Mánshúk! Osy bir esim qazaq úshin qandaı qasterli bolsa, qaharman qyz týraly túsirilgen kórkem týyndylar da dál solaı qymbat, qundy. Maıdan dalasynda qyrshynnan qıylǵan jaýqazyn-taǵdyrǵa óner tilinde qoıylǵan sondaı uly eskertkishtiń biri de, biregeıi – Májıt Begalınniń «Mánshúk týraly dastan» fılmi desek, artyq aıtpaǵanymyz.
Ras, búginge deıin Mánshúkke arnalyp túrli fılm túsirilip, sandaǵan kórkem dúnıe taspalandy. Qaharman qyzdyń qaıtpas qaısar erligin kórsetetin alýan týyndy jazyldy. Biraq moıyndaý kerek, rejısser Májıt Begalınniń kınotýyndysyndaǵy basty keıipker – Mánshúk beınesine enip, búginde ózi de ańyzǵa aınalǵan Natalıa Orynbasarovanyń bıigine jetkeni joq. О́z dáýiriniń ǵana emes, jańa ǵasyrdyń da qubylysyna aınalǵan qundy kartınanyń fenomeni nede?
Árıne, eń áýeli fılm aınalasynan toptasqan shyǵarmashylyq odaqtyń myqtylyǵynda. Senbeseńiz, túsirilim tobynyń tizimi, ıaǵnı fılm tıtryna kóz júgirtip kórińizshi. Ssenarıst – Andreı Konchalovskıı, rejısser – Májıt Begalın, operator – Ábiltaı Qasteev dep bastalyp, negizgi rólde oınaıtyn ártister – Ivan Dmıtrıev, Nıkıta Mıhalkov, Natalıa Orynbasarova, Vıktor Avdıýshko, Nurjuman Yqtymbaev, Olesıa Ivanova, Káýken Kenjetaev, Ivan Ryjov, Iýrıı Saransev, Farıda Sháripova syndy kil myqtylarmen jalǵasyp kete beretin týyndynyń sirá da osal shyǵýǵa haqysy bolmasa kerek-ti.
Erlik dastanynyń ekinshi jeńisi – ol álbette basty róldegi ártis Natalıa Orynbasarova. Shyn júırikterdiń basyn bir týyndyda uıystyra bilgen aıtýly fılmniń ssenarııin ataqty Andreı Konchalovskıı arnaıy Natalıa Orynbasarovaǵa laıyqtap, aktrısanyń bar múmkindigin eskerip jazǵanyn biri bilse, biri bilmeıdi. Sondyqtan bolsa kerek, ekranda jasyndaı jarqyraǵan boıjetken esten ketpes erekshe ról týdyra bildi. Tipti qyrshynnan qıylǵan qyzynyń ólmes beınesin somdaǵan aktrısany ekrannan kórgen Mánshúktiń anasy Ámına Mámetova maıdan dalasynan oralmaǵan perzentimen qaıta qaýyshqandaı Natalıany qaıta-qaıta qushaqtap, kóz jasyna erik bergen desedi. О́ner ıesiniń qyzyna qatty uqsaıtynyn aıtyp, kádimgideı tolqypty. Bul týraly aktrısanyń ózi: «Mánshúk rólin – shyǵarmashylyq jolymdaǵy eń bir aýqymdy, jemisti hám tabysty rólderimniń biri desem de bolady. О́ıtkeni bul róldi jubaıym Andreı Konchalovskıı men úshin, meniń barlyq múmkindigimdi eskerip jazyp shyqty. Men de ózime artylǵan jaýapkershiliktiń salmaǵyn jiti sezindim. Fılmniń barynsha shynaıy shyǵýyna mán berip, rejıssermen kóp keńestim. Tipti kostıým sýretshileriniń «etiktiń ishinen báribir kadrda kórinbeıdi ǵoı, shulyq kıe sal» degenine kónbeı, bári shynaıy bolsyn dep shulǵaý oradym. Sol sekildi Mánshúk qoldanǵan qarý-jaraqtyń barlyǵyn ıgerýge, úırenýge barymdy saldym. «Maksım» zeńbiregi jan dosyma aınaldy. Ony shashyp, qaıta jınaýdy, maılaýdy bárin-bárin túsirilim alańynda júrip úırendim. Túsirilim soǵystan qatty zardap shekken el – Belarýs jerinde ótti. Qan tamǵan topyraqtyń ústinde júrip fılm túsirý de bizge surapyl soǵystyń shyn qasiretin sezindirgendeı boldy, rólimizdi júregimiz qan jylap júrip oınadyq. Fılmde pýlemetti súırep kele jatqan kadr bar. Sonda onyń salmaǵy 64 kılo eken, al men ol kezde nebári 47 kılo edim. Jalpy, men óner jolyn tańdaǵan kezde: «Natasha, sen has sulý emessiń, sondyqtan jolyńdaǵy barlyq básekeni sheberligińmen jeńýiń kerek», dep óz-ózime ishteı talap qoıǵanym bar. Osy maqsat maǵan ónerdegi jolymnyń jarqyn bolýyna kóp septesti. Al Mánshúk – baǵymdy ashqan rólderimniń biri» dep óz esteliginde túsirilim sátterin eske alypty. Aktrısanyń aǵynan jaryla aqtarylatynyndaı, «Mánshúk týraly dastan» – tek bir ǵana qaharman qyzdyń ómirbaıandyq keskindemesi emes, maıdan dalasynda erlik kórsetken barsha boıjetkenniń jıyntyq beınesi.
Iá, Mánshúk beınesi aktrısa qorjynyndaǵy qomaqty ról bolǵanymen, Natalıa О́teýliqyzyn eń alǵash dańq shyńyna shyǵarǵan fılm – Andreı Konchalovskıı túsirgen Sh.Aımatovtyń «Alǵashqy muǵalim» fılmi bolatyn. Dál osy róli úshin ártis nebári 20 jasynda, ıaǵnı 1966 jyly Venesııada ótken halyqaralyq festıvalde Volpı altyn kýbogin ıelendi. Sol sátte Batys elderi sarapshylarynyń ózi ishten tynyp, «bul fantastıka» degen eken. Mine, fılmdegi alǵashqy jumysymen-aq kıno álemin dúr silkindirgen óner ıesi Mánshúk rólin de beınelilik bıiginde sheber keskindep shyqty. Oǵan – atalǵan fılm hám ýaqyt dálel.
Fılmniń úshinshi tabysy – týyndy rejısseri Májıt Begalınniń ózi de maıdan dalasynda bolyp, qandy qyrǵyndy kózimen kórip qana qoımaı, Mánshúkpen birge 100-ulttyq atqyshtar dıvızııasynda jaýǵa qarsy soǵysqandyǵy der edik. Bul týraly jazýshy, kınodramatýrg Dmıtrıı Snegın: «Májıt Begalınmen áńgimemiz aýyr kúnderdi eske alýmen órbıtin. Sebebi biz ekeýmiz Mánshúk qaza bolǵan jerde shaıqastyq. Bizde ortaq estelik kóp edi. Ekeýmiz úshin de maıdan dalasynda erlikpen qaza tapqan qazaq qyzynyń jaýǵa qalaı qarsy turǵanyn kórsetý – paryz dep bildik» dep jazady esteliginde.
Paryzy men maqsatyna adal bolǵan rejısser araǵa jyldar salyp, kásibı bilimin jetildirip, aqyry «Mánshúk týraly dastandy» taspalaıdy. Fılm túsirilimi 1967 jyly bastalyp, 1969 jyly týyndynyń tolyq aıaqtalǵany súıinshilengenimen, tek bir jyl ótkennen keıin ǵana, ıaǵnı 1970 jyly 16 qazanda Máskeýde tanystyrylymy ótedi. Jaýmen alysqan Mánshúk pen onyń maıdandastarynyń soǵystaǵy bir kúni kórsetilgen kartına osylaısha úlken ekranǵa jol tartady. Alǵashynda «Mánshúktiń sońǵy kúni» dep ataldy. Biraq ssenarııdi uzaq talqylaýdan ótkizgen túsirilim toby fılm mazmunyna birqatar ózgeris engizip, «Batyrdyń sońǵy kúni», «Keıipkerdiń bir kúni», «Bizdiń Mánshúk» degen birneshe ataý beredi de, sońynda usynylǵan ataýlardyń arasynan kınostýdııa «Mánshúk týraly dastandy» tańdap alady.
Áý basta Mánshúk ómirin balalyq shaǵynan bastap tolyqtaı qamtýdy maqsat etken ssenarıstiń eńbegi keıin joǵary jaqtyń talabymen biraz kúzelip, fılm derekti materıalǵa negizdelmegen keıipkerdiń soǵystaǵy jalpylama jáne rámizdik sıpatyn ǵana kórsete aldy. Áıtkenmen bul fılm «Mánshúk beı-nesin shynaıy jetkize almady» degen jańsaq pikir týdyrmasa kerek. Kerisinshe túsirilim toby qaharman qyzdyń boıyndaǵy maqsatshyl, talapshyl, batyl ári adal Mánshúktiń beınesin jan-jaqty kórsetti, ol maqsatty Natalıa Orynbasarova da óz deńgeıinde kásibı sheberlikpen alyp shyqty. Oǵan dálel – «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń kórkemdik keńesi Májıt Begalınniń rejısserlik jumysyna «Kınematografııalyq oılaýdyń tutastyǵy, derekti oqıǵalardyń úılesýi, kórkem bólshekterdiń ekspressıvtiligi, jeke tulǵany, lakonızmdi jáne urys kórinisteriniń ishki shıelenisin eskere otyryp, aktermen jumys isteýine deıin sheber oryndalǵan» degen joǵary baǵa bergen. Mine, osylaısha, «Mánshúk týraly dastan» kórermenimen qaýyshty. Sodan beri arada 55 jyl ótse de, klassıkalyq kartına qundylyǵyn joıǵan joq, kerisinshe áli kúnge deıin kınosúıer qaýym qyzyǵa tamashalaıtyn biregeı týyndylardyń qatarynda.