«Kómir bar jerde ómir bar» degendeı, tirshilikti qamtamasyz etýde mańyzy zor shıkizatty jeti qat jer astynan qoparyp alyp shyǵyp, el ıgiligine usynatyn shahterlerdiń eńbegi orasan. Osy salada taban aqy, mańdaı terimen nápaqasyn taýyp júrgen eńbektory azamattarǵa tamyzdyń sońǵy jeksenbisi – Shahter kúninde erekshe qurmet kórsetiledi.
Burynnan halyqtyń yqylas-peıiline bólenip kelgen mamandar memleket nazarynan tys qalǵan emes. Ataýly kún qarsańynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev kómir ónerkásibi salasynda eńbek etip júrgen bir top shahterdi memlekettik nagradamen marapattap, sala mamandarynyń kóńilin taǵy bir serpiltip tastady.
«Shahterlerdiń qaýyrt, qıyn jumysyn shahtaǵa túsip, jumys barysyn ózi baryp baqylamaǵan adam túsinbeıdi», deıdi sala ardagerleri. Jer astynda tynys tarylyp, qala berdi qatpar-qatpar taý sekildi tastar tóbeńnen tónip turǵanda jumys isteý bylaı tursyn, jaı tóńirekti barlaýdyń ózi ońaı soqpasa kerek. Shahterlerdiń áleýmettik máselesine qatysty túıtkilderdi qoǵam belsendileri, depýtattar osyǵan deıin talaı márte qozǵap, sala mamandaryna aıryqsha kóńil bólýge shaqyrdy. Qazir qolǵa alynyp, iske asa bastaǵan ıgilikter sol qurmet, qoldaýdyń basy bolǵaı deımiz.
Qoǵamda eńbek adamynyń áleýmettik mártebesine, hal-ahýalyna qajetinshe kóńil bólinse, onda óndiriske amaldyń joqtyǵynan emes, armandap baratyndar kóbeıer edi. Jastar eńbekke erte bastan qyzyǵyp, eńbek adamy bolýǵa talpynsa, odan qoǵam, memleket esh zııan shekpeıdi. Sondyqtan eńbek adamynyń abyroı-bedelin kóteretin, áleýmettik jaǵdaıyn tikteıtin bastamalar, baǵdarlamalar qajet-aq. Mysaly, byltyr Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev eńbek quqyǵyna, talaptaryna, qaýipsizdigine qatysty birneshe máselege toqtalyp, Úkimetke zııandy eńbek jaǵdaıynda uzaq jumys istegen mamandardy áleýmettik qoldaý sharalaryna tartý týraly tapsyrma júktegen edi. Kóp uzamaı-aq Úkimet zııandy eńbek jaǵdaıynda uzaq ýaqyt jumys isteıtin azamattardy áleýmettik qoldaý tetikterin ázirlep, naqtylady. Salada jyldar boıy taban aýdarmaı eńbek etken jumysshylar zeınet jasyna deıin áleýmettik tólem alatynyn bildik. Mundaı tólemder zııandy eńbek jaǵdaıynda jumys istep júrgen 55 jasqa tolǵan azamattarǵa usynylǵan. Áleýmettik tólem jaıynda birer kún buryn Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý birinshi vıse-mınıstri Aqmádı Sarbasov baspasóz máslıhatynda aıtyp bergen edi.
– Jumysshylardyń quqyǵyn qorǵaý biz úshin árkez ózekti máselelerdiń qatarynda turady. Keıingi jyldary bul baǵytta birqatar zańnamalyq ózgeris engizilip, tıisti sharalar iske asty. Sonyń biri – eńbek jaǵdaıynda zııandy jumystarmen aınalysatyn adamdarǵa tólenetin arnaıy áleýmettik tólem. Arnaıy tólemdi taǵaıyndaý úshin jumysshynyń 55 jasqa tolýy jáne Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynda keminde 7 jyl kásiptik zeınetaqy jarnalarynyń bolýy mindetti shart sanalady. Búginde zııandy eńbek jaǵdaıynda uzaq ýaqyt jumys istegen 9 145 azamatqa 1,7 mlrd teńge somasynda arnaıy áleýmettik tólem taǵaıyndaldy, – deıdi A.Sarbasov.
Bul – árıne, bıyl jyl basynan taǵaıyndalǵan áleýmettik tólemderdiń esebi. Iаǵnı osy jyldyń sońyna deıin jáne keler jyldary mundaı tólem alatyn jumysshylardyń sany eselep kóbeıýi múmkin degen sóz. Prezıdent tapsyrmasymen iske asyp otyrǵan bastamaǵa tólem 4 kózden qaralapty. Bul tólemder respýblıkalyq bıýdjetten, Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynan, jumys berýshiden jáne ómirdi saqtandyrý kompanııasynan túsip otyrady. Statıstıkaǵa úńilsek, arnaıy tólem taǵaıyndaýǵa ótinish bildirgenderdiń kóbi Qaraǵandy oblysynda tirkelipti. Onda 1 696 adam tólem alýǵa nıettengen. Sol sekildi Qostanaı (1 180 adam), Shyǵys Qazaqstan (1 132 adam), Pavlodar (1 015 adam), Aqtóbe (599 adam), Aqmola (566 adam), Abaı oblystary (505 adam) da ótinish kóp túsken óńirlerdiń qatarynda.
Taqyryp tóńireginde Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń Eńbekti qorǵaý basqarmasynyń basshysy Shalqar Orazbekovpen baılanysqa shyǵyp, pikir suraǵan edik.
– Jyl saıyn elde kúnkóris deńgeıi ózgerip otyrady ǵoı. Soǵan sáıkes áleýmettik tólemniń somasy da ózgeredi. Al jalpy tólemdi esepteý tártibi sol kúıinde qalady, tórt kózden qarajat tartylǵanyn bilesizder. Jumysshylardyń ózge salanyń mamandarynan erterek zeınetke shyǵý tájirıbesi bizde ǵana emes, Ispanııa, Grekııa, Horvatııa, taǵysyn-taǵy elderde bar. Bizdegi tólemniń de artyqshylyqtary bar dep aıtýǵa bolady. Mysaly, bizde zııandy eńbek jaǵdaıynda jumys istep áleýmettik tólem alatyndarǵa ózindik jeńildikter bar. Birinshiden, olar jumysyn jalǵastyrsa bolady nemese basqa jeńildeý jumysqa aýysa alady. Jumys istegegisi kelmese, sol áleýmettik tólemdi zeınet jasyna deıin esh jerde jumys istemeı-aq tegin alyp otyrady, – deıdi Sh.Orazbekov.
Basqarma basshysy jyl basynan beri úılesip kele jatqan sharýa óndiriske artyq salmaq salmaıdy dep esepteıdi. О́ıtkeni zııandy eńbek jaǵdaıynda kúsh-jigerin tejemeı, adal eńbek etken jumysshylardy óndiris basshylyǵy da jaqsy túsinedi.
Arnaıy tólemdi jobalap eseptesek, onyń ortasha mólsheri shamamen 208 myń teńgeniń shamasynda eken. Munda jumysshylar jalaqyny da, arnaıy tólemdi de úzbeı alyp, densaýlyqqa zııany az jumysqa aýyssa, óz erki. Esh shekteý joq. Tipti bolmasa, olar zeınetaqy taǵaıyndalǵansha tólem ala otyryp, demalysqa shyǵa alady. Eskeretin jaıt, arnaıy tólem tek zeınet jasyna deıin beriledi. Al zeınetke shyqqan jumysshyǵa keıin Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynan tólenetin tólemderge qosymsha memlekettik bazalyq jáne yntymaqty zeınetaqy taǵaıyndalady eken.