Halal ónimderge talap kúshti

Búginderi halal ónim­der­ge degen suranys álem­niń musylman emes tur­ǵyndary arasynda da arta tús­kenin baıqaýǵa bolady. О́ıtkeni qazir dúken sóre­le­­rinde quramynda shoshqa eti, janýarlardyń qany men GMO bar ónimder qaptap ketken. Jalpy, halal belgisi bar ónimderde kanserogendi, túrli zııandy konservanttar men taǵamdyq qospalarǵa tyıym sa­lynǵan. Kúndelikti ómirde paıdalanatyn taǵamdary men tutynatyn zattaryna jiti kóńil bóletin satyp alýshylar sapa­nyń birinshi kezekte turýyn talap etedi. Sondyqtan halal belgisi sapa men qaýipsizdiktiń sınonımine aınalǵan deýge bolady.

Dúnıejúzinde halal azyq-túlik naryǵy búginde 1,5 mlrd dollardan 2,2 mlrd dol­larǵa deıin baǵalanady. Sarap­shy­lar­dyń zertteýi boıynsha, bul kórsetkish 2028 jyly 4,1 mlrd dollarǵa deıin ulǵaıady dep kútiledi. Sonymen qatar álem­de­gi musylman halqynyń ósý faktoryna sáıkes, 2025 jylǵa qaraı atalǵan ónimniń úlesi óndiriletin barlyq ónimniń kem degende 20%-yn quraýy múmkin.

Elimizde osy ónim túrin óndiretin 4 myńnan astam kásiporyn bar. Adam azǵasyna qaýipsiz, tekseristen ótken, sertıfıkaty bar ónimge degen sura­­nystyń artýy otandyq halal ónimderdiń eksporttyq múm­kindigin ulǵaıtyp otyr. Bizde bul ónimdi damytýǵa mem­le­kettik deńgeıde 18 ulttyq standart, TMD elderi úshin memleketaralyq standarttyń 11 jobasy ázirlengen. Onda mal soıý, opa-dalap, týrızm, qyzmet kórsetý, sertıfıkattaý jónindegi organdardyń jumystaryna baılanysty talaptardy qamtyǵan. Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy ja­nyndaǵy «Halal damý» orta­lyǵy, «QazStandart» respýb­lıkalyq kásiporny, «Qazaq­stan halal ındýstrııasy» qaýym­das­tyǵy men «Halal Quality Center» JShS halal sertı­fıkatyn berýmen aınalysady. Byltyr birinshi jarty­jyl­dyqta halal et jáne et ónimderi 83 mln dollarǵa, al jan­ýarlar men ósimdikterden alynatyn daıyn azyq-túlik taýarlary 2,7 mlrd dollar shamasynda eksportqa shyǵarylǵan. Bul kórsetkish bıyl 122 mln dollarǵa nemese shamamen 5 paıyzǵa ósken. Teh­nıkalyq retteý jáne metrologııa komıtetiniń málimetterine qara­ǵanda, elimizdiń tamaq ónim­derine biryńǵaı tehnıkalyq reglament boıynsha 100-den astam akkredıttelgen zerthana jumys isteıdi. Onyń 37-si komponentterdiń, sonyń ishinde shoshqa etiniń DNQ-syn anyqtaıdy. Sertıfıkattaý erikti negizde júrgiziletinine qaramastan, atalǵan uıymdar sońǵy 10 jyl ishinde shujyq, un, kondıterlik ónim, sýsyn, jartylaı fabrıkat, sút jáne bal óndiretin otandyq kásip­oryn­darǵa 1 300-den astam sertıfıkat bergen. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, búginde et ónim­de­riniń 70-75%-y jáne taýarlar men qyzmetter negizgi nary­ǵynyń 65%-y ózderin halal re­tinde kórsetedi.

Bizdiń halal ónimder Eýro­odaq, AQSh pen Qytaı elde­ri arasynda joǵary sura­nys­qa ıe. Sonymen birge Túrkııa, Iran, Reseı, Ortalyq Azııa elderine eksporttaý belsendi jalǵasyp keledi. Alaıda tuty­ný­shylar arasynda halal ónimi­ne kúmánmen qaraýshylar da jetkilikti. Sertı­fıkatty ońdy-soldy taratýshy kom­pa­nııa­­lardyń da, halal belgisin ózdi­ginen ónimderge jabystyra beretin óndirýshilerdiń de bar ekenin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Densaýlyq saqtaý mı­nıstrliginiń resmı máli­me­­tin­she, 2015 jyldan 2022 jyl aralyǵynda iriktelgen 1 406 ónimniń 3-4%-ynan shoshqa etiniń komponentteri tabylǵan. Sondyqtan sarapshylar jalǵan halal zattarǵa urynyp qalmaý úshin ónimge muqııat mán berýge, tek halal ónimderin satatyn maman­dandyrylǵan dúkenderge barýǵa keńes beredi.