Astanada «Digital Kazakhstan: zamanaýı bilim berý» atty pedagogıkalyq tamyz sammıti ótti. Onda elimizdegi orta bilimniń sapasyn kóterý jumystaryna jan-jaqty baǵa berilip, osy baǵytta jańa tehnologııalardy, sonyń ishinde jasandy ıntellektini paıdalaný máselesi sóz boldy.
Memleket basshysy byltyr qazan aıynda Astanada ótken Digital Bridge AT-forýmynda jasandy ıntellekt ǵylymı fantastıka emes, qalyptasqan shyndyq ekenin, onyń elimizdiń áleýmettik jáne ekonomıkalyq damýyna mol úles qosa alatyny týraly aıta kele, ony damytý úshin barlyq jaǵdaı jasaý kerektigine toqtaldy.
Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha osy jyly shildede Úkimet otyrysynda ekonomıkanyń túrli salalaryna jasandy ıntellekt tehnologııalaryn engizý maqsatynda strategııalyq qujat qabyldandy. Bul asa mańyzdy qujat boldy.
Jasandy ıntellekt (JI) bilim júıesinde keńinen qoldanys taýyp otyr. Ol zamanaýı oqytý ádisterine tyń mindetter júktedi. Bilim berýde JI paıdalaný: oqytýdy derbestendirýge, ıaǵnı oqý materıaldary men ádisterin árbir oqýshynyń jeke qajettilikterine beıimdeýge, muǵalim ýaqytyn avtomattandyrý jáne ońtaılandyrýǵa, ıaǵnı muǵalimderge bilim sapasyn jetildirýge, oqýshylarmen ózara qarym-qatynasta jumys isteýge, ınteraktıvti oqý materıaldaryn qoldana otyryp, oqytýdy qyzyqty jáne túsinikti etýge múmkindik beredi.
Alaıda JI paıdalaný kezinde birqatar problema kezdesedi, olar: etıkalyq máseleler, ıaǵnı oqýshylar derekteriniń qupııalylyǵyn saqtaý; muǵalimder daıarlaý, olar óz jumysynda jasandy ıntellekt tehnologııalaryn tıimdi paıdalaný úshin kásibı quzyretteri joǵary bolyp, jańa daǵdylardy meńgerýge qabiletti bolýǵa tıis; tehnologııaǵa táýeldilik, ıaǵnı JI áseriniń ósýi bilim berý úderisinde adamı faktorlardyń joǵalýyna ákelýi múmkin. Sondyqtan JI-di bilim berýge engizýdiń tıimdi ádisterin, ulttyq rýhanı qundylyqtar men oqý maqsattaryn saqtaı otyryp, ázirleý qajet. Mundaı jumystar álemniń jetekshi elderinde júrgizilip jatyr. Olardyń oryndalýy pedagog kadrlardyń quzyretine táýeldi bolady.
Bilim berý salasyna JI engizýde kóshbasshy elderdiń biri – Sıngapýr. Astanada, basqa qalalarda ótken tamyz jıyndarynda Sıngapýr eliniń biraz ǵalymdary kelip, baıandama jasady, is-tájirıbelerimen bólisti.
2010 jyly AQSh-tyń «McKinsey&Company» kompanııasynyń qyzmetkerleri Mona Mýrshed, Chınezı Chııoke, Maıkl Barber «Mektepte bilim berýdiń eń úzdik júıeleri qalaı jetile túsýde?» degen taqyrypta zertteý júrgizdi. Onda bastapqy jaǵdaıy ártúrli jáne aıtarlyqtaı turaqty tabystarǵa qol jetkize alǵan 20 eldiń orta bilim júıeleri taldandy. Zertteý nátıjesinde kez kelgen eldiń bilim júıesiniń aǵymdaǵy deńgeıin: qanaǵattanarlyqsyz; qanaǵattanarlyq; jaqsy; asa jaqsy jáne úzdik dep 5 deńgeıde baǵalaýǵa bolatyny anyqtaldy.
Zertteýshiler mektep júıesin kez kelgen bastapqy jaǵdaıdan ári qaraı jetildirýge bolady, ol úshin úsh aspekt eskerilýi kerek degen qorytyndyǵa keldi. Birinshi aspekt – júıe jetistiginiń deńgeıi, ıaǵnı búgingi kúnniń bilim berý sapasyna shynaıy baǵa berý kerek. Ekinshi – oqytý nátıjesin jaqsartý úshin atqarylýy qajetti is-sharalar klasterin anyqtaý. Úshinshi aspekt – memlekette bilim berý júıesiniń qurylymyn, saıasatyn, mádenıeti men tarıhyn eskere otyryp, basym áser etetin baǵyttardy anyqtaý.
Sıngapýr eliniń orta bilim júıesi qanaǵattanarlyqsyz deńgeıden óte jaqsy deńgeıge 40 jyldaı ýaqytta jetken. Osy jyldar ishinde, júıe jetildirilgen saıyn mektep júıesi 3 damý satysynan ótken: «Aman qalý» (1959-1978), «О́nimdilikti arttyrý» (1979-1996) jáne «Áleýetti jetildirý».
«Aman qalý» kezeńinde mektep júıesiniń bar kúshi barlyq balalardy mektepke qabyldap, ár balany orynmen qamtamasyz etýge jumyldyryldy.
«О́nimdilikti arttyrý» kezeńinde basty mindet – ártúrli mekteptegi oqytý sapasynyń kórsetkishteri arasyndaǵy alshaqtyqty azaıtý boldy. 1980 jyly CDIS – Sıngapýr ádistemelikter jasaý ınstıtýty (Curriculum Development Institute of Singapore) quryldy, onyń aldyna tájirıbesiz muǵalimderdiń nemese negizgi daıyndyǵy nashar muǵalimderdiń qoldanýyna daıyn oqý-ádistemelik materıaldar ázirleý mindeti qoıyldy. Ár sabaq úshin sabaq jospary, muǵalimge arnalǵan nusqaýlyq, oqýshylarǵa arnalǵan jattyǵýlar jınaǵy, tájirıbe júrgizý, beınetaspa, t.b. jasaldy. «CDIS» osy materıaldardy qalaı tıimdi paıdalaný túsindiriletin, muǵalimderge arnalǵan, semınarlar ótkizdi. Oqýshylardyń oqý jetistigi testileý júıesi arqyly anyqtaldy. Bul oqytý nátıjesiniń qarqynyn baqylaýǵa múmkindik berdi. 1980-1990 jyldary sıngapýrlyq júıe oqý jetistiginiń eń tómen deńgeıi edáýir artyp, ártúrli etnostyq top oqýshylarynyń úlgerim kórsetkishteri arasyndaǵy alshaqtyq azaıǵan.
«Jaqsydan asa jaqsyǵa ótý» kezeńinde (1988-1998) mektep qyzmetinde qatań baqylaýdan ózdik basqarýǵa ótý jumystary bastaldy. Úlken derbestikke ıe mektep túrleri paıda boldy. Sonyń ishinde 1988 jyly táýelsiz mektepter, al 1994 jyly ózin-ózi basqaratyn mektepter quryldy. 1995 jylǵa qaraı Sıngapýrdyń mektep júıesi dúnıe júzindegi eń tabysty júıelerdiń birine aınaldy.
Sıngapýr mektep júıesi birneshe onjyldyqta, qandaı el bolsyn, bilim sapasy boıynsha artta qalýshylar dárejesinen aıtarlyqtaı tabysty dárejege óte alatynyn kórsetti. Orta mektep túlekteri biliminiń deńgeıi kóbinese olar on jyl buryn bastaýysh mektepte alǵan biliminiń sapasyna baılanysty. Al oqýshylardyń bastaýysh mekteptegi bilim deńgeıi, kóbinese odan da erterekte bilim alyp, muǵalim bolǵan adamdardyń biliktiligine táýeldi. Qoryta aıtqanda, bilim júıesiniń sapasy onda jumys isteıtin muǵalimderdiń kásibı deńgeıinen joǵary bolmaıdy. Bilim berý nátıjesin jaqsartýdyń birden-bir joly oqytýdy jaqsartý bolmaq. Sapaly oqytýdy ár balaǵa jetkizbeı turyp barlyq oqýshy biliminiń joǵary deńgeıin qamtamasyz etý múmkin emes ekenin áste esten shyǵarmaǵan abzal.
Ǵalymdardyń júrgizgen Salystyrmaly taldaý jumystarynyń nátıjeleri, oqytýdy jaqsartýǵa qol jetkizý qıyn, biraq sheshimi tabylatyn mindet ekenin kórsetti.
Elimizde egemendik alǵan jyldardan bastap uzaq jyl boıy muǵalimderdiń eńbekaqysy tómen bolýyna baılanysty pedagogıkalyq oqý oryndaryna orta mektepti ortasha bitirgen túlekter baratyn boldy. Olar oqýshylarǵa jaqsy bilim bermedi, biraq olar oqytqan oqýshylar pedagogıkalyq oqý ornyna túsip, artynan mektepterge muǵalim bolyp oralyp jatty. Osylaı sheńber tuıyqtalyp qaldy. Barlyq derlik ashylǵan jekemenshik oqý oryndary muǵalimder daıarlady. Qazirgi ýaqytta keı aımaqtarda, mektepterde sabaq berip júrgen muǵalimderdiń 60-70%-yn jekemenshik pedagogıkalyq oqý oryndaryn syrttan oqyǵan muǵalimder quraıdy. Tek sońǵy jyldary ǵana pedagogıkalyq oqý oryndaryna mektepti jaqsy bitirgen túlekter kele bastady. Sondyqtan qazirgi úlken problema – mektepterde jumys istep júrgen muǵalimderdiń kásibı quzyretin kóterý. Bul baǵytta bizge Sıngapýr jáne basqa da bilim sapasy ozyq elderdiń tájirıbesin jiti zerttep, qoǵamda qalyptasqan jaǵdaıdy eskere otyryp, naqty sheshimder qabyldaý qajet.
Bilim sapasy joǵary elderdiń barlyǵy ekonomıkalyq turǵydan tabysty elder ekenin aıtqan jón. Biraq jaqsy bilim kóp shyǵyndy talap etetini shyndyqqa janaspaıdy. Mysaly, Grekııa men Ońtústik Koreıada memleket bir oqýshyǵa eseptegende shamamen birdeı qarjy bóledi, biraq Ońtústik Koreıa barlyq reıtıngterde aldyńǵy oryndarda bolsa, Grekııa tizim sońynda tur.
Bilim sapasyn joǵary deńgeıge kótere bilgen elder osyndaı jetistikterge memlekettik qarjylandyrý kólemin kóbeıtýmen emes, shynaıy jaǵdaıdy eskere otyryp bilim sapasyn kóterý joldaryn anyqtap, sol baǵyttarda júıeli túrde nátıjeli jumys jasaýmen qol jetkizgen.
Djon Kennedı 1961 jyly Iý.Gagarınniń ǵaryshqa ushýyna baılanysty alǵashqy áserin: «Keńes odaǵy bilim berýde jeńiske jetti!» degen sózdermen bildirgen eken. Osydan keıin AQSh-ta bilim sapasyn kóterý, ásirese orta bilim sapasyn kóterý máseleleri asa joǵary deńgeılerde talqylanyp, keshendi baǵdarlamalar qabyldanyp, irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı zertteý jumystary júrgizildi. Osyndaı kólemdi jumystardyń nátıjesinde bilim sapasy kóterildi.
Orta bilim júıesi asa kúrdeli júıe bolǵandyqtan, bilim sapasyn kóterý problemasy da asa kúrdeli problema. О́z sózinde IýNESKO-nyń Halyqaralyq bilim berýdi josparlaý ınstıtýtynyń dırektory J.Allak: «Kóptegen eldiń tájirıbesi bilim berý úderisiniń kúrdeli bolýynyń basty sebebi tek qarjyda ǵana emes, aqshamen sheshilmeıtin basqa qıyndyqtardyń bolýynda ekenin kórsetedi», degen bolatyn. Osy laýazymǵa odan keıin jumysqa kelgen kórnekti amerıkalyq zertteýshi jáne bilim qaıratkeri F.G.Kýmbs, J.Allaktyń oıyn jalǵastyra otyryp: «Daǵdaryspen kúresý úshin árbir bilim júıesine aqshaǵa satyp alýǵa bolmaıtyn kóptegen dúnıe – ıdeıa, batyldyq, ózin-ózi synı baǵalaý qabileti men izdenis, ózgeriske degen umtylys qajet», degeni belgili.
Qoryta aıtqanda, orta bilim sapasyn kóterýde kóptegen kúrdeli problema qordalanyp qalǵanyn, sol problemanyń túıinin tarqatý úshin tereń oılastyra otyryp, keń maǵynaly sheshim qabyldaý qajet. Bul bilim salasynda júrgen barlyq azamatty oılandyrýy kerek.
Asqarbek QUSAIYNOV,
Pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor