Tarıhy tereń tamyrlastyq

Básekege qabiletti ozyq otyzdyqqa iligip, otandyq ónimderimiz tegeýrindi álemdik naryqqa shyǵyp, óziniń aýqymdy túrde úlesin alar kúnderdi jaqyndatýda el aýmaǵyn syrtpen baılanystyratyn transshekaralyq joldyń qaı túriniń de óristeýi asa mańyzdy. Osy rette Parsy shyǵanaǵy arqyly muhıtqa qulash sermeıtin tustyń biri – Iran Islam Respýblıkasymen aradaǵy jol qatynastaryn jolǵa qoıý. Bizdiń tilshimiz Iran Islam Respýblıkasynyń elimizdegi Tótenshe jáne ókiletti elshisi Mojtaba DAMIRChILÝGE jolyǵyp, osy máselege qatysty birneshe saýal qoıǵan edi. – Qurmetti elshi myrza, Qazaqstan men Iran – Kaspıı teńizi arqyly jalǵasqan, tarıhı baılanystary tereńge ketken kórshiles elder. О́tken jyly Astanada Memleket basshylary óz kezdesýlerinen soń birlese ótkizgen baspasóz más­lıhatynda Qazaqstan-Iran baılanysynda taý-ken ón­di­risi, munaı jáne gaz, aýyl sharýashylyǵy salalarynda, ǵylym, jańa tehnologııalar baǵytynda qarym-qatynasty qamtıtyn jol kartasy jasalatyny týrasynda aıtylǵan edi. Sol joly Qazaqstan men Iran Prezıdentteriniń birlesken málimdemesi qabyldanyp, eki eldiń Syrtqy ister mınıstrleri arasynda yntymaqtastyq týraly besjyldyq baǵdarlamaǵa qol qoıyldy. Qazirgi kúni osy aýqymdy jobalardy iske asyrý barysy qalaı júrýde? Týyndap otyrǵan qandaı da bir kedergiler bar ma? – О́zińiz aıtyp ótkendeı, ótken jyldyń qyrkúıek aıynda Iran Prezıdenti Hasan Rýhanıdiń Qazaqstanǵa jasaǵan alǵashqy resmı sapary barysynda eki el úshin de mańyzdy taý-ken óndirisi, munaı jáne gaz, energetıka, aýyl sharýashylyǵy, ınfraqurylymdardy damytý, kólik tranzıti, ǵylym, jańa tehnologııalar salalaryndaǵy yntymaqtastyq qarym-qatynas­ty qamtıtyn kelisimderge qol qoıyldy. Jaqynda ǵana bizdiń elderimizdiń qarym-qatynastaryn odan ári óristetip, jaqyndata túsetin «Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran» temirjolynyń ashylýy júzege asty. Al eger tarıhqa kóz salsaq, bul kónedegi Uly Jibek jolynyń búgingi jalǵasy ispetti. Bizdiń elderimiz úshin ortaq aıdyn – Kaspıı teńizi arqyly jalǵasqan aralastyq endi qurlyqta temirjolmen jáne avtokólik joldarymen tutasýy qazaq-ıran jurtynyń álemdik naryqtan ózderine tıesili úlesterin alýy úshin qajet qadamdar. Resmı sapar ýaqytynda Mem­leket basshylarynyń kezde­sýinen basqa, úkimettik deńgeıde mınıstrlermen qatar, jeke sek­torlardaǵy bıznes ókilderi arasynda da ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizildi. Aralas-quralastyqtyń osylaısha órbýinen eki eldiń de halqy utady dep bilemin. Eki el basshylarynyń erik-jigeriniń arqasynda ýaǵdalastyqtardyń barlyǵynyń júzege asýy úshin qolaıly jaǵdaılar jasalýda, qandaı bir qıyndyqtar bar dep aıta almaımyn. Eki eldiń jaýapty tulǵalarynyń aradaǵy qarym-qatynastardy ózara tıimdilik turǵysynan óristetýge degen peıi­liniń arqasynda eki jaqtan birdeı jasalǵan talpynystar nátıjeli bolady deýge tolyq negiz bar. – Bizdiń elder arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq baılanys­tardy damytyp, taýar aınalymyn 5 esege deıin arttyrý múm­kindiginiń barlyǵy da sol jol­ǵy kezdesýde aıtylǵan bolatyn. Al onyń óristeýinde kó­lik-tranzıt salasynyń at­qarar róli aıryqsha emes pe? Osy oraıda, úsh eldiń aýma­ǵynan ótetin «Jańaózen – Qyzylqııa – Bereket – Etrek – Górgan» baǵytyndaǵy ja­ńa temirjol tar­maǵynyń paı­dalanýǵa berilýi eki eldiń yntymaqtastyǵyn óris­tetýge  jáne ekonomıkalaryn da­my­týǵa oń áser etetini anyq qoı. – Eger biz eki aradaǵy saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynastar deńgeıin qazirgiden joǵary sa­tyǵa kótergimiz kelse, kólik sala­syndaǵy yntymaqtastyqty tereńdete túsýimiz aıdan anyq másele. Iran memleketi, Alla­nyń bergen syıy bolar, geografııalyq turǵydan óte bir qolaıly aımaqta ornalasqan. Iran arqyly Ortalyq Azııadaǵy memleketterdiń ashyq teńizge shyǵý múmkindigi bar. Jáne bizdiń elimizdiń kólik salasyndaǵy iri áleýetin, halyqaralyq táji­rı­besin paıdalanýdyń da mańyzy zor der edim. Bul Ortalyq Azııa­da oryn tepken memleketter úshin álemdik naryqqa shyǵýdyń qysqa ári tıimdi joly desek, bizdiń memleketimiz úshin de kórshi jatqan eldermen arada jaqsy baılanystar ornatýdyń, ekonomıkalyq ózara tıimdi qaty­nastardy damytýdyń máni óte zor. Irannyń Kaspıı jaǵalaýynda ári iri ári áleýeti zor porttar oryn tepken. Al olarmen jalǵasqan temir­joldar da Qazaqstanǵa paıda ákele alady. Bul rette Aqtaý portynyń tynysyn keńeıtýdiń mańyzy zor. Kaspıı teńizindegi kólik qatynasyn damytý arqasynda eki el arasynda qatynaıtyn kemelerdiń barys-kelisin jáne aradaǵy júk tasymaldaýdy da ulǵaıta túsemiz. Sondaı-aq, temir­jol qatynasy týraly aıtyp óter bolsaq, munda zańnamalyq turǵyda jasalatyn jumystar áli bar. Bul jolǵa birneshe memlekettiń qatysy barlyǵynan zańnamalar úshjaqty túrde qarastyralady ǵoı. Eger qajet zańdar ómirge kelip jatsa, aradaǵy taýar tasymaly óristeı túsetini anyq. Bul aımaqtyq qana emes, álemdik naryqtyq ekonomıkanyń qulashyn tegeý­rindi túrde alysqa sermeýine de septigin tıgizedi dep oılaımyn. – Iranmen bizdiń el ara­syn­daǵy barys-kelisti tek Kas­pıı teńizi men temirjol arqyly jal­ǵap qoıýdan tys, avtokólik jo­lymen baılanystyrýdyń bola­shaǵy jaıynda ne aıtar edińiz? – Árıne, qatynas túrlerin sóz etkende, sý men temirjol ǵana emes, tas joldar men áýe baılanysyn da este tutýymyz abzal. Sondyqtan, bul máselelerge bizdiń elderimizdiń Memleket basshylary mańyz berýde. Olar­dyń árqaısysynyń ózindik erekshelikteri jáne tıimdi qol­danylatyn tustary bar. Qarym-qatynastardy damytýda olardyń atqarar rólin sózben aıtyp jetkizý qıyn. Qazirgideı temirjol salasyn jolǵa qoıyp otyrǵan kúnde, biz qatynastyń basqa túrlerin damytýdy da na­zarda ustaımyz. Olar bir-birin tolyqtyryp otyratyn bolǵandyqtan, avtokólik joldary máselesinde kóptegen jumystar atqarylýda. Irandyq jol salýshy kompanııalar qazirgi tańda Qazaqstanda óte belsendi túrde jumys isteýde. О́tken kúzde men jobalar júzege asyrylyp jatqan jerlerge ádeıi atbasyn buryp, baryp qaıttym. Osy arada qazaq jerinde alǵash ret Shymkent pen Taraz arasyndaǵy jolda tonnel salyp jatqan ırandyq jol salýshylar ekenin aıtqym keledi. – Eki aradaǵy baılanys­tar­dy damytýda Iran bız­ne­siniń Qazaqstannyń aýyl sharýa­shylyǵy jobalaryna qatysyp, ınvestısııa salýy­nyń qandaı múmkindikteri bar dep oılaısyz? – Eki aradaǵy qarym-qaty­nastardy óristetýde birneshe máselege basymdyq berilgen bolsa, sonyń biri – aýyl sharýa­shylyǵy. О́zderińizge belgili, Qazaqstanda osy salany damytýda kóptegen jaqsy ister bar. Onyń ishinde ınvestorlardyń salǵan qarajatyn ózine tıimdi qaıtarymmen, ónimderdi satý arqyly alatyn múmkindigin eskersek, bul ırandyqtar úshin de paıdaly bolmaq. Endi olar­dyń tez arada naqtylanyp, be­kitilýin kútip otyrmyz, bul istiń kókjıegi mol jáne ekijaqty qatynastardyń jaqsy bir jarqyn betteri osy salada jatyr dep bilemin. – Bizdiń halyqta «Eldes­tirmek – elshiden» degen qanatty sóz bar. Al eki jurttyń arasyn ja­qyndatýda saýda-sattyq, eko­­nomıkalyq baılanystardan ózge, mádenı-gýmanıtarlyq qaty­nastardyń róli aıryqsha dep oılaımyn. Osy oraıda qolǵa alynǵan qandaı jobalar, keleshekte iske asady deıtin qandaı josparlar bar? – Qazaqstannyń óz táýel­sizdigine qol jetkizgenine 23 jyl ǵana bolǵanymen, biz onyń tarıhynyń sonaý kónede jatqanyn, onyń qadym zamandardan baı mádenıeti barlyǵyn, órkenıetti el ekenin bilemiz. Qazaq órkenıetiniń týyndylary, qazaq jurtynyń mádenı muralary qazaq jerinde kindik qandary tamǵan, shyǵystyq qana emes, álemdik ilim-bilimniń damýyna ólsheýsiz úles qosqan ál-Farabı syndy osy dalanyń kóptegen perzentteriniń eńbekteri sonaý kezderden parsy tilderinde jaryq kórip, olar Irannyń kitaphanalarynda, arhıvterinde saqtalǵan. Biz qazirgi kúni Iran men Qazaqstan arasyndaǵy ejelgi tarıhı baılanystyń qaıta jandanýyna qýanyshtymyz jáne qarym-qatynastardyń kúnnen-kúnge túrli salalardy qamtyp, damı túsýiniń kýásimiz. Jáne sol yntymaqtastyqtyń tereńdeı túsýine peıildimiz. Mádenı-gýmanıtarlyq qa­­ty­nastarda bizdiń orasan zor áleýetimiz barlyǵyn aıt­qym keledi. О́tken jyly má­de­nı, ǵylymı delegasııalar al­masýynyń kýási boldyq. Iran Ǵylym akademııasynyń basshysy Qazaqstanǵa kelip ketti, ol kisiniń Irandaǵy iri farabı­tanýshy ekendigin sizderdiń oqyr­mandardyń da bilgeni jón shyǵar. Ol – 55 jyl buryn doktorlyq dıssertasııasyn Farabı jóninen qorǵap, onyń muralaryn zerttep, 10-nan asa eńbek jazǵan adam. Biz, sondaı-aq, Almaty qalasynda Iran fılmderiniń festıvalin ótkizdik, jaqyn arada ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory Tehranǵa jol tartady, Iran ýnıversıtetterinde ol kisimen kezdesýler ótedi dep josparlanyp otyr. Sondaı-aq, stýdentter almasý júrip jatyr, qazaqstandyq jas­tardyń elimizde bilim alýy, anyǵyraq aıtqanda, magıs­tra­týra men doktorantýrada oqýy Iran úkimeti bólgen grant­­tar ar­qasynda júzege asýda. Osyn­daı gýmanıtarlyq salada atqarylyp jatqan baılanys­tar ózge de baǵyttardaǵy yn­tymaqtastyqty damytýǵa sep­tigin tıizedi. О́ıtkeni, ózińiz aıt­qandaı, halyqtar bir-biriniń ishki álemine úńilip, uqsastyqtar men aıyrmashylyqtardy ekshep, bir-birinen jaqsylyqtardy juqtyrǵanda ǵana shyn mánindegi túsinistik ornap, jaqyndasýǵa jol ashylady. Elshilik aldaǵy jumysynda mádenı is-sharalar, forýmdar, ǵylymı konferensııalar, kórmeler ótkizýdi, zertteý salasynda almasýlar júrgizýdi nazaryna alyp otyr. Eki eldiń ǵylymı ortalyqtaryndaǵy áleýetti paıdalaný aradaǵy baılanysty damytýǵa úlesin qosady. – Sizdiń birneshe tildi meń­gergenińizden habarymyz bar, bir suhbatyńyzda qazaq tilin de úırený nıetińiz barlyǵyn aıt­qan ekensiz, sol jaıyn bil­gimiz kelip edi. – Elshiniń basty qyzmeti – eki arada jaqsy baılanys ornatý. Osy turǵydan alyp qaraǵanda, elshi úshin barǵan eliniń tilin bilýi óte kóp kómegin tıgizedi. Meniń oıymsha, tilge qarym-qatynas quraly turǵysynan da joǵary mán berip qaraý kerek. Qazaq tilin úırenemin dep sheshim qabyldaǵanymda maǵan: «Nege siz osynshama ýaqytyńyzdy bólesiz, múmkin ol qoldanylmaıtyn shyǵar»,– dep keńes berýshiler de boldy. Eger adam til úırenýge qy­zyǵýshylyq tanytsa, til úı­renýdiń ar jaǵynda sol eldiń mádenıetine, órkenıetine degen qyzyǵý men qurmet jatady dep oılaımyn. Joǵaryda aıtqanymdaı, men qazaq halqynyń ótkeni men búginine qurmet kórsetýimniń nátıjesinde osy tildi úırenýge bel býdym. Osy bet burǵan azdaǵan ýaqyt ishinde Iran men Qazaqstan mádenıetinde qanshalyqty uqsastyqtar bar ekenin kórdim. Til úırený barysynda tilimizde bir maǵyna beretin, birdeı aı­tylatyn sózder barlyǵyn ań­ǵardym, tipti, ádebıette, dastandar men túrli áfsana, ertegilerde ortaqtyqtar bar. Eger olarǵa tereńirek úńilsek, tarıhı baı­lanystardyń sonaý yqylym zamandarda ornaǵanyn baıqaýǵa bolady. Maqal-mátelderimizdegi uqsastyqtar qandaı, tipti, ǵajap! Men til úırený arqyly osy uqsas­­tyqtardy bilgenime óte qýanyshtymyn. Mysaly, «samuryq» sózin alǵash estigende bul bizderdegi «Semrýk» ertegisimen uqsas emes pe eken dep eleń ettim. Osy uq­sastyqty izdeý meniń til úı­renýge degen qyzyǵýshylyǵyma myqtap túrtki boldy. Sizderdiń «Samuryq qus» týraly ertegi­lerińiz ben bizdegi «Semrýk» arasynda qan­sha­lyqty jaqyndyq bar ekenin kórdim. Meniń oıymsha, bizdiń elderdiń ǵalymdary osyndaı tamyrlastyqty álde de jete zertteı tússe, kóp­tegen jańalyqtar ashyp, ynty­maqtastyqtyń jańa bir betteriniń jazylýyna jol ashylar edi. – Elshi myrza, ýaqyt bólip áńgimeleskenińizge kóp rahmet. Áńgimelesken Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan».