Biz halyq ánderin jetkizýshiler jaıynda sóz qozǵaǵanda teledıdar, radıodan halyq ánderin nasıhattaýshylardy ǵana aıtamyz da, ótken ǵasyrdyń bas kezinde baspa betinen jaryq kórgen eńbekterdiń qundylyǵyna nazar aýdarmaımyz.
1925 jáne 1931 jyldary Aleksandr Vıktorovıch Zataevıchtiń «Qazaqtyń 1000 áni», «Qazaqtyń 500 án-kúıi» eńbekteri jaryq kórgeni barshaǵa aıan. HH ǵasyr basynda jazylǵan bul eńbekterdiń ónertaný ǵylymy úshin mańyzy zor. Tipti qazaq mýzykasynyń tólqujaty desek te qatelespeımiz.
«Qazaqtyń 500 án-kúıi» jınaǵynyń alǵy sózinde Maǵıra Shamshýddınova, Ǵappas Aıtbaev, Qalı Baıjanov syndy qazaq án óneriniń alyptaryn jazyp alǵanyn aıta kele mynadaı joldardy kezdestiremiz:
«Jazdy kúni qalaǵa kýrs tyńdaýǵa kelgen Semeı, Qarqaraly, pavlodarlyq halyq muǵalimderinen óte qundy málimetter jazyp aldym. Jol taýqymeti men ýaqyt tapshylyǵyna baılanysty baryp jazý qııalyma da kirmegen ár túkpirden jınalǵan bul jastar bergen materıaldyń qundylyǵy sonshalyq, sol óńirlerge tán mýzykalyq áýen-saryndardy tereńirek jáne tolyq túsinýime múmkindik berdi. Áıgili ánshi Ámire Qashaýbaevty Máskeýde, án óneriniń bilgiri Qanysh Sátbaevty, talantty kásibı ánshi Bisimillá Balabekovti, belgili jas aqyn Ilııas Jansúgirovti, t.b. Qyzylordada hattap alǵan ondaǵan jazbalarymmen qosa «Qazaqtyń 500 án-kúıi» eńbegimniń Semeılik bólimine kirgizdim».
Bul jazbaǵa mán berer bolsaq, kompozıtor, folklorıst, mýzykatanýshy ári mýzyka synshysy A.V.Zataevıch Qanysh Imantaıulyn qazaq ániniń bilgiri dep naqty aıtyp otyr. Demek Qanysh Sátbaev pen A.V.Zataevıch arasynda án jazý barysynda qazaq ániniń formasyna, tekstologııasyna, shyǵý tarıhyna, án tabıǵatyna baılanysty uzaq áńgime órbigen dep topshylaımyz. Zataevıch halyq muǵalimderi bergen aqparattardyń qundylyǵyna mán berip, jazyp alǵan materıaldy tereńirek túsinýime jol ashty deıdi.
Qanysh Sátbaev Zataevıchke eń kóp án jazdyrǵandardyń qatarynda. Bir ózi 25 án oryndap hatqa túsirtedi. Qazirgi kúni dástúrli ánde oqyp júrgen jastarymyz 25 ándi tolyq ıgerse jaman emes dep jatamyz. Qanysh Imantaıuly 25 án jazdyrǵanymen, qorjynyndaǵy án qory sonymen túgesildi degen sóz emes. Halyqtyń aýzynda júrgen ánderdiń deni Zataevıchtiń «Qazaqtyń 1000 áni» eńbegine kirgen. Ekinshi jınaqqa avtor birinshi kitapta jazylmaǵan án-kúılerdi toptastyrǵan. Iаǵnı sırek oryndalatyn, el ishinde umyt bola bastaǵan ánderdi Qanekeń biletin bolyp tur. Ol bergen materıaldyń ishinde asa qundy dep tabylatyn Shójeniń saryny, Arqanyń qıssasynyń áýeni men «Ińkár» (halyq áni «Aqqumdy» Qanysh Sátbaev «Ińkár» dep bergen) syndy ǵajaıyp týyndylar kitapqa endi. «Shójeniń saryny» men qıssanyń áýenin notaǵa túsirtýinde de úlken maǵyna bar. Búgingi kúni umyt bola bastaǵan qıssa men saryndar án óneriniń bastaý bulaǵy edi ǵoı. Jas Qanysh sol kezdiń ózinde halyq klassıkteri shyǵarmalarynyń túpki tamyryn tanyp qana qoımaı, bolashaqqa jetkizýdi maqsat etken.
El ishine keń taraǵan halyq áni «Aqqumdy» E.Brýsılovskıı «Qyz Jibek» operasyndaǵy Bekejan partııasyna paıdalanǵany belgili. Ánniń ózi de arııa ispetti ashy aıǵaıǵa salyp shyrqap aıtýdy qalap turady.
2015 jyly «Syr sandyq» atty eńbek jaryqqa shyqty. Sol kitapty jazý barysynda A.V.Zataevıchtyń kitabynan Qanysh Imantaıuly jetkizýindegi halyq áni «Ińkár» ánin transpozısııa jasap, dombyra tonalnostine keltirip qaıta jazdym. «Asyl kezdik qap túbinde jatpaıdy» degendeı, bir ǵasyrdaı tasada jatqan «Ińkár» áni osy kúni halyq ánshileriniń repertýaryna enip, sahna tórinen oryn aldy. Sebebi Qanysh Sátbaev oryndaǵan nusqa múldem bólek edi. Qońyrlatyp bastap, syzylta salyp, ǵashyqtyq romansqa aınaldyrǵan deýge bolady. Ánge ózgeshe traktovka jasaǵan. Ǵalym A.Zataevıch kásibı ánshilerdiń kez kelgen týyndyǵa óz pikirin bildiretinin jaqsy biledi. Qanysh Imantaıuly Sátbaevtyń mýzykalyq qabiletin (chýte), ánniń úddesinen shyǵyp jetkize aıtatynyn, óner týrasyndaǵy tereń paıymyn baıqaǵan soń «án óneriniń bilgiri» dep baǵalap tur.
Zataevıch «Qazaqtyń 1000 áni» jınaǵynyń alǵysózin túıindeı kele: «Vam, moı dorogıe drýzıa-djıgıty, posvıashaıý ı Vam vozvrashaıý ıa etot trýd, srabotannyı s Vamı v godıný goloda, holoda ı epıdemıı», deıdi.
Sol qıyn da kúrdeli zamanda Ahmet Baıtursynuly, Júsipbek Aımaýytuly, Ilııas Jansúgirov, Sáken Seıfýllın, Qanysh Sátbaevtar halyq ánin saqtap qalýdyń qamyn jasady. Keshegi Júsipbek Elebekov, Ǵarıfolla Qurmanǵalıev, Dánesh Raqyshev, olardyń izbasarlary Jánibek Kármenov, Qaırat Baıbosynov, Almas Almatovtar men halyq ánshileriniń konservatorııalyq bilim alýyn jolǵa qoıǵan Dúısen Qaseıinov aǵalarymyzdy amanat arqalaǵan tulǵalar desek jańylysa qoımaımyz. Eger de biz halyq ánin Sultanmahmutsha aıtqanda «qazaqtyń jany» dep túsinsek, akademık Sátbaev toıy ǵylymnyń jáne qazaq rýhanııatynyń merekesi dep qabyldaǵanymyz jón shyǵar.
Qaırat AITBAEV,
kúıshi, ónertanýshy