ejelden tán. Sheshendiktiń, dıplomatııa tilinde óz pikirin jetkize bilýdiń bir úlgisi – Qaz daýysty Qazybek bıdiń (1667-1764) qazaq-qalmaq kelissózindegi monology: «Biz – qazaq degen mal baqqan elmiz, biraq eshkimge soqtyqpaı jaı jatqan elmiz. Elimizden qut-bereke qashpasyn dep, jerimizdiń shetin jaý baspasyn dep, naızaǵa úki taqqan elmiz. Eshbir dushpan basynbaǵan elmiz, basymyzdan sózdi asyrmaǵan elmiz. Dosymyzdy saqtaı bilgen elmiz, dám-tuzymyzdy aqtaı bilgen elmiz. Atadan ul týsa, qul bolamyn dep týmaıdy, anadan qyz týsa, kúń bolamyn dep týmaıdy. Ul men qyzdy qamatyp otyra almaıtyn elmiz». Qazaq handary kóshpelilermen qarym-qatynas­tarynda ádettik quqyqqa súıene otyryp áreket etti. Orys han men Baraq hannyń urpaqtary Jánibek pen Kereı eń aldymen Aq Orda handarynyń Syrdarııa boıyndaǵy muragerlik jerlerge óz bıligin ornatýǵa umtyldy. Baraq han: «Syǵanaq jaıylymdary zań men ádettik quqyq boıynsha maǵan tıesili, sebebi meniń atam Orys han Syǵanaqta qurylys saldy», – deıdi. (Pıshýlına K.A. Kazahskoe hanstvo vo vzaımootnoshenııah s Mogýlıstanom ı Shaıbanıdamı v posledneı tretı HV veka / Kazahstan v epohý feodolızma (problemy etnopolıtıcheskoı ıstorıı) / Otv. red. A.H. Margýlan. A.–A., 1981). Qazaq handyǵynyń odaqtastyq qatynas ornatqan tuńǵysh memleketi – Moǵolstan boldy. Bul odaq Qazaq handyǵynyń qurylýynan bastap HVI ǵasyrdyń 30-jyldaryna deıin sozyldy. Shyǵys Deshti Qypshaq úshin kúreste Joshy áýletinen shyqqan Ahmet hanmen, Mahmud hanmen, Ibaq hanmen odaqtasty. 1533 jyly Moǵolstan taǵyna otyrǵan Abd ar-Rashıd han ózbektermen (Shaıbanı áýletimen) odaqtasyp, qazaqtardan Jetisý men Tıan-Shandi qaıtaryp alýǵa tyrysady. Qyrǵyzdarmen odaqtasý arqyly Qazaq handyǵy bul jerlerdi saqtap qalady. HVI ǵasyrdyń ortasynda Qazaq handyǵymen Rýs te, Noǵaı Ordasy, Sibir handyǵy men Orta Azııa handyqtary da sanasýǵa májbúr bolady (1558-1559 jáne 1562-1563 j.). Buhar handyǵy men Hıýaǵa baryp qaıtqan aǵylshyn kópesi E.Djenkınson: «Men munda (Buharaǵa. – K.E.) kelgenge deıin úsh jyldaı ýaqyttan beri soǵys júrip jatty... Tashkent úshin soǵysyp jatqan musylman dinindegi halyq – qazaqtar (Cassaks) dep atalady, olar – óte qýatty», – dep jazdy (Esmaǵambetov K. Qazaqtar shetel ádebıetinde. Almaty, 1994. 46-b.). HVI ǵasyrdyń II jartysynda Qazaq handyǵynyń syrtqy saıası jaǵdaıy kúrdelilene túsedi. Noǵaı ulysy men Sibir handyǵynyń qazaqtarǵa qarsy odaqtasýy, orystardyń 50-jyldary Qazan men Astrahan handyqtaryn basyp alǵannan keıin qazaq jerine jaqyndaýy qazaq hany Haqnazardy (1538-1580 j.j.) ózbek hany Abdolla II-men «anttasqan shart» jasaýǵa ákeledi. Táýekel han tusynda Syrdarııa boıyndaǵy qalalar úshin uzaqqa sozylǵan kúres qazaqtardyń jeńisimen aıaqtalady. Táýekeldiń mırasqory Esim hannyń (1598-1613/14 j. bılik júrgizgen) 1598 jyly Buharamen jasasqan bitim sharty boıynsha Túrkistan men Tashkent Qazaq handyǵyna berildi (Abýseıtova M.H. Kazahskoe hanstvo vo vtoroı polovıne HVI v. Alma-Ata, 1985). HVI ǵasyrdyń bas kezinen Reseı Qazaq handy­ǵyna úlken múddelilik tanytty. Orys mem­leketi Altyn Orda quramynda bolǵan elderdi óz qara­maǵyna alýǵa jáne olarmen qarym-qatynas­tarda ózin Altyn Ordanyń «birden-bir murageri» ekendigin moıyndatýǵa umtylady. Batys Eýropa memleketterimen jazysqan dıplomatııalyq qujat­tarynda noǵaılardy, Sibirdi, Qazaq handyǵyn, qalmaqtardy óz qolastyna alǵanyn málimdep, osy arqyly ózin qýatty memleket retinde kórsetýge tyrysady. Kóp ýaqytqa deıin orys patshasy saraıynda Altyn Ordadaǵy el basqarý júıesi de, shyǵystyq etıket te ústem boldy. Tipti, orys knıazdarynyń birazy ózderiniń shyqqan tegin Shyńǵys hannan bastady jáne olar Rıýrıkovıchten taraǵandardan joǵary turdy. Olardyń mundaı minez tanytýynda genealogııalyq negiz de joq emes-ti. Qypshaq qyzdaryna úılengen Vsevolod Iýrevıch Bolshoe gnezdo (1154-1212), Iаroslav Vsevolodovıch (1191-1246), Qonshaqtyń qaryndasyna úılengen knıaz Georgıı (1318 j.), Noǵaıdyń qyzyna úılen­gen Fedor Rıazanskııdi atasaq ta jetkilikti (Kara­teev M.D. Rýs ı tatary. Knıajeskıe rody. Dınas­tıcheskıe tablısy. M., 1994). Batyıdyń uly Sartakpen anttasqan Iаroslavtyń uly Aleksandr qypshaq qolyn bastap, 1240 jyly 15 maýsymda Nevanyń Ladoga kóline quıatyn saǵasynda nemisterdiń áskerin talqandap, orys halqynyń tarıh sahnasynan joıylyp ketpeýine sebepker boldy. A.Nevskııdiń orystardyń bastaryn birik­tirýdegi róli jóninde P.N.Savıskııdiń, tarıh­shylar S.M.Solovev pen Lev Gýmılevtiń aıtqandary jurtshylyqqa aıan. 1513-1520 jyldar aralyǵynda Qazaq handyǵy Máskeýmen elshilik qatynastar ornatady. Biraq Qasym han Reseıdiń shyǵysqa qaraı baǵyt ustaýy jalpy túrki keńistigine qaýip tóndiretinin aldyn ala boljaǵanǵa uqsaıdy. Qazirgi ýaqytqa jetken epıkalyq shyǵarmalar men án-kúıler Noǵaı ordasyndaǵy qazaqtar men Qazaq handyǵynan Qazan handyǵyn qorǵaýǵa barǵandardyń bolǵandyǵynan habar beredi (Isın A. Qazaq handyǵy men Osman patshalyǵy saıası baılanystarynyń basy / Abaı. Respýblıkalyq folklorlyq-etnografııalyq ádebı-kórkem jýrnal. 1994. №4 (44). 32-b.). Aǵylyshyn jazýshysy R.Fokstiń orystar qazaq jerine HVI ǵasyrdyń sońǵy shıreginen bastap kóz alarta bastady dep kórsetýi sol kezeńdegi oqıǵalar sıpatyn meńzeıdi. R.Fokstiń aıtyp otyrǵan kezeńi Ivan Groz­nyı­dyń aıdap salýymen 1573 jyly orys-kazaktardyń Saraıshyq qalasyn talqandap, turǵyndaryn qanǵa boıaǵan oqıǵamen tuspa-tus keledi. Alaıda, Reseıdiń qazaqtar jóninde munan áldeqaıda burynyraq málimetter jınaı bastaǵanyn orys patshasy muraǵatynyń tizbesinde 37-jáshikte «Qasym patsha tusyndaǵy kitaptar men tizimderdiń» barlyǵy týraly málimet rastaıdy (Akty, sobrannye Arheo­grafıcheskoı ekspedısıeı. T.I. SPb, 1836. S. 339). Qazaq handyǵy týraly maǵlumattardyń jınas­tyrylýy ony tanyp-bilýge, teń quqyly qarym-qatynastar ornatýǵa emes, kóbine qazaqtar­dyń sany, áskerı kúshi, qarý-jaraǵy, ornalasýy jónin­degi barlaýshylyq maqsatty kózdeıdi. Túrkııaǵa barǵan orys elshisi V.M.Tretıak-Gýbınge: «Da ı pro Kazatskýıý Ordý emý pytatı, kto nyne v kazakeh gosýdar. I gde kochýet» (Pamıatnıkı dıplomatıcheskıh otnoshenıı Moskovskogo gosýdarstva s Krymom, nogaıamı ı Týrsıeıý. T.2. 1508-1521 / Sbornık RIO. SPb, 1895. S. 678) degen tapsyrma beriledi. HVI ǵasyrdyń 30-40-jyldarynda saıası bytyrańqylyqty bastan keshirgen Qazaq handyǵy óz egemendigi men jeriniń tutastyǵy úshin noǵaı­larǵa, Sibir handyǵyna qarsy kúresýge týra keledi. Aıyrylyp qalǵan jerlerin qaıtaryp alý úshin Haqnazar han 1568 jyldyń kúzine qaraı Hajy-Tarhanǵa (Astrahan) deıin shabýyldap, qazaq áskerleri Edildiń saǵasynda orystarmen soǵysady. Bul jóninde Rýs Rech Pospolıtaıa men Túrkııaǵa habar beredi. Muraǵat derekterine qara­ǵanda, Haqnazar han 1571-1572 jyldary Más­keýge elshi jibergen. Elshiliktiń aldyna qoıylǵan negizgi maqsat Reseımen ózara tıimdi saıası jáne ekonomıkalyq qatynastar ornatý bolatyn. Orys memleketi Qazaq handyǵymen ózine ǵana tıimdi kelisimshart jasasý úshin qazaqtardyń ishki de, kúrdeli syrtqy saıası jaǵdaıyn paıdala­ný­dy kózdeıdi. Ondaı jaǵdaı, ásirese, Sibir hany Kóshimniń qazaqtarǵa shabýyldary kezinde baıqalady. 1573 jyly Máskeý úkimetiniń qazaq­tar­ǵa jiberilgen Tretıak Chebýkov degen elshisi Kóshim­­ge qarsy birlesip kúresýdi ǵana nıet tut­paıdy. Tretıak Chebýkov bastaǵan elshilik sapary­nyń sátsiz aıaqtalýyna qaramastan, Qazaq handyǵymen sharýashylyq-saýda qatynastaryn ornatý degen jeleýmen Reseı handyqpen shekaralas óńirlerdi otarlaı bastaıdy jáne eń aldymen Sibir handyǵyn ózine qaratýdy maqsat tutady. Qazaq-orys qatynastary tarıhyn zertteýshi­ler­diń pikirinshe, Qazaq handyǵyn táýelsiz mem­leket retinde moıyndaý, onymen mámilegerlik baıl­a­nystar ornatý arqyly Reseı qazaq jerin de bir­tindep otarlaý josparyn júzege asyra bastaıdy. Qazaq sultany Orazmu­hamedti (Oraz Muhammed) kelissóz júrgizgen bolyp, aldap tutqynǵa alýy Reseıdiń Qazaq handyǵyn ózine baǵyndyrýdyń bir amaly retinde qaras­tyrýy­nyń mysaly bolyp tabylady. 1594 jyly Táýe­­kel hannyń Oraz­mu­hamedti tutqynnan bosatý, áskerı odaq qurý, sol kezde Sibir handyǵymen soǵysyp jatqannan keıin qarý-jaraqpen kómek berý jónindegi ótinishimen bar­ǵan Qulmuhamed basta­ǵan elshilik saparynan esh­teńe shyqpaıdy. Sebebi, Orazmuhamedti bosatýdyń basty sharty retinde orys patshasy Borıs Godýnov Qazaq handyǵynyń Reseı bodandyǵyn qabyldaýyn alǵa tartady. Orys tarıh­na­masynda bodandyq má­se­lesiniń Táýekel han tara­­pynan kóterilýin eki el arasyndaǵy «uly dostyqtyń» bastaýynda turǵan oqıǵa retinde sıpat­taýdyń eshbir qısyny joq. Bul qazaq hanynyń óz týysy Orazmuhamedti bosatyp alýǵa umtylǵan jaı aılasy ǵana bolatyn. Reseı qazaqtardy Sibir handyǵy men Buhara han­dyǵyna qar­sy baǵyt­taýǵa, osy arq­yly olardyń úsheýin de álsiretip, ózine táýeldilikke túsirýdi maqsat tutady. Qazaqtarǵa qarý-ja­raq ta bermeıdi. Qaıta orys patshasy qazaq hany Táýekelden óz ulyn ama­natqa jiberýdi suraıdy. Bul jaǵdaı handyqtyń orys sıýzerenıtetin qabyldaýy degendi bildiretin edi. (Mıller A.Mejdýnarodnoe polojenıe Kazah­stana vo vtoroı polovıne HVI veka / Istorı­cheskıı jýrnal. 1942. №6. S.55; Kazahsko-rýsskıe otnoshenııa v HVI-HVIII vekah. A. – A., 1961. S.19). Onymen qoımaı, Táýekel han Buhara handyǵy men Sibir handyǵyna shabýyl jasap, olardy orys patshasynyń quzyryna qaratsa ǵana, qarý-jaraqpen kómektesetinin aıtady. Bul nıetin 1595 jyly Táýekel hanǵa barǵan Velıamın Stepanov degen elshisi arqyly bildiredi. 1694 jyly Taıqońyr Quljabaı atalyq uly elshiligi I Petrge Reseımen yntymaqtastyq qatynastardy jandandyrý jáne saýda-sattyqty damytý jónindegi Táýke hannyń hatyn tapsyrady. 1697, 1698 jyldary Táýke han Tobylǵa Táshim jáne Tumanshy batyrlardyń eki elshiligin jiberip, taǵy da eki el arasynda «izgi qarym-qatynastardyń ornaýyna», saýda-sattyqtyń nyǵaıýyna úmit bildiredi (Kazahsko-rýsskıe otnoshenııa v XVI-XVIII vekah. S.9). Qazaq handyǵy men Reseı memleketi arasyndaǵy qarym-qatynastar, otandyq tarıhnamada sýrettele­tin­deı, kedir-budyrsyz, shıelenissiz oryn alǵan joq. Sary batyr men Keldeı myrza elshiligi tutqynǵa alynyp, Tobylǵa jóneltildi. Onyń esesine Tobyldan Qazaq handyǵyna kelgen Andreı Neprıpasov pen Vasılıı Kobıakov tutqyndaldy. 1694 jyly patsha jarlyǵy boıynsha Keldeı myrzany alyp Túrkistanǵa kelgen Fedor Skıbın men M. Troshın: «Kak my ýchnem nakaz chest ı pro nashıh velıkıh gosýdareı... zdravıe emý Tevkıhaný obıavlıat, ı on by Tevkıhan stav, slýshal bez shapkı», – deıdi. Han olarǵa turyp tyńdaı almaımyn, bórkimdi de ala almaımyn, bizderde Qudaıǵa da bórkin kıip turyp jalbarynady dep jaýap beredi. Sol kezde Skıbın men Troshın «túrik sultany men qyzylbastyń (Irannyń. – K.E.) hany da» patsha ótinishin bórkin alyp turyp tyńdaıdy dep ýáj aıtady. Oǵan Táýke han túrik sultany da, parsy hany da menen eshbir joǵary emes dep qaıtaryp tastaıdy (Knıajeskaıa E.A. Pýteshestvıe tobolskogo kazaka Fedora Skıbına v Kazachıý Ordý v 1694-1696 gg. / Strany ı narody Vostoka / Pod obsheı red. D.A.Olderogge. Vyp. 22. Kn.2. M., 1980. S. 68). Táýke hannyń orys elshiligin salqyn qabyldap, orys patshasyna qurmet kórsetý rásiminen bas tartýy sol kezeńdegi orys-qazaq qatynastarynyń shıelenisip turǵanyn, Qazaq handyǵynyń halyqara­lyq qatynastarda Reseımen de, Túrkııa jáne Per­sııa­men de ózin teń quqyly, bir deńgeıde ustaǵan­dyǵyn bildiredi. Táýke hannyń buıryǵy boıynsha buryn tutqyn­dalǵan Neprıpasov pen Kobıakovty da, Skıbın men Troshındi de eline qaıtarmaıdy. Aqyryn­da A.Neprıpasov qaıtys bolady da, qalǵan­dary 1695 jyly qazan aıynda qashyp shyǵady. Hıýaǵa jetip, odan Ýfa arqyly Tobyl qalasyna ketken Skıbın voevoda A.Naryshkınge óziniń Qazaq Ordasyna sapary týraly esep jáne «Qazaq Ordasy qalalarynyń jazba tizbesin» tapsyrady. Barlaýshylyq maǵlumattarynyń mańyzdylyǵyna baılanysty munan keıin Máskeýde, qaıtadan Tobylda Skıbınnen jaýap alynady. Ol Túrki­s­tanǵa aparatyn joldar, strategııalyq nysandar, ózender, kólder, Syrdarııa ózeni boıyndaǵy qala­lar jóninde naqtyly maǵlumattar beredi. Eki jyl boıyna Túrkistannan Jaıyq ózenine deıingi jer­lerdi aralaǵan orys barlaýshysy qazaq­tar­dyń ornalasýy, sharýashylyǵy, áskerı qýaty jó­nin­degi de málimetteri shyǵys elderine qaraı um­tyl­­ǵan orys úkimetine asa qundy bolyp kórinedi. (Rý­ko­pıs gorodkov Kazacheı ordy po pýtı ız Tobolska do Týrkestana / Materıaly po ıstorıı Ýzbek­skoı, Tadjıkskoı ı Týrkmenskoı SSR. M., 1933). Jońǵarlar tarapynan shapqynshylyqtardyń jıileýine baılanysty HVIII ǵasyrdyń alǵashqy onjyldyǵynan bastap Reseımen qatynastardy retteý, áskerı odaq qurý máseleleriniń ózektiligi arta túsedi. Qazaq handyǵy Jońǵarııaǵa qarsy áskerı odaq qurý týraly Qaıyp hannyń Tobylǵa elshiligi (1716 j.), Tantaı batyr, Arystan Ataly­quly men Taıqońyr Qultabaı atalyquly arqyly I Petrge haty, Ábilqaıyr hannyń Tobylǵa jibergen Álimbet batyr, Baıbek batyr, Tólebaı batyr, Esmámbet batyr­dyń elshiliginiń (1718 j.) usynystary aıaq­syz qalady. Sońǵy elshilik saýda qatynastaryn damytý, tutqyndarmen almasý, jońǵarlarǵa qarsy kúresý úshin orys áskerlerin jiberý týraly Qaıyp han­nyń hatyn da tapsyrady. Sibir gýbernatory M.P.Gagarınge qazaq hany: «Qontaıshy – seniń de, me­niń de jaýym, onyń jolynda biz turmyz, ásker ji­berý jóninde uly patshaǵa hat jazamyz, kúsh jiber­se, bizder soǵysýǵa, ne bolmasa beıbit kelisimge kelý­­ge daıynbyz», – dep jazady (Basın V.Iа. O rýssko-kazahskıh dıp­loma­tıcheskıh otnoshenııah v nachale HVIII veka / Izves­tııa AN KazSSR. Ser. obshestv. naýk. 1965. Vyp. 5. S. 44). Osy kezeńderde Túrkis­tan qala­synda N.Beloýsovtyń (1716 j.), F.Jılınniń (1717 j.), B.Brıansevtiń (1718 j.) elshi­lik­teri kelip, Qaıyp hanmen áskerı odaq jóninde keli­s­­sózder júrgizedi. Alaıda, olar sátsiz aıaqtalady, Reseı tarapynan naqt­yly qadamdar jasalmaıdy. Onyń ústine orys elshilikteri dıplomatııalyq jumys­tardan góri Qazaq handyǵynyń áskerı kúsh-qýatyn anyqtaýǵa tyrysady; B.Brıansev elshiligi Aıagóz ózenine jetken kezinde osynyń aldynda ǵana ótken jońǵarlarmen urysta qazaqtardyń jeńilis tap­qandyǵynyń kýási bolady, Quttybaı bıden onyń sebepterin su­rap biledi, Ábilqaıyr men Qaıyp han­dardyń ara­laryndaǵy qatynastyń sıpa­ty jónin­de máli­met ala­dy. Munyń ózi, árı­ne, I Petrdi qazaq­tar­men áske­rı odaq qurýǵa ıter­melemeıdi. Reseı Qazaq han­dy­ǵynyń kúsheıýine emes, jońǵarlar men bas­qa da el­der­ge qarsy kúreste álsizdenýine, osy arqy­ly óz maq­­sa­tyn júzege asyrýǵa ǵana múddelilik tanytady. Qazaq handyǵynyń basqa da kórshiles memleket­termen dıplomatııalyq qatynastary onyń irgeli el bolǵandyǵyn bildiredi. Muhamad Tahır Kaz­vı­nıdiń «Abbasnama» degen shyǵarmasynda: «Buryn­dary Túrkistan ýalaıatynan kelmegen qazaq patshasynyń elshisi keldi. Abbas shah Isfahan qalasyndaǵy «Chıhıl sýtýn» saraıynda qabyl­dandy. Túrkistan patshalaryna, elshilerge kór­setiletin syı-qurmettiń barlyǵy kórsetildi jáne hattyń jaýabyn daıyndap, óz elderine kóp­tegen syılyqtarmen attandyryldy», – deline­di. Ǵ.Qam­bar­bekovanyń izdenisteri boıynsha, bul el­shi­lik týraly málimetter Iran shahy saraıynyń hat­ta­malary men saraı jınaqtarynda da kórinis tapqan. Táýke hannyń hatyna Iran shahy jaýap retinde eki eldiń arasynda oryn alyp kelgen dostyq qarym-qatynastar jóninde aıtyp jáne onyń alǵa qaraı da jalǵasatyndyǵyna senim bildiredi (Qambarbekova Ǵ.Á. Sefevıdter tusyndaǵy dıplomatııalyq hat almasýlar / Iýdın oqýlary: «Qazaqstan jáne shyǵys elderi tarıhy men búgini». 30 naýryz 2012 j. Almaty, 2012. 10-11-bb.). Iran shahtary Táýkeniń týystary – Qaıyp sultan, Tursyn Muhamedhan jáne uly Bolat sultanmen de hat jazysyp turady (Qýanyshbek Qarı. Táýke hanǵa jazylǵan hat Tegerannan tabyldy / Aıqyn. 2005. 10 qarasha). Biraq eki el arasyndaǵy beıbit qarym-qatynastar barlyq ýaqytta saqtala bermedi. Ony Kishi júz hany Ábilqaıyrdyń 1724 jyly Iran shahyna jazǵan hatynan kórýge bolady. Hatty I. Berezın 1862 jyly basylyp shyqqan «Týreskaıa hrestomatııa» atty jınaqtyń ekinshi tomynda jarııalaǵan. Kitapta Ábilqaıyr hannyń hatyna jaýap retinde jazylǵan Iran shahynyń haty qosa berilgen. Shyndyǵyna kelgende eki el arasyndaǵy teketires Hıýa handyǵy úshin múddelikten týyndaıdy. 1724 jyly Ábilqaıyr han basqarǵan qazaq jasaqtarynan ırandyq áskerler qatty jeńilis tabady. Ony I. Berezın de atap ótedi. (Baqyt Ábjet. Qyzylbas pen qalmaqqa des bermegen qazaq ed... / Qazaq ádebıeti. 2002. 27 jeltoqsan). Ábilqaıyr hannyń haty osy oqıǵaǵa baılanysty jazylǵan. Qojamquly bek Balh ıbn Qypshaq hanıdyń (1695-1696 j.t.) «Tarıh-ı Qypshaq hanı» eńbeginde Qazaq handyǵynyń Aýǵanstanmen, Úndistanmen de qarym-qatynastar jasap turǵandyǵy jóninde aıtylady. Qazaq handyǵynyń Osman patshalyǵymen úsh ret – 1520-1525, 1548-1551 jáne 1568-1569 jyldary qarym-qatynastar ornatý áreketteri bolǵan. 1713 jáne 1715 jyldary Qaıyp Muhammed han Osmanly sultanyna orystar men qalmaqtardyń qazaqtarǵa kórsetip otyrǵan zorlyq-zombylyqtary jóninde eki ret hat joldap, kómek suraıdy (Belgelerle Osmanlı – Türkistan ilişkileri (XVI-XX. Yiizyillar). Ankara, 2004). Osmanly sultany III Ahmetten Qaıyp hanǵa jaýap hat ta keledi. Alaıda, eki el arasyndaǵy geografııalyq alshaqtyq tıimdi qarym-qatynastar ornatýǵa múmkindik bermeıdi. Munyń barlyǵy Qazaq handyǵynyń iri de qýatty memleket bolǵandyǵyn, áskerı, dıplomatııalyq tásilderdi qoldana otyryp, táýelsiz saıasat júrgiz­gendigin kórsetedi. Alash qaıratkerleri kezinde qazaqtardyń «qazaqy­lyqqa» oralýynyń mańyzdylyǵy jónin­de jazyp ketken-di. Bul ustanymnyń máni – halyq­tyń óziniń ádet-ǵuryptary men salt-sanasyn, dástúrleri men qundylyqtaryn, jınastyra aıtqan­da, etnıkalyq biregeıligin saqtaı bilýdiń etnos retinde joıylyp ketpeýiniń alǵysharty bolyp tabylatyndyǵynda. Munyń ejelden beri kele jatqan qaǵıda ekendigi Gerodottyń saqtar ózderin ózgelerdiń ádet-ǵurpyn qabyldaýdan aýlaq ustaıdy degen sózderinen-aq baıqalady. Saqtar da, olardan keıingi basqa taıpalar da Grekııaǵa, Eýropanyń ózge de elderine jetkenimen, kóbi óz ata-jurtyna oralyp, daǵdyly ómir saltyna kóship otyrady. О́zine ǵana tán biregeıligin taný, ony qurmet tutý jáne qandaı jaǵdaıda da ózge qundylyqtar men ózge jurttyń ómir saltyna bola aıyrbastap ketpeý – halyqtyń bostandyǵy men táýelsizdiginiń, ǵalym A.Qasymjanov aıtqandaı, «negizderiniń negizi» bolyp tabylady (Ýrokı otechestvennoı ıstorıı ı vozrojdenıe kazahskogo obshestva. Materıaly naýchnoı sessıı. Almaty, 1999. S. 91). Bul sózderdiń tarıhı shyndyq ekendigi kúmán týǵyzbasa kerek. Álem halyqtarynyń baı tájirı­besi ózińniń erekshelikterin, onyń ishinde tili men dilin eskermeı, bóten tájirıbe men ádet-ǵuryp­tar­dy mehanıkalyq túrde, oılanbastan óz jurtyna tańý­dyń asa qaýipti ekendigin dáleldeıdi. Muny Kosho Saıdamdaǵy (Mońǵolııa) Túrik qaǵana­ty men eki uly tarıhı qaıratker Bilge qaǵan men Kúltegin tarıhy baıandalǵan eskertkishter kesheni de dáıekteıdi. Sonymen ǵalymdar men aqyn-jyraýlardyń, danagóı abyzdar men el atynan sóz ustaǵan bılerdiń izdenisteri men oı-tolǵamdary negizinen Bilge qaǵannyń máńgi baqı el bolyp qalý jónindegi ósıeti men ǵulama ǵalym Ábý Nasyr ál-Farabıdiń «kemel memleket», «kemel adam», Júsip Balasaǵunnyń «baqytty qoǵam» jónindegi oı-pikirleri tóńireginde órbitilip, Qazaq handyǵynyń optımıstik sıpattaǵy memlekettik ıdeologııasynyń irgetasyn qalady. «Máńgilik El» – derbes te, damyǵan memleket quryp, bereke-birlikte táýelsiz ómir súrýge umtyl­ǵan halyqtyń arman-muratynyń jıyntyq ıdeıasy. Búginde ol Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń 2014 jylǵy halyqqa Joldaýynda, Ulytaý suhbatynda ustartylyp, jańa deńgeıdegi memlekettik damýdyń strategııalyq baǵyty retinde jalǵasyn tapty. Kóshim ESMAǴAMBETOV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor. ALMATY.