Teriskeıdiń rýhanı temirqazyǵy

Qarashauly bolmasa qaıter edi...

Bul basqarmalardyń jumysy ákimniń tikeleı qoldaýymen ǵana sátti bolatyny belgili. Keıbir ákim­der memlekettik tildi damytý, oǵan qanattas jer-sý ataýlaryn qazaqylandyrý, ádebıet, mádenıet máselelerin qoldaý, BAQ sala­sy qyzmetin úılestirý sııaqty jumys­tardy basqalardyń shamyna tıip keter degen oımen qorǵalaqtap, mundaı isterdiń tek «ógizdi óltirmeı, arbany syndyrmaı» ǵana atqarylýyn qalaıdy. Alaıda istiń yǵyn tabam degenge árdaıym jol ashyq.

Kóp jylǵy eńbeginde Kemel Ospanov osyndaı olqylyqtarmen kúresip keledi. Keıbir basshylar­ǵa jaqpasa da, alǵan betinen qaıt­paı, nebir shetin, názik jumystar­dyń oń sheshilýin qamtamasyz etti. Ásirese ol soltústikten shyǵyp, respýblıka deńgeıinde elge eńbek sińirgen, tarıhymyzǵa, ǵylym men mádenıetke, ónerge, áde­bıetke aıtarlyqtaı úles qosqan tul­ǵa­lar­dyń esimderin máńgi saqtaý úshin úlken uıymdastyrýshylyq ju­mys atqaryp júr. Alash qaı­ratkerleriniń eńbekterin elge tanytýda da atqarǵan eńbegi zor. Ult aqyny Maǵjan Jumabaevtyń shy­­ǵar­mashylyǵyn nasıhattaýda res­pýblıkalyq is-sharalar­dyń bastamashysy bolyp, bes ret «Maǵjan kók­temi» atty respýblıkalyq óner festıvalin ótkizdi. Bul is-sharalar­ǵa ultymyzdyń ozyq tulǵalary Ábish Kekilbaev, Kákimbek Saly­qov t.b. belgili qaıratker­ler qa­tys­ty. «Alash» qozǵalysy men Maǵ­jan aqynǵa baılanysty Astana, Almaty qalalary men Fran­sııa, Túrkııa, Ázerbaıjan elderin­de ótken TÚRKSOI men IýNESKO-­nyń Parıj qalasyndaǵy shtab-páte­rin­de bolǵan respýblıkalyq, halyqara­lyq konferensııalarǵa qatysyp, baıandamalar jasady. M.Jumabaev­tyń «Týǵan jer» atty óleńder jı­na­ǵyn, «Batyr Baıan» poemasyn kór­­­kemdelgen sýret kitap túrinde shy­ǵardy. M.Qozybaev atyndaǵy Sol­tústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń us­tazdarymen birlesip Maǵjan­nyń eki tomdyq kitabyn qurastyrdy. ­Oǵan aqyn týraly Sankt-Peter­býrg, Máskeý, Qazan, Tashkent, Omby muraǵattarynan alynǵan tyń derekter engizildi.

Qazaq handyǵynyń 550 jyl­dy­ǵyn atqarýǵa qosqan úlesimen qosa Qojabergen jyraýdyń 350 jyldyǵyn merekeleý boıynsha halyqaralyq jáne respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııalardy, Kákimbek Salyqovtyń, Gerold Belgerdiń, Safýan Shaı­merdenovtiń, Eslám Zikibaev, taǵy basqa tulǵalardy urpaqqa úlgi etýde eńbegi zor. Osyndaı is-shara­lar­ǵa qurmetti qonaq bolǵan ataqty aǵa­lar aýzynda Kemel esimi qala­tyn. Qonaqtardy kútýmen birge kóńil­dendirip, eldiń, jerdiń jetistikterin kórsetip, tamasha án-kúı aıtýda da ol jarqyrap kózge túsetin.

1998 jyldyń qarashasynan ob­lystyq til saıasatyn úılestirý bó­limine qyzmetke kiriskennen beri bul máseleden eshqashan alystap kórgen emes. Barlyq jumys ornynda tegin qazaqsha úıretý kýrs­taryn ashý, oblystyq, aýdandyq tildi oqyp-úıretý ortalyqtaryn qurý sııaqty jumystardyń bel ortasynda Kemel Ospanov júredi. Tipti Reseı Federasııasynyń Qorǵan, Omby, Túmen oblystaryn­daǵy qazaq dıasporasy ókilderi­niń ­ana tilin úırenýge degen talpy­­nys­taryna qoldaý kórsetip, muǵa­lim­der jiberip, oqý quraldary­men qamtamasyz etýge de belsene qatysty.

Árıne, til úıretý jumys­ta­ry bálendeı jaqsy nátıje berdi dep aıta almaısyń, oǵan aldymen árkimniń nıeti kerek. Biraq sol nıet jurttyń báriniń boıynan tabyla qoımaıdy. Basshylardyń da ustanǵan saıasaty bul iste birizdi emes, ala-qula kóńil basym, jınalystarda halyqqa bylaı aıtyp, is júzinde aınyp shyqqan talaı bastyqtar boldy. Tildi damytý salasy qyzmetkerleriniń qalaýyn qaıshymen qıǵan da basshylar je­tip artyldy. О́ıtkeni ondaılar­dyń ózderi de tildi bilmeıtin, al úı­renýge moıyn jar bermeıtini belgili. Osyndaı basshylardyń qyly­ǵy­na jigeri qum bolǵan Kemel Ospanov kúıip-pisip, shyndyqtardy aıtyp salatyn. Bir qyzyǵy, ol úshin Ospanovty ornynan almaıtyn, kerisinshe kóńilin tabýǵa tyrysa­tyn. Bul da bir qasıeti shyǵar. Biraq son­daı ákimniń biri Kemelge áli jetpegeni­men, Til basqarmasyn jaýyp tyndy. Alaıda til janashyrlary­nyń dúmpýinen yǵysyp, ony Ishki saıasat basqarmasynyń basshy­sy etip taǵaıyndady. Osyndaıda Qyzyljar óńiri Kemel Qarashauly bolmasa qaıter edi degen oı týyndaıdy...

Tarıhı ataýlar qaıtaryldy

Onomastıkalyq jumystardy jandandyrý, qala, aýyl-selo, kóshe ataýlaryna jergilikti jer-sý attaryn berý, tanymal tulǵalardyń esimderimen ataý jumystary da Memlekettik tildi damytý basqar­masy jumysynyń bir salasy boldy. Oblysta ondaǵan aýyl-selonyń, júzdegen kósheniń ataýla­ry ózgerip, transkrıpsııasy ózgergen ­58 eldi meken durys ataldy. Mysa­ly, Chaglınka – Shaǵalaly, Daýt – Dáýit, Karlýga – Qarlyǵa, t.b. Qa­­zir Soltústik Qazaqstan oblysynda 1­3 aýdan bar. Sonyń ekeýi ǵana ózge til­de. Býlaevtyń – M.Jumabaev, Ser­geev­tiń – Shal aqyn, Selınnyıdyń – Ǵ.Músirepov aýdany atalýyna Kemel Ospanov tikeleı eńbek sińirgen.

Jalpy, K.Ospanov Til basqar­masyna basshylyq jasaǵan jyldarynda Petropavl qalasynda­ǵy 57 kóshege jańa ataý, elimizdiń kór­­nekti qaıratkerleriniń esim­deri 26 bilim jáne mádenıet meke­mesine berildi. Qujattaryn Kemel Ospanov ótkizgen Tımırıazev ­aýda­­nynyń ǵana ataýy ózgermedi. Onyń­ da barlyq qujaty daıyn bol­ǵanymen, bir keraýyzdardyń jazýshy Sábıt Muqanov esimine qaıta-qaıta shúılikkeninen joǵarydaǵy sheneýnikter ótkizbeı tastady. «Ol usynys ta bir kezde sheshimin tabaryna senimdimin. Biraq aptalap jatyp, barlyq mınıstrlikti moıyndatqan esil eńbek qor boldy», deıdi Kemekeńniń ózi. El men jerge qatysy joq ataýlardy ózgertýge basqa emes, keıbir marǵaý basshy­lar qarsy bolǵany Kemekeńniń júre­gine talaı salmaq salǵan. My­saly, Chapaev selosynyń ataýyn ózger­týge onomastıkalyq komıs­sııa kóp kúsh salyp, halyq maqulda­ǵa­ny­men, oblystyq máslıhat­tyń bekitýine ákelgende hatshy bolyp otyrǵan qazaqtan shyqqan bireý qarsy shyǵyp, ótkizbeı tastaǵan.

Onomastıka, toponımıka máse­lelerin qamtyp, ol ýnıversıtet ǵalymdarymen birge aýmaqtyq jer-sý, eldi meken ataýlaryn tarıhı jáne etnolıngvıstıkalyq turǵy­dan zerttegen «Atameken ataýlary» atty kitap shyǵardy. BAQ-ta til­derdi damytý, óner, qoǵamnyń rýhanı qundylyqtary, onomastıka ­problemalary boıynsha sarap­tamalyq maqalalary jıi jarııalanyp turady.

Batyrdyń ánshi jıeni

Kemel Ospanovtyń ánshilik óneri – bólek áńgime. Týǵan ortasy kádimgi Aqan seriniń eli, altynshy atadan qo­sylady. Máskeý (qazir Esil) aýdany­nyń Bulaq aýylynda dúnıege kelgen onyń qulaǵyna ásem án men tátti kúı bóbek kezinen sińgen. Qarasha Ospanov aǵamyzdyń alty ulynyń eń kishkentaıy, quldyrańdaǵan ­súı­kimdi Kemeldi ata-anasy ǵana emes, ısi Bulaq aýy­ly tiliniń táttiligi­ne, án salǵysh batyldyǵyna qarap jaqsy kóretin. Birde aýylǵa Keńes Odaǵynyń ba­tyry, ataqty Jálel Qızatov ju­baıymen kele qalady. ­Ol – Kemel­diń anasy Qarapanyń ­týǵan aǵasy. Al­dynan júgirip shyqqan ­3-4 ­ja­sar súıkimdi jıenin kóterip ­al­­ǵan naǵashy bastap ­­ony janynan tastamaıdy. Aqyryn­­da «osy balany maǵan berińder» dep qaryndasyna bir-aq buıyryp, ony ózimen birge Qyzylorda qalasyna alyp ketedi. Alaıda oqý jasyna ilikkende Jálel aǵamyz Kemeldi týǵan jerge qaıtadan ákelip, Bulaq orta mektebine beredi. Mektepti bitirgen soń balanyń ónerge beıimi baryn kórgen naǵashysy qaıta­dan Qyzylordaǵa shaqyryp, sondaǵy pedınstıtýttyń «Áýen jáne án muǵalimi» fakýltetine oqýǵa túsiredi.

Kemeldiń Jálel Qızatovtyń shańyraǵynda ósýi onyń ónerge beıimdelýine, jaqsylarmen qatar otyryp, dámdes bolýyna, olar­dan úlken úlgi alýyna mol múmkin­dik týdyrady. Elimizge belgili Maqtaı Saǵdıev, Kákimbek Salyqov, Roza Baǵlanova, t.b. ataqty adam­dardyń oń tizesinen oryn alyp, bala Kemel neshe túrli qyzyq áń­gime estip, án tyńdaǵan, ózi de talaı ret án salǵan.

Ásker qatarynda Qıyr Shy­ǵystaǵy Blagoveshenka qalasynda júrgende ánshiligin tanyp, general V.Shatkovskıı birden ansambldiń quramyna alynasyń degen sheshi­min aıtyp ketedi. Arada bir-eki aı ótkende KSRO qorǵanys mı­nıstri D.Iаzovtiń buıryǵymen Ke­mel Novosibir qalasyna aýys­tyrylyp, ansambl­diń quramyn­da án salady. Ansambl basshylary da «osynda qal, bar­lyq jaǵdaıyń­dy jasaımyz» depti. Alaıda Kemel­diń batyr naǵashysy ony áskerı mindeti aıaqtalǵan soń týǵan jer­ge qaıtarady. О́ıtpese Kemel Ospa­nov jat eldiń azamaty bolar edi.

Kemekeń ózi týǵan Máskeý aýda­nynyń ortalyǵy Korneevka selosynda Balalar mýzyka mektebiniń oqytýshysy, keıin segiz jyl dırektory qyzmetin atqarady. Sonsoń M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetin bitirip, joǵary qyzmetter atqardy.

Oblystaǵy birde-bir rýhanı-mádenı is-shara onsyz ótpeıdi. Alma­tydan, Astanadan kelgen ataqty qo­naq­tyń bári de onyń esi­min, jasaǵan qyzmetin umytpaı, aýyzdarynan tastamaı maqtap oty­ratynyn bile­miz. Sonyń biri – ataqty fılolog-ǵa­lym Tursyn­bek Kákishev. S.Muqanov­tyń 100 jyldyq mereıtoıyna kel­gen saparynda ózin kútip alyp, qyz­met qylǵan balany Tursekeń «Kemel pasha» dep atap, qat­ty syılap ­ót­­ken eken. 85 jyldyq mereıtoıy­na ­arnaıy shaqyryp, tańǵy 4-te keletin poıyzǵa ózi shyǵyp qarsy alǵany – bólek áńgime.

Sondaı-aq ultymyzdyń ardaqty tulǵalary Ábish Kekilbaıuly, Aman­jol Qoshanov, Ábdijámil Nurpeıisov, Kákimbek Salyqov, Gerold Belger, Tumanbaı Molda­ǵalıev, t.b. Kemel Ospanovty aýyzdarynan tas­tamaı maqtap otyratynyn kórgender kóp.

Soltústik Qazaqstan oblysy