Qazaq boksyna túbegeıli ózgeris qajet - Baqyt Sársekbaev

– Baqyt Ábdirahmanuly, keıingi kezderi qazaq boksyn jıi synap júrsiz. 2021 jyly Tokıo, 2024 jyly Parıjde ótken Olımpııa oıyn­daryndaǵy nátı­jemizdiń tómen bolatynyn aldyn-ala boljaǵan edińiz. Sol sózderińiz aqı­qatqa aınaldy. Osynyń barlyǵyn nege súıenip aıttyńyz?

– Osy sapanyń kásibı mamany jáne otandyq boksqa júregi aýyryp, jany ashıtyn azamat retinde barlyq jaǵdaıdy syrttaı baıqap, baqylap júrgen jaıy­m bar. Ár jarysty jiti qadaǵalaı otyryp, ózekti máselelerdi oı eleginen ótkizip, aqyl tarazysyna salamyn. Sodan tıisti qorytyndy shyǵardym. Onyń ústine, sporttyń bul túriniń ishki «kýhnıasyn» jaqsy bilemin. Kimniń janyn salyp eńbektengeni nemese kimniń tek qaraqan basynyń qamyn kúıttep júrgeni málim. Ýaqyt ozǵan saıyn qazaq boksynyń quldyrap bara jatqanyn kórgennen soń BAQ ókilderi men áleýmettik jeliler arqyly oı-pikirimdi bildirdim. Ony meniń janaıqaıym dese de bolady. О́zderińiz baıqaǵandaı, bul jerde eshbir daqpyrt joq, aıtqanymnyń barlyǵy da dáleldendi.

– Osydan úsh jyl buryn Kúnshyǵys elinde qos qolaǵa ǵana qolymyz jetti, bıyl Fransııanyń bas shaharynda jalqy kúmisti qanaǵat tuttyq. Árı­ne, bul nátıjege kópshiliktiń kóńili tol­maǵany anyq. Sonda qazaq boksy­nyń quldyraýynyń sebebi nede dep oılaısyz?

– Federasııa tarapynan durys jumys júrgizilmeıdi. Qalyptasqan jaqsy bir júıe, ortaq maqsat joq. Ulttyq qura­manyń bapkerler quramy nashar. Oblystyq uıymdar qol qýsyryp otyr. Eshkim eshnársege bas qatyrǵysy kelmeıdi. Bul salanyń burynǵy basshylyǵy tusynda ár óńirdiń federasııasy bir-birimen jarysa jumys istep, nátıje shy­ǵarýǵa talpynatyn edi. Árqaısynyń óz demeýshileri bolatyn. Jattyqtyrýshylar laıyqty jalaqy alyp, boksshylardy yntalandyrý jaǵy da nazardan tys qalmaıtyn. Qazirgi jaǵdaı múldem basqa. Kóptegen oblystan tegeýrindi bylǵary qolǵap sheberleri shyqpaı jatyr. Keıbir jerlerdegi jaǵdaı tipten múshkil. Jer­gilikti federasııalardyń da kóp nárseden kóńilderi qalǵanǵa uqsaıdy. Sebebi ulttyq komandada básekelestik joq. О́z­derińiz baıqasańyzdar, baıraqty báse­kelerge únemi belgili bir sportshylar ǵana barady. Sol sanaýly ǵana boksshyny ár jarysqa tyqpalaı beremiz. Onyń qajeti bar ma, joq pa, ony oılap jatqan eshkim joq. Al shynaıy básekelestik bolmaǵan jaǵdaıda kórsetkishtiń de quldyraıtyny belgili. Elimizdiń birinshi nómirli boks­shylary olardyń ókshelep kele jatqan jýan judyryqty jigitterdiń baryn ár kún saıyn sezinýi kerek. Sonda eshkim bosańsymaıdy, barlyǵy da únemi babynda júredi. Osy jaǵdaıdy federasııa basshylyǵy men bas bapker óz baqylaýlarynda ustap, únemi qadaǵalap otyrýǵa tıis. Biraq ulttyq quramany jattyqtyryp júrgen bapkerler tarapynan ondaı is-qımyl baıqalmaıdy.

– Kúni keshe ǵana aıaqtalǵan Pa­rıjdegi oıyndarǵa keńirek toq­talsaq. Ár boksshyǵa jeke-jeke baǵa bere ketseńiz?

– Elimizdiń boksshylary tórtjyl­dyqtyń basty dodasyna esh daıarlyqsyz barǵandaı áser qaldyrdy. Jigitterdiń fızıkasy nashar, tehnıkalary álsiz. Ár boksshynyń soıyp túsiretindeı óine tán  soıqan soqqysy bolýǵa tıis. Men ony baı­qamadym. Soqqylar kombınasııasyn múldem kórmedim. Báseke barysynda jerlesterimiz qoldaryn bir-eki ret silteýmen ǵana shekteledi. Odan árige barmaıdy. Qarymta shabýyl durys uıymdastyrylmaıdy. Tutqıyldan soq­qy jasaý degen múldem joq. Ár epızodta qandastarymyzdyń qandaı áreketke baratynyn qarsylastary aldyn-ala bilip otyrǵandaı. Jaqyn qashyqtyqta jumys isteı almaıdy. Fýnksıonaldyq daıyndyqtary nashar, kóbi birinshi raýndtan keıin-aq boldyryp qalady. Aleksandr Hıjnıakqa qarsy kezdesýde Nurbek Oral­baı sondaı qatelikke uryndy. Shy­ny kerek, 80 kg salmaqtyń fınaly óte shıelenisti ótetin shyǵar dep oıladyq. Ol úmit aqtalmady. Muhamedsabyr Bazarbaıulynyń jeńiske degen talpynysy unady. Biraq onyń da múmkindigi shekteýli. Odan da jaqsy nátıje kórsetýge jas jigittiń shama-sharqy jetpedi. Basqa  boksshylar da jiger kórsetpedi. Sonyń barlyǵy da oqý-jattyǵý jıyndarynyń durys ótkizilmegendiginiń saldary.

Sýretti túsirgen – Turar QAZANǴAPOV

– Sizdiń oıyńyzsha tóreshiler tarapynan bura tartý nemese burmalaý faktileri boldy ma?

– Joq. Parıjde eshbir boksshyǵa kópe-kórneý qııanat jasalǵan joq. Tórelik ádil boldy.

– Atalǵan jarysta bes birdeı bas júldeni oljalaǵan О́zbekstan quramasy jarys kestesinde jeke-dara kósh bastady. Osydan segiz jyl buryn Rıo Olım­pıadasynda da olar aldaryna jan sal­­maǵan edi. Olar bul bıikke qalaı jet­ti dep oılaısyz?

– Tolaǵaı tabys pen mol olja esh­kimge ońaılyqpen kelmeıtini barshaǵa málim. Oǵan tek aqyl, kúsh jáne eńbekpen qol jet­kizýge bolady. Bul bıikke olar ózderiniń eńbekqorlyǵy men ójettigi arqasynda kóterildi. О́zbekstandyq bap­kerlerdiń aýyzbirshiligi de myqty. Kórshi memlekettiń mamandary ortaq maqsatqa qol jetkizý úshin árkez bir-birin qoldap, qolpashtap júredi. Qazir sonyń jemisin kórip otyr. Sóz oraıy kelgende, básekege qabiletti jaqsy komanda jasaqtap, ózbek boksyn orasan zor bıikke kótergen ulttyq quramanyń bas bapkeri Tolqyn Qylyshevtiń de eren eńbegin erekshe atap ótýge tıispiz.

– Siz kezinde О́zbekstan qurama komandasy sapynda óner kórsettińiz. Eki el arasyndaǵy jattyǵý úderisinde qandaı aıyr­mashylyq bar?

– Aıyrmashylyq kóp. Olar negizinen burynnan fızıkalyq daıyndyqqa kóp kóńil bóletin. Sonyń arqasynda boksshylar básekeni basynan aıaǵyna deıin bir demmen ótkizedi. Sharshap, shaldyǵý degendi bilmeıdi. Keıingi kezderi kórshilerimizdiń tehnıkany arttyryp, taktıkalyq sheberlikti shyńdaýǵa basa nazar aýdaryp júrgeni baı­qalady. Ár qarsylasqa jeke-jeke daıyndalady. Úzilis kezinde sekýndanttar óz shákirtterine durys baǵyt-baǵdar berip, únemi jigerlendirip otyrady. Osy jaǵy maǵan unaıdy. Negizi men О́zbekstanda dúnıege kelip, áıgili Shyrshyq boks mektebinde bul ónerdiń qyr-syryna qanyqtym. Jeti ret О́zbekstannyń chempıony atanyp, Azııa chempıonatynda bas júldeni oljaladym. Azııa-Afrıka oıyndarynda top jardym. Desek te naǵyz kásibı boks­shy retinde elimizde qalyptastym deý­ge tolyq negiz bar. Ataqty Aleksandr Apachınskıı men Damır Býdanbekovten kóp nárse úırendim. 2008 jyly Beıjiń Olımpıadasynda atoı salǵanymda qos maıtalman maǵan durys baǵyt-baǵdar berip, ár jekpe-jekte jeńiske jetýime súbeli úles qosty. Ol kezde qazaq boks mektebiniń dańqy dúrkirep turdy.

– О́zbekstan boksyn jańa beleske kótergen Tolqyn Qylyshevpen birge oqyǵan ekensiz. Ol azamat týraly ne aıtasyz?

– Iá, Tolqyn ekeýmiz jasóspirim kezden tanyspyz. Ol – bilikti maman, myqty strateg. Kezinde Qylyshev Shyrshyq boks mektebin ulttyq deńgeıge kóterse, qazir ol álemdik arenada ózbek boksynyń abyroıy­n asqaqtatyp júr.

– Qazaq boksyn tyǵyryqtan qalaı shyǵarýǵa bolady? Ol úshin ne isteý kerek?

– Qazaq boksyna túbegeıli reforma qajet. Buǵan deıingi bapkerler tarapynan oryn alǵan olqylyqtyń ornyn toltyryp, qaıta qalpyna keltirý úshin keminde eki olımpıadalyq sıkl kerek-aý. Birinshi kezekte bizge qaraqan ba­synyń ǵana qamyn oılaıtyndar emes, osy ónerge shyn jany ashıtyn patrıottar, óz isiniń naǵyz bilgirleri men kásibı mamandar qajet. Sonda ǵana qazaq boksynyń ekinshi tynysy ashylyp, ol álemdegi úzdik komandalardyń qataryna qaıta qosylady. Bul maqsatqa qol jetkizý úshin biraz ýaqyt kerek.

– Keıingi kezderi kópshilik nazarynan tys qaldyńyz. Kóp jarysta sizdi jolyqtyra bermeımiz. Soǵan qaraǵanda shetelde júrgen sekildisiz...

– Iá, dál solaı. Biraz ýaqyttan beri Vetnamda eńbek etip júrgen jaıym bar. Naqtylap aıtsam, bokstan Hanoı qalasy qurama komandasynyń keńesshi-bapkerimin. Bul jaqta da jaman jumys istep jatqan joqpyn. Meniń shákirtterim bıylǵy Vetnam chempıonatynda 2 altyn, 3 kúmis jáne 3 qola medaldy ıelenip, jalpy komandalyq esepte ekinshi oryndy oljalady. 8,5 mıllıon turǵyny bar astanalyq boksshylar atalǵan jarys­ta buryn-sońdy birde-bir ret osyndaı bıikke kóterilgen emes. Osylaı qazirgi kezde Úndi-Qytaı túbeginde eńbek etip júrmin.

– Jýyrda otandyq bir saıt «Bokstan Qazaqstan ulttyq quramasynyń bas bap­keri bolýǵa kim laıyq?» degen taqyrypta saýaldama júrgizdi. Sonda kóp­shilik respýblıkamyzdyń bas komandasynyń tiz­ginin Baqyt Sár­sek­baev­tyń ustaǵanyn qa­laıtyndaryn aıtty. Bas­shylyq tarapynan qandaı da bir usynys túsip jatsa, siz kelisesiz be?

– Oǵan qarsy emespin. Biraq komandany «Eti seniki, súıegi bizdiki» degen ustanymmen berse ǵana qabyldaımyn. Árkim jumysyma aralasyp, «úıt, búıt» degenin qalamaımyn. Talabym sol. Qazir ózim de jumyssyz emespin. Shetelde jemisti eńbek etip jatqanymdy joǵaryda aıttym. Vetnamnyń sport basshylary atqarǵan sharýalaryma dán rıza. Eń bas­tysy, bul jaqta syılymyn. Alaıda qazaq boksynyń bolashaǵyna alańdaımyn. Sol kezde bárin tastap, elge qaıtqym keledi. Qazaq boksyn jańa deńgeıge kótersem dep armandaımyn.

– О́tken aptada Tursynǵalı Edilov Qazaqstan boks federasııa­sy pre­­zıdentiniń ke­ńesshisi bolyp ta­ǵaıyn­daldy. Ǵasyrlar to­ǵy­syn­da Sıdneıde alaýy tutanǵan Olım­pııa oıyndarynda 2 altyn men 2 kú­mis medaldy oljalap, ke­remet kórsetkishke qol jetkizgen maıtalmannyń osy qyzmetke kelgenin qalaı qabyldadyńyz?

– Bul – óte durys sheshim. Tursynǵalı aǵamyzdyń bul qyzmetke kelgeni jaqsy boldy. Ol kisiniń kórgeni men bilgeni kóp. Áli de Edilovtiń el sportyna bereri bar. Sonymen qatar federasııanyń qurylymynda aqsaqaldar keńesi bolǵa­nyn qalar edim. Bizde zeınet jasyndaǵy maıtalman mamandar, bilikti bapkerler, ataqty boksshylar kóp. Barlyq aqsaqaldyń basyn qosyp, bir uıym qu­rylsa, keremet bolar edi. Olar tá­jirı­belerimen bólisip, semınar men ashyq jattyǵýlar ótkizip, dáris oqyp, jastarǵa kórgen-bilgenderin aıtsa, odan esh utylmaımyz. Shyny kerek, sol ardagerlerdi baǵalamaı júrmiz. Máselen, Almatyda Hamıt Baraev degen professor bar. О́zi de kezinde boksshy bolǵan. Hamıt Áýbákirulynyń muraǵatynda qundy dúnıeler kóp. Uzaq jyl boıy álemdik jáne Qazaqstannyń boks tarıhynan bas­tap, kóptegen kitaptar men ár jyldary baspasóz betterinde jaryq kórgen maqalalardy tirnektep jıǵan. О́zi de birqatar ǵylymı eńbek jazdy. Edýard Ǵabdolov, Jandos Kókimov, Iýrıı Shaı, Damır Býdanbekov, Sultan Kastoev, Vıktor Demıanenko, Serik Qonaqbaev, Asylbek Qılymov, Mıhaıl Iýrchenko, Álimbek Balmaganbetov, taǵy basqa sańlaqtar aramyzda júr. Olardyń keýdeleri tolǵan qazyna. Biraq sol aqıyq aqsaqaldardyń aqylyn estıtin qulaq bolmaı tur.

– Taǵy aıtaryńyz bar ma? Osyndaı múmkindik bolyp turǵan kezde «Egemen Qazaqstan» gazeti arqyly kópshilikke óz únińizdi jetkizseńiz...

– Aıta bersek, áńgime kóp. Meni bir qynjyltatyny, Olımpıada chempıondaryn jattyqtyrýshylyq jumysqa jolatpaıtyny. Burynnan kele jatqan bapkerler «ornymyzdy alyp qoıady» dep qorqa ma, áıteýir bizden alshaq júrýge tyrysady. О́zderi oılap tapqan «jaqsy boksshydan jaqsy bapker shyqpaıdy» degen jattandy tujyrymy bar. Sony qaıtalaýdan jalyqpaıdy. Bul – bos áńgime. Ermahan Ybyraıymov bas bapker bolǵan tusta elimizdiń bylǵary qolǵap sheberleri 2002 jyly Pýsandaǵy Azııa oıyndarynan 2 altyn, 3 kúmis jáne 2 qolany ıelenip, 2004 jyly Afına Olımpıadasynan 1 altyn, 1 kúmis jáne 1 qola medaldy oljalaǵanyn qa­laı umytamyz. Oǵan qosa Vel Barker ký­bogin da aldyq. Men elimizdiń eksperımentaldy quramanyń bas bapkeri bolǵanymda jastar arasyndaǵy álem birinshiliginen qos altynmen oraldyq. Ol da umytyldy. Tipten, bapkerlik qyzmetti ber­megen kúnde jyldar boıy jıǵan mol tájirıbemizdi tıimdi paıdalanýǵa bolady ǵoı.

Qazirgi kezde elimizde jeti Olımpıada chempıony jáne sol oıyndardyń ondaǵan júldegeri bar. Solardyń deni elde júr. Vasılıı Jırovtan basqalarymyz osyndamyz. Árqaısymyzdyń óz stılimiz, tehnıkamyz ben taktıkamyz, ońtaıly soqqylarymyz ben qupııa «qarýymyz» bar. «Sonyń qalaı jasalatynyn, ony qaı kezde paıdalanǵan jón, keıbir qıyn jaǵdaıdan qalaı shyǵýǵa bolady?» degen sansyz saýaldarǵa jaýap berer edik. Eger shaqyryp jatsa, basqa da áserli ári paıdaly áńgimelerdiń tıegin aǵy­tamyz. Sporttaǵy tájirıbemizben bólisip, jastarǵa durys baǵyt-baǵdar berer edik. Aǵasynyń aqylyn tyńdaǵan adam eshýaqytta jaman bolmaıdy. Sony qaperden shyǵaryp aldyq. Biraq qazirgi ulttyq qurama sapynda júrgen bapkerler bizdi kórse, «at tondaryn ala qashady». Birer jyl buryn mınıstrlikke arnaıy baryp, osy oıymdy ashyq aıtqanmyn. Naqty dálelder men dáıekter keltirdim. «Elimizde kózi tiri 15 Olımpıada chempıo­ny bar. Biz kostıým-shalbar kıip alyp, jaıly kresloda jaıǵasyp otyrǵymyz kelmeıdi. Bizdi sport «maıdanynyń» alǵy shebine jiberińiz. Sol jerde júreıik. Nemese irikteý jumysyna jegińizder. Aýyldy jerlerden talaı alymdy, da­ryn­dy, qarymdy balalardy taýyp ákeler edik» dedim. Basshylar bas ıze­genimen, aıtylǵan áńgime aıtylǵan kúıi sol jerde qaldy.

– Áserli áńgime boldy dep oılaımyn. Sizge kóp raqmet!

– Oıymdy ashyq aıtýǵa múmkindik bergen el gazetine de sheksiz alǵysymdy bildiremin. Qazaq boksynyń kóksegesi qaıta kógergenin kórýge jazsyn!

Áńgimelesken –

Ǵalym SÚLEIMEN,

«Egemen Qazaqstan»