Joldyń jaýy – jemqorlyq

Kópqabatty joldyń qura­myn­da, ádette, jol tóseminiń sapa­syn, beriktigin jáne qaýip­siz­digin anyqtaıtyn «bos oryndar» bar. Bos oryndardyń ishinde jol-qury­lys mate­rıaldarynyń sal­maǵynyń, kóleminiń jet­kiliksiz bolýy jáne bólingen qarajattyń eseppen jumsalmaýy saldarynan kózge kó­rin­beıtin, jymysqy jolmen qalyptasqan sybaılas jemqorlyq qabaty ornalasqan.

Salada múltiksiz ázirlengen damý strategııasy, joldardy salý­dyń, qaı­ta qurýdyń jáne jón­deý­diń uıym­dastyrylýy men jospar­lanýy­nyń tujyrymdamalyq usta­nymdary joq­tyń qasy. Memleket bas­shysynyń jol sapasyna qatysty qıyn jaǵ­daıdyń basty sebebin sybaılas jemqorlyq dep ataýy kezdeısoq emes.

Jyl saıyn jol sapasyna, bıýdjet qarajatynyń eseptelýine, josparlanýyna jáne tıimdi jumsalýyna, jol jumys­tarynyń ýaqtyly iske asyrylýyna kim ja­ýapty degen oryndy suraq kóterilip keledi. Osy ýaqytqa deıin óńirlerde qosal­qy merdigerler men deldaldardyń qaty­sýyn­syz-aq jol qurylysy men jón­deý ju­mystary­nyń aýqymdy spektrin keshen­di túrde qamtamasyz etýge qabiletti ádil básekelestik orta da, salalyq ınfra­qu­­ry­­lym da damymaǵan. Qomaqty qar­jy bó­­­linetin salada «aılasyn asyratyn» mer­­­digerler kóp, olardyń «myń bur­­­ma­lan­ǵan» sybaılas jemqorlyq ádis­­­terin biliktilikpen baqylaý tapsyrys berý­shi­ge de ońaı emes. Sybaılasyp qyzmet usyn­ǵan oryndaýshylardyń basqan izderi men qoltańbasy qury­lysy sapasyz, aıaqtal­ma­ǵan, qıraǵan joldardyń, sondaı-aq aıaq­talý merzimi uzaq jyldar boıy negizsiz ke­­shik­tirilip jatqan joldardyń praıs-pa­raqtarynan aıryqsha baıqalatynyn anyq kórýge bolady. Kún saıyn jol qozǵalysyna qatysýshylar men kólik júrgizýshiler jol salýshylardy, jóndeýshilerdi qarǵysqa kómip jatady.

Jol qabattaryna tóseý úshin qolda­ny­latyn materıaldardyń sapasy, kólemi jáne baǵasy jemqorlyq juqtyrǵan qabat­pen «baıytý» úshin yńǵaıly etip jasalǵan. Bıtým tapshylyǵy, onyń sapasynyń ult­tyq standarttarǵa sáıkes kelmeýi, tabıǵı-klımattyq jaǵdaılar, qýaty jetkiliksiz eskirgen jabdyqtar, tehnologııaǵa sáıkes kelmeýi jol­dyń sapasy men uzaqmerzimdi beriktigine kepildik bere almaıdy, sybaılas jem­qorlyq táýekelderiniń esikterin aıqara ashady. Bul salada uzaqmerzimdi, qatań qar­jylandyrý standarttarynyń bolmaýy jol salýshy, jóndeýshi merdiger­ler­ge memlekettik satyp alý konkýrstaryn eń tómengi baǵamen utyp alýǵa múmkindik beredi. Bul óz kezeginde materıaldardyń negizsiz únemdelýine, olardyń baǵasynyń ósýine ákelip soǵady.

Sonymen qatar jol jobasynyń bas­tap­qy boljamdy shyǵyndarynyń esebi ony tolyq júzege asyrýdy qamtamasyz etý úshin naqty qajetti qarajat kólemin anyqtap belgileýge árdaıym múmkindik bere bermeıdi. Bul rette qarajat­tyń ıge­rilmegen bóligi «basqa maqsat­tar­ǵa» jum­salmaýyna da eshkim kepildik ­bere almaıdy. Joldyń jobalyq-smetalyq qujat­ta­ma­synyń sapasy tómen ekenin de aıt­paı ketpeske bolmaıdy. Jol qury­lysy jobalaryn ázirleý boıynsha jumystardyń sapasy tıisti deńgeıde baqylanbaıdy, smetalyq qunynyń bastapqy boljamy kóp jaǵdaıda kúmán týdyrady. Joba saraptamadan ótip, tapsyrys berýshige berilgen­nen keıin jobalaýshy qujattamada jibergen naqty qate­likteri úshin is júzinde jaýap­kershilik almaıdy. Joldarda oryn alǵan aqaýlar úshin tapsyrys berýshi bar jaýapkershilikti mer­digerdiń moınyna iledi, nátıjesinde kem­shilikterdi merdiger óz esebinen túzetedi. Al bul aqaýlar jobalaýshylardyń durys emes sheshimderinen týyndaǵanyn is júzinde dáleldeý múmkin emes.

Jol aktıvteriniń Ulttyq sapa orta­­lyǵy óz jumysyn tıisti deńgeıde atqara almaıdy. Munyń sebebi – baǵa­laý­shy bilikti kásibı mamandardyń jetis­peýshiligi jáne qoǵam­dyq baqylaýdyń joq­tyǵy. Oryndalǵan ju­mystardyń teh­nıkalyq saraptamasynyń sapasyn baǵa­laý merdigerlerdiń barlyq amal-qýlyq­tarynan ada bolýy kerek. Bul rette respýblıkalyq mańyzy bar joldardyń qurylysy men jóndeýdiń sapasyna saraptama jasaýdy baqylaýdy Úkimetke tapsyrý mańyzdy. Al jergilikti mańyzy bar joldardyń saraptamasyn Avtomobıl joldary komıtetine tapsyrý oryndy bolar edi.

Sondaı-aq jobalyq-smetalyq qujat­­tamany ázirleýshiler jol qury­lysy jumys­tarynyń nátıjeleri men mate­­rıal­­dary­nyń sapasyna saraptama ja­saýdy uıymdas­tyrý kezinde tehnı­kalyq sarapshylar­dyń baqylaý is-árek­et­teri­men teń negiz­de, bir mezgilde, birlesip konstrýktorlyq, avtorlyq qadaǵalaý júrgizýi qajet. Sonda ǵana jol sapasy úshin jobalaýshylarǵa da óz jaýapkershiligin alyp júrýdi mindetteýge bolar edi. Bul avtomobıl joldaryn salý, rekonstrýksııalaý, jóndeý jáne kútip ustaý kezinde tehnı­kalyq normalar men ulttyq standarttardy saqtaýdy qamtamasyz etýdegi kóptegen máseleni sheshedi.

Jol qurlysy men jol jóndeý salasy – kópqabatty úıler salý sııaqty úzdik­­siz keshendi, kúrdeli óndiris. Keıingi onjyl­dyqtyń tájirıbesi kórsetken­deı, jol jumystaryn memlekettik satyp alýdyń qol­danystaǵy júıesi shyǵaratyn ónimniń sapasyn, tıimdi qarjylandyrylýyn, ýaq­tyly oryndalýyn, sybaılas jemqorlyqqa táýel­di bolmaýyn qamtamasyz ete almaıdy.

Bul óndiris sektory el ekonomıkasy irgetasynyń negizi jáne tıimdi ózara is-qımyl men óńirler arasyndaǵy yn­ty­maqtastyqty damytý úshin úlken stra­tegııalyq mańyzǵa ıe. Jol qurylysy óndi­risin uıymdastyrýdyń basqa da tıimdi joldaryna kóshetin ýaqyt jetti. Saladaǵy sharýashylyq sýbektileri úshin básekege qabiletti jumys sharttaryn belgileýdi oılaıtyn qandaı da bir mekeme áli de joq. Otandyq jol sharýashylyǵy mamandary osy ýaqytqa deıin ózge de tıimdi tásilderdi óndiriske engizýdiń joldaryn oılap taba almady.

Avtomobıl joldary komıteti men «QazAvtoJol» ulttyq operatorynyń qol­­danystaǵy iske asyrý jáne baqylaý fýnk­­sııalary búginde jol jumystaryn aıaq­taýdyń talap etiletin sapasy men bel­­gilengen merzimderin qamtamasyz ete al­maı­dy. Bul qurylymdardyń fýnk­sııa­larynyń basym bóligi rásimdeýshi, ret­teýshi normatıvtik-quqyqtyq qujat­tardy ázirleýge baǵyttalǵan. Bular osyn­shama jyl aralyǵynda básekege qabiletti bıznes-ortany qura almady jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyldyń aldyn alý tetikterin ázirlemedi.

«QazAvtoJol» – búginde memle­kettik men­shiktiń negizinde qurylǵan, jedel bas­qarý quqyǵyndaǵy iri qazynalyq kásip­oryn. Ishki jumys mazmuny boıynsha bul sondaı-aq komıtettiń quzyrettiligi sheginde ýákiletti organnyń retteý, iske asyrý jáne bıýrokratııalyq fýnksııalaryn júzege asyrady, qaıtalaıdy. Jol salasynda tıisti nátıje bere almaıtyn jáne saladaǵy báse­kelestik ortanyń damýyn tejeıtin, bıýro­kratııalyq apparatty qamtıtyn, qo­sar­lanyp basqaryp otyrý zvenosynan – ja­sandy monopolısten arylý qajet. Bul rette komıtetke Ulttyq operatordyń baqy­laý, tekserý júrgizý jáne jergilikti jer­lerge baryp tekserý, sondaı-aq deldal­syz qyz­metterdi, memlekettik satyp alýdy uıymdastyrý jáne ótkizý bóligindegi qoldanbaly sıpattaǵy fýnksııalaryn iske asyrý mindeti júktelgeni durys. Budan komıtet tek utady: oǵan ózine beıindi túp­kilikti nátıjege naqty ja­ýap­kershi­ligi bekitiledi, keńse qyzmet­kerlerinde jumysty qolymen sezinip, kózimen kórýge, oryndalý barysyn jaqynnan qadaǵalap, qatysýǵa múmkindik paıda bolady.

Kópqabatty jol tósemi (topyraq, qum, qıyrshyq tas, beton, asfalt) tehnı­kalyq standarttar men tehnologııa talaptaryn eskere otyryp tóselýi kerek. Alaıda qury­lys, jóndeý jumystary úderisterinde mate­rıaldar men tehnolo­gııa­lardyń sa­pa­sy, quramy, kólemi kóp jaǵdaıda eske­ril­meıdi, al mem­le­ketten bólingen qara­jattyń bir bóligi naqty qajettilikterdi aına­lyp ótip, jemqorlyq jolymen basqa «tapsyrystarǵa» ketedi.

Eger jalpy paıdalanylatyn avtomobıl joldarynda aýyr júktemeli jáne aýyr salmaqty kólikterdiń qoz­ǵa­ly­syn uıymdastyrý jetkilikti túrde ret­­telmese, joǵary sapaly jol qury­lysy jumystarynyń qol jetkizilgen nátı­jeleri de qurdymǵa ketýi múmkin. Kólik qozǵalysynyń jıiligi, joldardyń berik­tikke qabilettiligi máselelerin sheshýdi na­zarǵa alý kerek. Avtomobıl joldaryna avtomattandyrylǵan stansalardy, ólsheý beketterin ornatý bul máseleni sheshken joq. Kóliktik baqylaý organdary men ákim­shilik polısııa jol­dyń júk kóterý normalary men shek­teýlerin buzýshylarǵa pármendi sharalar qoldanbaıdy. Sondyq­tan bul jerde aıyppul sharalarynyń deńgeıi júk­ter men kólik quraldarynyń ıeleri úshin joldyń betine sanaly túrde shamadan tys júk túsirgennen alatyn jeke paıdasymen salystyrǵanda, qarjylyq turǵydan tıimsiz. Al joldy sapaly jáne belgilengen merzimde tóseý úshin jol qabattary jiginiń arasyndaǵy «jemqor qabattardyń» qalyńdyǵyn, qunyn azaıtý qajet. Búgingi tańda bul «bos oryndardyń» biraz bóligi kóp jaǵdaıda jol qabattarynyń jalpy qalyńdyǵynyń jartysyna deıin baryp tireledi jáne bul úrdis turaqty túrde jalǵasyp keledi.

Jol salasyndaǵy jemqorlyq halyq­tyń qaltasyna qııanat jasap otyr: uzyn­dyǵy bir shaqyrym joldyń aýdanyna shaq­qandaǵy bóten maqsatqa ketetin bıýd­jet­tiń shyǵyndary bir aýyldy bir jyl qar­jylandyratyn somaǵa deıin jetip jy­ǵylady. Bul – soraqy kórset­kish. Sondyqtan jol qurylysy men jón­deý salasyndaǵy sybaılas jemqorlyq táýekelderimen kúresý – shyn máninde jalpyhalyqtyq máse­le. Joldaǵy jem­qor­lyq joıylsa, ekono­mı­kanyń bola­shaq ınfraqurylymdyq joba­la­rynyń qan tamyrlaryn tazartyp qana qoımaı, qarjylandyrýdy kútip turǵan áleýmettik jobalardyń bıýdjet tapshylyǵyn jabýǵa, qosymsha qarajatty shyǵarýǵa múmkin­dik beretin kóp nátıjege qol jetkizýge bolar edi.

Bul salada resmı qujattarmen belgi­len­gen naryqtyq qatynastar júıesi is jú­zinde múldem jumys istemeıdi, tek orta­­­lyq­tandyrylǵan jemqorlyq júıesi tamy­ryn tereńge jaıǵan. Jaqyn arada bul salany jandandyra alatyndaı eko­no­mıkalyq tıimdi basqarý tetikterin ázir­lep engizedi-aý degen úmittiń keleshegi de tym bulyńǵyr. Negizinde, geografııa­lyq, klımattyq jaǵdaıy kúrdeli, jol ınfraqurylymy turalap, kenje qalǵan qazaqtyń ulan-baıtaq memleketi úshin Avtomobıl joldary komıtetin derbes memlekettik organǵa aınaldyrǵan durys bolar edi. Memleket basshysy ja­rııalaǵan joldardyń sapasyn arttyrý jónindegi jalpyulttyq tapsyrmanyń to­lyq oryndalýyn qamtamasyz etýdegi «qıyn» jaǵdaıdy eskere otyryp, bul óte oryndy sheshim dep aıtýǵa tolyq negiz bar.

Mútalap ÁBSATTAROV

Astana