Ikemsizdiń isi ónbes

Qazaq nege kedeı degen áńgime tóńiregindegi oı Bul árkimdi de oılantatyn másele. Bizdiń elimizde kim kedeı, dep suraı qalsań, árıne, qazaq, deıdi kópshilik jurt. Eshkim buǵan daý aıta qoımas. Al ózge ult ókilderi aýqatty ǵumyr keship, sándi ómirdiń qyzyǵyna kenelýde. Qazaq jupyny tirshiligine qanaǵat etedi, «Alla, bergenińe shúkir, táýbe», dep otyrǵany. Mine, osy «táýbe» qazaqty etekten tartyp, alǵa umtylýǵa, aldymyzǵa úlken maqsat qoıyp, sol jolda erinbeı-jalyqpaı eńbek etýge qolbaılaý jasaıdy. El ishinde «qazaq jalqaý» degen pikir qalyptasqan. Biz jalqaý halyqpyz ǵoı degendi qazaqtyń ózderi de aıtyp jatady. Nesine jasyramyz, qosymsha qarajat tabý úshin jumys isteýge kóbimiz ıkemsizbiz. Al izdegen adamǵa qalada jumys kóp-aq. Átteń, moıyn jar bermeıdi. Atam qazaq dórekileý bolsa da «Esektiń artyn jýyp mal tap» demep pe edi? Eńbektiń kózin tapqan, baılyqtyń ózin tabady» degen naqyl búgingi ómirden alynǵan. «Eńbek etseń emersiń» degen máteldi de esh esten shyǵarmaǵan abzal. Qazaqtyń kedeı bolatyn jóni bar dep te qalasyń keıde. О́ıtkeni, aqshanyń qadirin bilmeımiz. Retti-retsiz, ońdy-soldy shashamyz sol az aqshanyń ózin. Toıymyz kóp: sábıdiń dúnıege kelýi, súndet toıy, mektepke barýy, joǵary oqý ornyna túsýi jáne ony bitirýi. Oǵan bolsa-bolmasa úılený, qyz uzatý toılary men mereıtoılar qosylady. Qazaq osynyń bárine shabylyp qalady. Eger osy toılardy dúrildetip ótkizbese ishken asy boıyna sińbeıdi. Kúmis, altyn, gaýhar toılardy qaıda qoıarsyń? Buǵan kimder shaqyrylmaıdy deseńshi. Kóldeneńdi kók attydan bastap, aǵaıyn-týmany aıtpaǵanda, quda-jekjat, kórshi-kólem, dos-jarandar... túgel shaqyrylady. Bizdiń soǵymymyzdyń ózi shaǵyn toıǵa bergisiz. Tájik toıy bizdiń toılardyń qasynda bir qonaqasy bergen syndy degendi gazetten oqyǵanym bar. Alys-jaqyndaǵy ilik-juraǵattyń, qudalardyń, aǵaıyn-týmanyń qýanyshy men qaıǵysyn bólisip, at izin salý da mindetti sharýa qazaq úshin. Dáýlet jetse shashyla bersin. Qoly qys­qalar namysqa basyp, bankten nesıe alyp jatqanyn qalaı aıtpasqa. «Qaryzdar bolý, jarly bolýdan da jaman» degen naqyldy eske almaımyz-aý osyndaıda. Islam dinin ustanatyn arab, túrik, uıǵyr, kórshilerimiz – ózbek pen qyrǵyz, anaý tájikter bizdegideı as ta tók, ulan-asyr toı jasamaıdy. Osy daraqylyqtan qashan qutylamyz? Osydan eki-úsh jyl buryn Qyrǵyz úkimeti toı ótkizgende shashylyp-tógilmeýdi kózdegen zań qabyldapty. Onda toıǵa qatysty jaıttar sanamalap kórsetilip, naqty shekteýler qoıylǵan. Osyndaı bir zań bizdiń elge de qajet-aq. Erteńgi kúnge, bolashaqqa kóz tastap, oı júgirtip, ómir súrýge, qarjy jınaýǵa úırenetin kez keldi. О́zge ult ókilderi eki-úsh páter ustap, jalǵa berip aqsha tabýda. Bul qazekemniń oıyna da kirmeıdi. Naryqtyń alǵashqy jyldarynda, tipti 2000-jyldarǵa deıin orys, nemis, t.b. páterlerin arzan-qymbatyna qaramaı satyp, dúrkireı kóshti emes pe? Eki bólmeli páterdi – 4000, al úsh bólmelini 8000-10000 dollarǵa satqan ǵoı keıde. «Sol kezde páter alatyn aqshamyz bolyp edi, biraq ol esimizge kirmepti ǵoı,» dep ókinish bildiredi bir týysymyz. Keıin solar ýdaı qymbatqa aldy páterdi. О́z elinde, óz jerinde otyryp jalaqysy az, beıneti kóp qara jumysqa da negizinen qazaqtar je­giletin. Al basqa halyq tabysy mol, tıimdi jerde eńbek etedi. Qyzmet qulaǵyn ustaǵan, ózge jurtqa beıim turatyn keıbir qandastarymyzdyń qazaqty baýyryna tartyp, qol ushyn bermeıtinin qaıtersiń. Qoldaý kórsetip, demep jatsa qolynan is keletin, qyzmet atqara alatyn jigitter bar ǵoı. Biraq olardyń jigeri qum bolyp, kúıbeń tirshilikten ári asa almaı júr. Qoıbaǵar degen jigit qaryzdanyp-qaýǵalanyp qaladan shaǵyn eki bólmeli páter aldy. Qurylysqa jumysqa kirip, kún kórerlik qarjy tapty. Balasy da kúzetke jumysqa turdy. Araǵa jyl salyp balasy úılenetin oıy baryn aıtty. Áke-sheshe baıǵus jaqsy habarǵa qýanyp qaldy. Alaıda, qoldary qysqa ekenin (balasy ózi de biledi ǵoı) toı-domalaq jasap, qudalarǵa kıt kıgizetin jaǵdaıy joǵyn jasyrǵan joq. Bul jaıly estigen qudalar (qyzdary arqyly) «Balasyna toı jasap bere almasa, onda qyzymyzdy bermeımiz», depti. Sodan ne boldy deısiz ǵoı? Ne bolýshy edi, amaly taýsylǵan jigittiń ata-anasy bank­ten nesıege qarjy alyp, toıyn ótkizipti. Búginde jastar ata-anasymen turyp jatyr, eki kishkentaıy bar. Jaǵdaılaryn maqtarlyq deý qıyn. Bir tańdanarlyǵy, minshil qudalar áli qyzynyń jasaýyn ákelmepti... Al mundaı kedeıshilikte kún keshken qazaq otbasylary kóp-aq. Bular qashan eki aıaǵynan tik turyp, el qataryna qosylar? Qalada páter, jataqhana jaldap turǵandardyń deni qazaqtar. Aqshaǵa qunyqqandar obal-saýapty bilmese kerek, páteraqyny qymbat suraıdy. Elden kelgen aǵaıyndy Eldos pen Ernar degen jigitter páter jaldap otyr. Bireýi úı qojasynyń aýlasyndaǵy eski baspanada turady. Mine, qazaqtyń kórgen kúni. El qazaǵynyń da tirshiligi máz emes. Jumyssyz jastar qalaǵa aǵylýda. Shal-shaýqannyń kúnkórisi – qolyndaǵy azyn-aýlaq maly. Sonyń ózin ustaý jyl ótken saıyn qıynǵa soǵýda. Olardyń zeınetaqylary da mardymsyz – 25-30 myń teńge shamasynda. Qaladaǵy balalary áli osylardyń moınynda. Jazda maı-qaımaǵyn, kúzde qaz-úıregin tasymaldap jatqany. Soǵym bolsa-bolmasa ata-ana moınynda. Baıqaısyń ba, búginde ata-ana balasyn nemeresimen qosa asyrap otyr. Qazaqqa jalqaýlyqpen qosa jabysqan dert araq der edik. Búginde ekiniń biri araqqa boı aldyryp, maskúnemdik jolyna túsken. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń derekteri boıynsha, jylyna segiz lıtr araq ishken adam maskúnemder qataryna jatady eken. Al bizde, Qazaqstanda adam basyna shaqqanda araq ishý 33,5 lıtrden keledi. Mine, araqqa qatysty shyndyq osyndaı. 8 lıtr men 33,5 lıtrdi salystyryp kórińiz. Osylaı kete bersek, túbi ne bolar. Tapqan-taıanǵanyn araqqa salyp otyrǵan otaǵasynan ne kútýge bolady. Búginde araq ishpeıtin qazaqty tabý qıyn. Ras, bireýler kóp ishse, bireýler azyraq ishedi. Aıyrma sol ǵana. «Aǵaıyn tatý bolsa araq kóp, abysyn tatý bolsa sharap kóp», degen satırık-aqyn Seıit Kenjeahmetovtiń mysqyl maqaly ómir shyndyǵynan týǵan ǵoı. Respýblıkalyq «Atameken» gazetiniń deregine súıensek, qazaq eli kóp ishetin elderdiń reıtınginde «mártebeli» 8-orynǵa jaıǵasypty. Al Reseı 22-orynda. Mine, jetken jetistigimiz osyndaı. Munymen qalaı el, qalaı jurt bolamyz? Ras, búginde aýzynan aq maıy aǵyp, qaǵanaǵy qaryq, saǵanaǵy saryq bolyp otyrǵan aǵaıyndar da joq emes. Bulardyń qoly baılyqqa túrli jolmen jetti. Keshegi ótpeli kezeńde qolynda bıligi barlar halyq ıgiligine qol salyp, jiliktiń maıly basyn ıelendi. Sol tusta « Paıǵambar syndy jigitter bar minerge esegi joq, esek sııaqty jigitter bar baılyǵynyń esebi joq», degen qaǵytpa el aýzynda júrdi emes pe. Bular asa qymbat sheteldik avtokólik minip, han saraıyndaı ǵımarat saldyryp, ishin altynmen aptap, kúmispen qaptap, kelgen meımandaryn tamsandyryp jatty. Qonaqtardyń da sózdiń maıyn tamyzyp, úı qojasyn maqtaýǵa sóz tappaı qınalǵanyna kýá bolǵanymyz bar. Sán-saltanatymen aqboz úı­de turyp jatqandardy kúndep otyrǵanymyz joq. Laıym, qazaqtyń aıy ońynan týyp, baılyǵy asyp-tasyp, mártebesi arta bersin. Túptep kelgende, qazaq kedeı bolýǵa tıis emes. Jeriniń túgin tartsań maıy shyǵady. Al jerasty baılyǵymyz ushan-teńiz. Tek sol baılyqtyń ózimizge tolyqtaı buıyrmaı tur­ǵany bolmasa. Baı bolǵan jaqsy ǵoı. Alaıda, búginde baıda qanaǵat, ynsap degen joq. Olar qolqaıyr degendi umytqan. Kem-ketik aǵaıyndaryna, jerlesterine qaraılasyp jatsa saý­ap emes pe? Saýaptyń ondaılarǵa qajeti joq. Bile-bilgenge, eshkim o dúnıege baılyǵyn arqalap áket­peıdi. Elbasymyz N.Á.Nazarbaev «Nur-Astana» meshitinde sóılegen sózinde «Dúnıeniń bar baılyǵyn jınap, bar qyzyǵyn taýysatyn adam joq. Bárimiz bul dúnıege jalańash kelip, jalańash ketemiz. Bir Alladan basqanyń bári – bul ómirdiń qonaǵy. Endeshe, sol tirli­gimizdi ynsap, qanaǵatpen ótkizip, Jaratýshymyzdan ózimizge, otba­symyzǵa, alys-jaqyn aǵaıynǵa jal­py, barsha adamzat qaýymyna tek jaqsylyq tileıik», degen edi. Ataly sóz, jadymyzda ustaıyq, jamaǵat!  Qanapııa MYRZAǴOJIN, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. ASTANA.