«Baurzhan Foundation» qorynyń negizin qalap, elimizdegi birqatar áleýmettik sátti jobanyń bastamashysy bolyp júrgen Juldyz Omarbektiń esimi kitapsúıer qaýymǵa etene tanys. Onyń menedjerlik qyrynyń arqasynda ómirge kelgen ádebı hám áleýmettik jobalar keıingi onjyldyqta zor qarqyn alyp, baspagerler men qalamgerler arasyn jalǵaǵan altyn kópirge aınaldy. Bıyl qoǵam belsendisiniń ıdeıasymen ómirge kelgen irgeli jobalardyń biri «KitapFest» kitap festıvaliniń 10 jyldyq mereıtoıy atalyp ótilmek. Osy rette tájirıbeli mamanmen otandyq ádebı naryq, kitap oqý mádenıeti tóńireginde az-kem áńgime órbitip, salany damytý tetikteri týraly suraq-jaýap almasqan edik.
– «Tasqa basylǵan kitap órkenıeti óldi, roman óldi, bul ádebıettiń aqyry» dep kóp aıtylady. Ásirese áleýmettik jeli ómirge engeli kórkem ádebıettiń orny oısyrap ketkendeı kóńilge alań kirgeni de ras. Biraq kitap – eshqashan ólmeıtin qudiret. Sebebi kitap ólse, adamzat qosa qurıdy. Sonyń bir aıǵaǵy sizdiń jasap otyrǵan ıgi sharýańyz ekeni óte súıinishti. Osy týraly tolyǵyraq, tereńirek aıtyp berseńiz?
– Biz jıyrma jyldan astam ýaqyt qaıyrymdylyq jobalaryn júrgizip kele jatyrmyz. Ártúrli áleýmettik máselelermen betpe-bet kelip, kúrmeýin sheshýmen tikeleı aınalysyp júrgendikten, bul dúnıeniń negizgi sebepteriniń biri bilimsizdik pen saýatsyzdyq ekenine anyq kózimiz jetip keledi. Iаǵnı áleýmettik máseleniń, turmystyq zorlyq-zombylyq sııaqty sumdyqtardyń túpki sebebi – nadandyq. Osy súreńsizdiktiń aldyn alý jolynda jas urpaqty kitap oqýǵa baýlý, bilimsizdik pen nadandyqty túbirimen joıýdy mindetimiz dep bilemiz. Al «KitapFest» kitap festıvalin uıymdastyrýdaǵy basty maqsatymyz – qazaq jerinen shyqqan qalamgerlerimiz ben olardyń týyndylaryn álemge kórsetý. О́tken ǵasyrda keńes odaǵy sanamyzǵa túrli qasań túsinikterdi sińirip tastady. Osyndaı sharalar arqyly qoldan jasalǵan taptaýryn túsiniktiń tigisin sógýdi qolǵa aldyq. Kórip jatqan nátıjemizge qarap, bul maqsatymyzdyń oryndalyp kele jatqanyn baıqap, ishteı qýanamyz. Bul jobamyz qazaqtyń tól mádenıeti, zııaly azamattarynyń qundy eńbekterin, jańa zamandaǵy qalamgerlerdiń shyǵarmashylyǵyn nasıhattaý men qoldaýda birshama batyl qadam jasady dep aıta alamyn.
– Otandyq kitap naryǵy qostildi ekenin jasyrý qıyn. Bizge qymbaty – ana tilimizdiń mártebesi. Qazaq tilinde shyqqan kitaptar eń kóp oqylatyn reıtıngten qanshalyqty oryn alady dep oılaısyz jáne qandaı avtorlar kósh bastap tur?
– Qazaq tiliniń joǵyn joqtap, muńyn muńdap kele jatqanymyzǵa otyz jyldyń júzi boldy. Jasyratyn nesi bar, 2020 jylǵa deıin orys tilindegi ádebıettiń úlesi basym boldy. Munyń sebebi – qazaq ádebıetiniń jazylmaýy emes. Qazaq ádebıetin satýǵa, monetızasııalaýǵa, marketıngin jolǵa qoıýǵa jetkilikti jaǵdaı jasalmaǵannyń saldarynan osyndaı ahýal qalyptasyp otyr. Alaıda keıingi ýaqytta oqylymy artqan Aqberen Elgezektiń «Bolmaǵan balalyq shaq», Aslan Oraqbaıdyń «Keshirdim», Sanjar Kerimbaıdyń «Mádenı maıdan», Azamat Sqaqovtyń «Sen» syndy bestsellerler men «Mazmundama», «Steppe&World» syndy baspalar qazaq tilindegi shyǵarmalardyń óz oqyrmandary baryn, olardyń ótimdi ekenin ári mazmuny jaǵynan óte qyzyq ekenin dáleldep berdi. Búgingi sana-sezimi azat, erkin oıly jas jazýshylar býyny qalamdarynyń qýatyn álemdik deńgeıde tanyta alady degen senimim bar.
– Qazaqtildi ortanyń suranysy kitap naryǵyna qanshalyq saı? Nelikten myqty avtorlardy baspagerler ózderi izdep júrip shyǵarmaıdy? О́ıtkeni bul iste eki jaqtyń, ıaǵnı qos tarap – baspa men jazýshynyń múddesi birdeı bola tura kóbinese tarazynyń basy teń túse qoımaıdy. Negizinen qalamgerler qaýymy jalynyshty sııaqty sezilip jatady. Qalamaqy máselesi jyl ótken saıyn jaqsaryp kele jatyr. Bul rette oqyrman taraby qalamger men baspagerge laıyqty seriktes bola ala ma?
– Bul – óte kúrdeli saýal. Joǵaryda atap ótkenimdeı, barlyq máseleniń ózegi – saýatsyzdyqta. Eń bastysy, bizde jaqsy shyǵarmalar jazylyp jatyr. Jazylǵan shyǵarmalardy oqýǵa oqyrmandardyń da yqylasy joǵary. Biraq, ókinishke qaraı, oqyrman men jazýshynyń arasyndaǵy baılanys úzilgen. Máselen, qazir «Zııat», «Qazyna», «Kitap al» syndy kitap dúkenderi nátıjeli jumys istep jatyr. Alaıda Qazaqstan TMD-daǵy sıfrlandyrý baǵytyndaǵy kóshbasshy el sanalǵanymen, áli kúnge deıin qazaqtyń tutas ádebı murasy jınaqtalǵan birde-bir elektrondy kitap satatyn sıfrlyq platforma iske qosylmaǵan. Qazir otandyq naryqqa Iаndeks, MyBook, LıtRes syndy platformalar enip jatyr. Munymen qosa qazaq qalamgerleri marketıng quraldarynan beıhabar. Qalamgerlerdi óz shyǵarmashylyǵyn jarnamalaýǵa baǵyttaý kerek. О́kinishke qaraı, áli de ádebı agent uǵymy tolyq qalyptasqan joq. Bizge mundaı mádenıet jete almaı jatyr. Mundaı jumystardy kim júrgizý kerek? Sózsiz, bul – naryqtyq másele. Alaıda mundaı úrdister endi jandanyp, qaz basyp kele jatqanda, bul sharýamen ıdeologııalyq turǵyda Mádenıet mınıstrligi aınalysýǵa tıis. Qazir jas qalamgerlerdi yntalandyratyn, sáıkesinshe olardy jańa dúnıeler jazýǵa jeteleıtin ádebı baıqaýlar sanyn arttyrǵan utymdy bolar ma edi. Sonda jazýshy da rıza, memleket te ózine qajetti ónimge ıe bolady. Jańa zamannyń úni baıqalatyn jańa týyndylar ómirge keledi. Nátıjesinde, jazýshylar ǵana damyp qoımaı, jańa janrlar qalyptasyp, ýaqyt úderisine ıkemdele bastaıdy. Salalyq organ qalamgerlerdiń týyndylaryn jarnamalap, satylymdaryn ulǵaıtýǵa, osy kitaptardy satýǵa múmkindik beretin jańa platformalardy ómirge ákelýge múddelilik tanytyp, túrli sýbsıdııalar berýi kerek. Shyǵarmashylyqty osyndaı ádistermen qoldap, jaǵdaı jasaý qajet. Eger kreatıvti ıdeıalardy kıno salasyn qoldaǵandaı qoldasa ǵajap bolar edi. Máselen, elimizde kıno qory bar, kitap qory joq. Meniń alǵa qoıǵan maqsattarymnyń biri de osy — qazaq qalamgerleri men kitap qoryn qurý. Aramyzda júrgen talanttardy der kezinde taýyp, olarǵa qoldaý kórsetpesek, kóp nárseden naryqtyq turǵyda kesh qalýymyz múmkin. Bul baǵytta biz «KitapFest» jobasynyń aıasynda jas qalamgerdi jazý ónerine baýlý, shyǵarmashylyǵyn damytyp, monetızasııalaýdy úıretý maqsatynda tegin onlaın vebınaryn iske qosqanyn qýana habarlaǵymyz keledi.
– Joǵaryda atap ótken sıfrlyq platforma máselesine qaıta oralar bolsaq.
– Qazaqstanda ınternet jyldamdyǵy jaǵynan ahýal birshama jaqsyraq. Muny ne sebepti aıtyp otyrmyn? Mysaly, óńirler «Kitap Fest» syndy kitap festıvaldaryn ótkizgisi keledi. Biraq ótkize almaıdy. Sebebi keıbir óńirlerde kitap dúkenderi múlde joq. Oblys ortalyǵyndaǵy dúkenderdiń sany 2-3-ten aspaıdy. Elimizde tanymal kitap satý jelisi jalǵyz «Meloman» ǵana. Basqa balamaly nusqalar joqtyń qasy. Al «Meloman» ónimderiniń 80 paıyzy orys tilinde. Qazaq tilindegi kitaptardyń satylymy kóńil kónshitpeıdi. Biz osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda «Qazaq mura» sıfrlyq platformasyn iske qosyp, qazirgi tańda platformanyń elektrondy sórelerin qazaqtyń baı ádebı murasyna toltyrý jumysymen qal-qadirimizshe aınalysyp jatyrmyz. Al shyn mánisinde mundaı jobalardyń ekpindi júzege asýy memlekettiń negizgi múddesine aınalýǵa tıis. О́zińiz salystyryp kórińiz, bizdiń otandyq kitap oqý mádenıetin qalyptastyrý maqsatynda uıymdastyrylatyn «Kitap Fest» festıvalin qoldaýǵa 15 mıllıon teńge bólinedi. Al japon mádenıetin qoldaýǵa baǵyttalǵan «Comic Con» festıvaline 800 mıllıon bóledi. Bul ıdeologııalyq másele dep esepteımin. Biz úshin munyń qaısysy mańyzdy? Memleket osynyń arajigin ajyrata alýǵa tıis. Kitap naryǵyn, ádebı jobalardy, baspalardy memleket qoldaǵany jón. Udaıy, toqtaýsyz qoldaýdyń qajeti joq. Eń bolmasa damý jolyna túsip kele jatqan alǵashqy onjyldyqta demep jiberse, ári qaraı ózin-ózi qamtamasyz ete alatyn naryq qalyptasady. О́kinishke qaraı, bul naryq sátti damyǵan kıno jáne mýzyka naryǵy sııaqty aıaqqa tura alǵan joq. Áli de táı-táı basyp kele jatqan sábı keıpindemiz. Sondyqtan da memleket tarapynan aýqymdy qoldaý qajet. Al buqaranyń kitapqa degen nazaryn buryp, bizdiń búgingideı aýqymdy is-sharalardy sátti uıymdastyryp, aqyryndap nátıje kóre bastaýymyzǵa Memleket basshysynyń aıtarlyqtaı yqpaly boldy. Ol únemi kitap oqýdyń qajettiligi men mańyzdylyǵyn tilge tıek etýmen keledi. Bálkim ózi qalamgerdiń uly bolǵandyqtan da kitaptyń mańyzyn jaqsy túsinetin bolar.
– Qazaq ádebıetiniń de álemdik úrdisten qur qalmaýy – zańdylyq. Kitap saýdasyn ósirip, asa talantty degen shoǵyrdyń baǵyn ashatyn bir tetik – ádebı agentter. Sizder sondaı mamandarmen jumys isteısizder me?
– Qazaqstandaǵy ádebı keńistikte «ádebı agent» uǵymy tolyqqandy qalyptasqan joq desem, qatelespeımin. Biren-saran ǵana agentter bar. Ádebı agenttiń jumysyn atqaryp júrgen, jumysy júıeli túrde jolǵa qoıylǵan baspalar da barshylyq. Bul osydan birneshe jyl buryn jyljymastaı kóringen seńniń qozǵalǵanyn ańǵartady. Biraq joǵaryda atap ótkenimizdeı, bul biz úshin azdyq etedi. Ádebıet pen kitap naryǵy júıeli túrde, maqsatty túrde memleket tarapynan qoldaý tapsa, bul baǵytty qoldaýdyń mańyzdylyǵyn memleket tereńinen túsinse, aldaǵy ýaqytta birshama ózgeristerdi baıqaımyz degen úmittemin. Al biz bul baǵytta qandaı jumystar júrgizip jatyrmyz? Bir ǵana «KitapFest» festıvalinde osy on jylda júzge jýyq avtordyń kitaby tanystyryldy, qyryqqa tarta leksııa men semınar ótti, elýden asa baspa óz kitaptaryn satty, jıyrma myń qonaqqa tegin kitap taratylyp, jalpy sany 28 000 adam festıvalǵa meıman boldy. Bul degenimiz osynshama adamnyń sanasyna kitap oqý mádenıeti mádenıettiń bıigi ekenin sińirgenimizdi aıǵaqtaıdy. Biz osy jyldar aralyǵynda kitapsúıer qaýym men sol kitaptardy óndirýshi avtorlar men baspagerler arasynda altyn kópir bola bildik. Osy bıigimizden tómendemeı, ári qaraı jandana túsýdi kózdep otyrmyz. Bıyl atap ótilgeli otyrǵan onjyldyq mereıtoıymyzda jańa beles belgilep, erekshe ekpinmen jańa mejeni baǵyndyratynymyzǵa senemiz.
– Áńgimeńizge raqmet.
Áńgimelesken –
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY